Hetubindu · અધ્યાય 2

તત્ર સાધનધર્મભાવમાત્રાન્વયિનિ સાધ્યધર્મે સ્વભાવો હેતુઃ । અપરાપરવ્યાવૃત્તિભેદેન ધર્મભેદે સત્યપિ વસ્તુતઃ લિઙ્ગસ્વભાવ એવ । હેતુસ્વભાવે સાધ્યધર્મે ઽન્વયવ્યભિચારાભાવાત્ લક્ષણે તન્માત્રાન્વયેનેતિ વિશેષણં પરમતાપેક્ષમ્ ।
પરે હિ અર્થાન્તરનિમિત્તમતદ્ભાવમાત્રાન્વયિનમપિ સ્વભાવમિચ્ચન્તિ । તેન ચ વિશેષણેન તથવિધસ્ય અતત્સ્વભાવતાં તસ્મિન્ સાધ્યે હેતોર્વ્યભિચારં ચાહ । યથા હેતુમતિ વિનાશે કૃતકત્વસ્ય ।

તસ્ય દ્વિધા પ્રયોગઃ । સાધર્મ્યેણૈકઃ વૈધર્મ્યેણાપરઃ । યથા યત્ સત્ તત્ સર્વં ક્ષણિકમ્ । યથા ઘટાદયઃ । સંશ્ચ શબ્દઃ ઇતિ । તથા, ક્ષણિકત્વાભાવે સત્ત્વાભાવઃ સંશ્ચ શબ્દ ઇતિ । સર્વોપસંહારેણ વ્યાપ્તિપ્રદર્શનલક્ષણૌ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યપ્રયોગાવુક્તૌ ।

અત્ર પક્ષધર્મસમ્બન્ધવચનમાત્રસામર્થ્યાદેવ પ્રતિજ્ઞાર્થસ્ય પ્રતીતેઃ ન પ્રતિજ્ઞાયાઃ પ્રયોગ ઉપદર્શિતઃ । અપ્રદર્શિતે પ્રમેયે કથં તત્પ્રતીતિરિતિ ચેત્ । સ્વયં પ્રતિપત્તૌ પ્રમેયસ્ય ક ઉપદર્શયિતા? પ્રદેશસ્થં ધૂમમુપલબ્ધવતઃ તસ્યાગ્નિના વ્યાપ્તેઃ સ્મરણે તત્સામર્થ્યાદેવ અગ્નિરત્ર ઇતિ પ્રતિજ્ઞાર્થપ્રતીતિર્ભવતિ । ન ચ તત્ર કશ્ચિત્ અગ્નિરત્રેતિ અસ્મૈ નિવેદયતિ । નાપિ સ્વયમપિ પ્રાગેવ પ્રતિપદ્યતે કિઞ્ચિત્, પ્રમાણમન્તરેણૈવં પ્રતીતેઃ નિમિત્તાભાવાત્ પ્રતીતૌ લિઙ્ગસ્ય વૈયર્થ્યમ્ । સ્વયમેવાકસ્માત્ અગ્નિરત્રેતિ વ્યવસ્થાપ્ય તત્પ્રતિપત્તયે પશ્ચાલ્લિઙ્ગમનુસરતીતિ કો ઽયં પ્રતિપત્તેઃ ક્રમઃ? પરેણાપિ તદુચ્યમાનં પ્લવત એવ ઉપયોગાભાવાત્ । વિષયોપદર્શનમુપયોગ ઇતિ ચેત્, તેનૈવ તાવદ્દર્શ્યમાનેન કો ઽર્થઃ? યદિ પ્રતીતિરન્યથા ન સ્યાત્તદા સર્વં શોભેત । તસ્માદેષ સ્વયંપ્રતીતૌ કેનચિદ્ વિષયોપસ્થાપકેન વિનાપિ પ્રતિયન્ અસ્માન્ કાર્યિણો દૃષ્ટ્વા પર્વબ્રાહ્મણ ઇવ વ્યક્તં મૂલ્યં મૃગયતે । અસ્મદ્વચનાદપિ સ્વયં સિદ્ધમેવ લિઙ્ગમનુસૃત્ય સાધ્યં પ્રત્યેતીતિ કો ઽનયોરવસ્થયોર્વિશેષઃ? દૃષ્ટા ચ પક્ષધર્મસમ્બન્ધવચનમાત્રાત્ સાધર્મ્યવત્પ્રયોગાદેઃ પ્રતિજ્ઞાવચનમન્તરેણાપિ પ્રતીતિરિતિ કસ્તસ્યોપયોગઃ? સ્વનિશ્ચયવદન્યેષામપિ નિશ્ચયોત્પાદનાય સાધનમુચ્યતે । તત્ર સ્વયં પ્રમેયોપદર્શનેન વિનાપિ પ્રતિપદ્ય પરં પ્રતિપાદયત્રપૂર્વ ક્રમમાશ્રયતે ઇતિ કિમત્ર કારણમ્? તસ્માત્ર પ્રમેયસ્ય વચનેન કિઞ્ચિત્પ્રયોજનમન્યથાપિ પ્રતિપત્તેરુત્પત્તેઃ ।

એતેનોપનયનિગમનાદિકમપિ પ્રત્યુક્તમ્ । એતાવતૈવ સાધ્યપ્રતીતેર્ભાવાત્ । ડિણ્ડિકરાગં પરિત્યજ્યાક્ષિણી નિમીલ્ય ચિન્તય તાવત્ કિમિયતા પ્રતીતિઃ સ્યાત્ર વેતિ । ભાવે કિં પ્રપઞ્ચમાલયા? ઇતિ ઇયાનેવ સાધનવાક્યે પ્રયોગો જ્યાયાન્ ।

અત્ર પૂર્વં હેતુઃ પ્રયોક્તવ્યઃ પશ્ચાદ્ દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ક્રમનિયમો ઽપિ ન કશ્ચિત્ । સર્વથા ગમકત્વાત્ ।

સમ્બન્ધવચને ઽપિ નાર્થભેદો ઽપિ કશ્ચિત્ । ઉભયથાપિ તદ્ભાવસ્યૈવ ખ્યાપનાત્ । નહિ અતત્સ્વભાવસ્ય ભાવે એકાન્તેનાન્યસ્ય ભાવઃ કૃતકત્વસ્ય ભાવે પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વવત્ । કાર્યસ્યાપિ અતત્સ્વભાવસ્યાભાવે ન તન્નિવૃત્તિઃ, યથાનયોરેવ નૈકનિવૃત્તાવન્યનિવૃત્તિઃ ।
તસ્માદન્વયવ્યતિરેકયોર્યથાલક્ષણમેકો ઽપિ પ્રયોક્તો દ્વિતીયમાક્ષિપતીતિ નૈકત્રં સાધનવાક્યે દ્વયોઃ પ્રયોગઃ ઇષ્યતે વૈયર્થ્યાત્ । તત્સ્વભાવતયાન્વયસિદ્ધૌ તદભાવે ઽભાવો ઽપિ સિધ્યત્યેવ । તથા સિદ્ધૌ ચાન્વયસ્યાપિ સિદ્ધેરિતિ । તદભાવ એવ હેતોરભાવખ્યાતિર્યથા સ્યાત્ નાન્યત્ર વિપક્ષે વિરુદ્ધે વા ઇતિ નિયમખ્યાપનાર્થો ઽપિ વ્યતિરેકપ્રયોગો ન યુક્તઃ, અન્યવિરુદ્ધયોરપિ વિપક્ષત્વાત્ ।

કથમિદમ્ અવગમ્યતે સદવશ્યં નશ્વરસ્વભાવમિતિ યેન અન્વયવ્યતિરેકસમ્ભવ ઇતિ ચેત્ । વિનાશહેત્વયોગાત્ । સ્વભાવત એવ ભાવા નશ્વરાઃ નૈષાં સ્વહેતુભ્યો નિષ્પત્રાનામન્યતો વિનાશોત્પત્તિઃ । તસ્યાસામર્થ્યાત્ । ન હિ વિનાશહેતુર્ભાવસ્ય સ્વભાવમેવ કરોતિ તસ્ય સ્વહેતુભ્યો નિર્વૃત્તેઃ । નાપિ ભાવાન્તરમેવ, ભાવાન્તરકરણે ભાવસ્ય તદવસ્થત્વાત્ તથોપલબ્ધ્યાદિપ્રસઙ્ગઃ । નાપિ સ્વભાવાન્તરમસ્યાવરણમ્ તદવસ્થે તસ્મિન્નાવરણાયોગાત્ । નાપિ વિનાશહેતુના ભાવાભાવઃ ક્રિયતે । અભાવસ્ય વિધિનાન્યતયોપગમે વ્યતિરેકાવ્યતિરેક વિકલ્પાનતિક્રમાત્ । ભાવપ્રતિષેધકરણે ન તસ્ય કિઞ્ચિદ્ભવતિ ન ભવત્યેવ કેવલમિતિ । એવં ચ કર્તા ન ભવતીત્યકર્તુરહેતુત્વમિતિ ન વિનાશહેતુઃ કશ્ચિત્ ।

વૈયર્થ્યાચ્ચ । યદિ સ્વભાવતો નશ્વરઃ સ્વાત્મન્યનવસ્થાયી ભાવઃ તસ્ય ન કિઞ્ચિન્નાશકારણૈઃ । તત્સ્વભાવતયૈવ સ્વયં નાશાત્ । યો હિ યત્સ્વભાવઃ સ સ્વહેતોરેવ ઉત્પદ્યમાનઃ તાદૃશો ભવતિ, ન પુનસ્તદ્ભાવે હેત્વન્તરમપેક્ષતે । પ્રકાશદ્રવોષ્ણકઠિનદ્રવ્યાદિવત્ । ન હિ પ્રકાશાદયસ્તદાત્માન ઉત્પન્નાઃ પુનઃ પ્રકાશાદિભાવે હેત્વન્તરમપેક્ષન્તે । તદાત્મનસ્તાદાત્મ્યાભાવે નૈરાત્મ્યપ્રસઙ્ગાત્ । તદ્વદસ્થિતિધર્મા ચેત્ સ્વભાવતો ભાવો નિષ્પન્નો ન પુનસ્તદાત્મતાયાં હેત્વન્તરમપેક્ષતે ।

બીજાદિવદનેકાન્ત ઇતિ ચેત્ । સ્યાદેતદ્ બીજાદયો ઽઙ્કુરાદિજનનસ્વભાવા । અપિ સલિલાદિહેત્વન્તરાપેક્ષણાત્ ન કેવલા જનયન્તિ । તદ્વદ્ ભાવો ઽપિ વિનાશે સ્યાદીત્ । ન । તસ્વભાવસ્ય જનનાદજનકસ્ય ચાતત્સ્વભાવત્વાત્ । અત એવ તયોરવસ્થયોર્વસ્તુભેદો નિશ્ચેયઃ । ભાવાનાં સ્વભાવાન્યથાત્વાભાવાત્ તત્સ્વભાવસ્ય પશ્ચાદિવ પ્રાગાપિ જનનપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદ્યો ઽન્ત્યો ઽવસ્થાવિશેષઃ સ એવાઙ્કુરજનનસ્વભાવઃ । પૂર્વભાવિનસ્તુ અવસ્થાવિશેષા અઙ્કુરકારણસ્ય કારણાનિ ઇતિ નાનેકાન્તઃ । ક્ષણિકેષુ ભાવેષુ અપરાપરોત્પત્તેરૈક્યાભાવાત્ ।

યદિ તે ઽન્ત્યાઃ સમર્થાઃ કિં ન જનયન્તિ પ્રત્યેકમિતિ । જનયન્ત્યેવ નાત્રાન્યથાભાવઃ સ્વભાસ્યાવૈપરીત્યાત્ । નનુ તેષુ સહકારિષુ સમર્થસ્વભાવેષુ કો ઽપરસ્યોપયોગઃ? ન વૈ ભાવાનાં કાચિત્ પ્રેક્ષાપૂર્વકારિતા યતઃ અયમસ્માસ્વન્યતમો ઽપિ સમર્થઃ કિમસ્માભિઃ કર્તવ્યમ્ ઇત્યાલોચ્યાપરે નિવર્તેરન્ । તે નિરભિપ્રાયવ્યાપારા એવ સ્વહેતુપરિણામોપનિધિધર્માણોનોપાલમ્ભમર્હન્તિ, તત્પ્રકૃતેઃ । તે સમર્થાઃ કિં નાપરાપરં જનયન્તીતિ ચેત્ । ન, તત્રૈવ સામર્થ્યાત્ તસ્યૈવૈકસ્ય જનને સમર્થા નાન્યસ્યેતિ નાપરાપરજનનમ્ ।

ભિન્નસ્વભાવેભ્યશ્ચક્ષુરાદિભ્યઃ સહકારિભ્ય એકકાર્યોત્પત્તૌ ન કારણભેદાત્ કાર્યભેદઃ સ્યાદિતિ ચેત્ । ન । યથાસ્વં સ્વભાવભેદેન તદ્વિશેષોપયોગસ્તદુપયોગૈઃ કાર્યસ્વભાવવિશેષાસઙ્કરાત્ । યથા મૃત્પિણ્ડકુલાલસૂત્રા દિભ્યો ભવતો ઘટસ્ય મૃત્પિણ્ડાદમૃત્સ્વભાવેભ્યો વૃક્ષાદિભ્યો ભિન્નઃ સ્વભાવઃ કુલાલાત્તસ્યૈવ મૃદાત્મનઃ સતઃ સંસ્થાવિશેષાત્મતયા તદન્યેભ્યો ભિન્નઃ સૂત્રાત્તસ્યૈવ મૃત્સંસ્થાન વિશેષાત્મનઃ ચક્રાદેર્વિભક્તઃ સ્વભાવો ભવતિ । તદેવં ન કુલાલાન્મૃત્સ્વભાવતાઃ, ન મૃદઃ સંસ્થાનવિશેષઃ । ન ચ તયોઃ શાક્તિવિશેષવિષયભેદે ઽપિ તજ્જનિતવિશેષભેદસ્ય કાર્યસ્ય સ્વભાવેન ભેદઃ મૃત્સંસ્થાનયોરપરસ્પરાત્મતયા સંસ્થાનમૃદ્રૂપાભ્યાં તયોરપ્રતિભાસનપ્રસઙ્ગાત્ ।

અન્યદેવ સંસ્થાનં ગુણો મૃદ્દ્રવ્યાત્ તેન ભિન્નસ્વભાવઃ કુલાલમૃત્પિણ્ડયોરુપયોગવિશેષ ઇતિ ચેત્ । ઉક્તમત્ર । અપિ ચ યદિ સંસ્થાનં ભિન્નં મૃદઃ કુલાલઃ કિં ન પૃથક્કરોતિ? ગુણસ્ય દ્રવ્યપરતન્ત્રત્વાત્ સ કથં પૃથક્ ક્રિયેત? તત્સંસ્થાનાધારાત્મકં યદિ સ્વભાવેનૈવ તદ્ દ્રવ્યમ્, તત્સંસ્થાનં વા તદાધેયાત્મકં, તદા કિમિતિ કુલાલવ્યાપારમપેક્ષતે ઇતિ ચેત્ । ન । તતઃ પરસ્પરસમ્બન્ધયોગ્યતાપ્રતિલમ્ભાત્ । અન્યથા મૃત્પિણ્ડસ્ય સ્વભાવત એવ તથાવિધસંસ્થાનસમ્બન્ધયોગ્યત્વે વસ્તુન એવ પ્રાગપિ યોગ્યતાલક્ષણા ધર્મતાસ્તીતિ સંસ્થાનવિશેષેણ સમ્બન્ધઃ સ્યાદિતિ । એવં તર્થિ સા યોગ્યતા મૃદ્દ્રવ્યસ્ય કુલાલાદ્ ભવતીતિ નાનયોઃ સ્વભાવભેદઃ । ભેદેહિ પ્રાગ્વત્ પ્રસજ્યેત । અસ્તિ તાવદેકસ્વભાવત્વે ઽપિ એકસ્યાનેકપ્રત્યયોપાધેયવિશેષતેતિ કિં મૃત્સંસ્થાનયોઃ એકસ્વભાવત્વસાધનાય અતિનિર્બન્ધેન ।

તેન સહકારિણઃ પ્રત્યયા નૈકોપયોગવિષયાઃ કાર્યસ્યૈકસ્વભાવત્વે ઽપિ વસ્તુત ઇતિ યથેહ કારણભેદો ભિન્નવિશેષોપયોગાત્ નૈકકાર્યઃ, તથા ચક્ષુરાદિભ્યો વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ ઉત્રેયઃ । તથા હિ - સમનન્તરપ્રત્યયાદ્વિજ્ઞાનાચ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય ઉપલમ્ભાત્મતા તસ્યૈવોપલમ્ભાત્મનઃ સતશ્ચક્ષુરિન્દ્રિયાદ્રૂપગ્રહણયોગ્યતાપ્રતિનિયમઃ વિષયાત્તત્તુલ્યરૂપતેતિ અભિન્નત્વે ઽપિ વસ્તુતઃ કાર્યસ્ય કારણાનાં ભિન્નેભ્યઃ સ્વભાવેભ્યો ભિન્ના એવ વિશેષા ભ્વન્તીતિ ન કારણભેદે ઽપિ અભેદસ્તત્કાર્યવિશેષસ્ય । ત એવૈતે કારણશક્તિભેદા યથાસ્વં પ્રતિવિશિષ્ટકાર્યજનને ઽવ્યવધેયશક્તિતયા પ્રત્યુપસ્થિતાઃ ક્ષણિકત્વાત્સામગ્રીકાર્યસ્ય સ્વભાવસ્થિત્યાશ્રયૈત્યુચ્યન્તે । તથાહિ તત્તેભ્યઃ સમસ્તેભ્યઃ ઉપલમ્ભાત્મકં રૂપગ્રહણં પ્રતિનિયતં વિષયરૂપં ચેતિ પ્રતિવિશિષ્ટસ્વભાવમેકમેવ જાતમ્ ।

અપ્રતિરોધશક્તિકેષુ અનન્તરકાર્યેષુ અનાધેયવિશેષેણુ ક્ષણિકેષુ પ્રત્યયેષુ પરસ્પરં કઃ સહકારાર્થઃ? ન વૈ સર્વત્રાતિશયોત્પાદનં સહક્રિયા કા તર્હિ? એકાર્થકરણં યદ્ બહૂનામપિ । યથાન્ત્યસ્ય કારણકલાપસ્ય । તદેવ મુખ્યં સહકારિત્વં સહકારિણાં, તસ્યૈવાન્ત્યસ્ય કારણત્વાત્ । તત્ર ચ ક્ષણે એકસ્ય સ્વભાવસ્યાવિવેકાદ્ વિશેષસ્ય કર્તુમશક્યત્વાત્, સ્વભાવાન્તરોત્પત્તિલક્ષણત્વાદ્ વિશેષોત્પત્તેઃ । ભાવાન્તરજનને ઽન્ત્યત્વમેવ હીયેત । તતશ્ચ ન સાક્ષાત્કારણં સ્યાત્ । તસ્માન્ન કારણસ્ય સહકારિભ્યો વિશેષસ્યોત્પત્તિઃ । તે સમર્થા એવ સ્વભાવતો ઽન્ત્યાઃ પ્રત્યયાઃ સહ જાયન્તે ક્ષણિકા યેષાં પ્રાક્પશ્ચાત્પૃથગ્ભાવો નાસ્તિ, યેભ્યશ્ચાનન્તરમેવ કાર્યમુત્પદ્યતે । તત્ર એકાર્થક્રિયૈવ સહકારિત્વમ્ ।

સમર્થઃ કુતો જાયત ઇતિ ચેત્ । સ્વકારણેભ્યઃ । તાનિ એનમપરસન્નિધાન એવં કિં જનયન્તિ? કદાચિદન્યથાપિ સ્યુઃ તતશ્ચૈકો ઽપિ ક્વચિત્ જનયેદ્ ઇતિ ચેત્ । અપરાપર પ્રત્યયયોગેન પ્રતિક્ષણં ભિન્નશક્તયઃ સંસ્કારાઃ સન્તન્વન્તો યદ્યપિ કુતશ્ચિત્સામ્યાત્સરૂપાઃ પ્રતીયન્તે તથાપિ ભિત્ર એવૈષાં સ્વભાવઃ । તેન કિઞ્ચિદેવ કસ્યચિત્ કારણમ્ ।
તત્ર યો ઽવ્યવધનાદિદેશો રૂપેન્દ્રિયાદિકલાપઃ સ વિજ્ઞાનજનને સમર્થો હેતુઃ । યસ્તેષાં પરસ્પરોપસર્પણાદ્યાશ્રયઃ પ્રત્યયવિશેષઃ સ તદ્ધેતુજનને સમર્થઃ તેષાં ચ ન પૂર્વં ન પશ્ચાત્ર પૃથગ્ભાવ ઇતિ સમર્થાનપિ પૂર્વાપરપૃથગ્ભાવ્ભાવિનો દોષા નોપલીયન્તે । તેન યસ્તેષાં પરસ્પરોપસર્પણાદિહેતુઃ સ સમર્થસ્ય હેતુરિતિ તત્ર ન કદાચિદન્યથાભાવઃ ।

અનેન ન્યાયેન સર્વત્ર હેતુફલભાવપ્રતિનિયમો દ્રષ્ટવ્યઃ પ્રતિક્ષણમન્યાન્યસ્વભાવભેદાન્વયિનીષુ શક્તિષુ, ન તુ સ્થિરૈકસ્વભાવેષુ ભાવેષુ સ્વભાવસ્યાન્યથાત્વાસંભવાત્ । સમર્થાસમર્થસ્વભાવયોઃ ક્રિયાક્રિયાનુપપત્તેઃ । અન્યસહિતઃ કરોતિ ન કેવલ ઇતિ ચેત્ । કિં કેવલસ્ય કાર્યજનને ઽસમર્થઃ સ્વભાવઃ? સમર્થ ઇતિ ચેત્ । કિં ન કરોતિ? અકુર્વન્ કથં સમર્થઃ? કુવિન્દાદયઃ પટાદિક્રિયાયાં સમર્થા અપિ ન સર્વત્ર કુર્વન્તીતિ ચેત્ । ક્રીડનશીલો દેવાનાં પ્રિયઃ સુખૈધિતઃ કૃતમપિ પુનઃ પુનઃ કારયતિ, તથાહિ બીજાદિવદ્ ઇત્યનેન નિર્લોઠિતમેવ । તસ્માત્સ્વભાવસ્યાન્યથાત્વાસમ્ભવાત્ તદ્ધર્મણઃ તથાભાવઃ અન્ત્યાવસ્થાવદનિવાર્યઃ ।
અન્ત્યાવસ્થાયાં પ્રાગસમર્થસ્ય સામર્થ્યોત્પત્તૌ તસ્ય સામર્થ્યસ્ય તત્સ્વભાવત્વે ઽપૂર્વોત્પત્તિરેવસા । અતત્સ્વભાવત્વે સઃ અકારક એવ સામર્થ્યાખ્યાત્પદાર્થાન્તરાત્ કાર્યોત્પત્ત્યભ્યુપગમાત્ ।

અપિ ચ યો ઽસૌ સકલેષુ સહકારિષુ કરોતિ સ તદૈવ કસ્માત્ કરોતિ । ? કુર્વન્ દૃષ્ટસ્તેન કરોતીતિ બ્રૂમઃ । અહો મહાસામર્થ્યં મહાપ્રભાવસ્ય દર્શનં યસ્માદતત્સ્વભાવાન્ અપિ ભાવાન્ સ્વભાવમાત્રેણ નાનાપ્રકારેષુ વ્યાપારેષુ નિયુઙ્ક્તે । યદિ નામ કિઞ્ચિત્ કથઞ્ચિદત્રભવતો દર્શનવિષયતામ્ અતિક્રામેત્, હન્ત અપ્રસવધર્મકમપેતસન્તાનં સ્યદિતીયં ચિન્તા ચિત્તં દુનોતિ ।
ન વૈ વયમ્ અતત્સ્વભાવાનાં ભાવાનામ્ અસ્મદ્દર્શનવશાત્ કાર્યક્રિયાં બ્રૂમઃ કિન્તુ સ્વભાવેનૈવ તે કાર્યકારણધર્માઃ, તાન્ પશ્યન્તઃ કેવલં જાનીમહે તે એતે કારકસ્વભાવા ઇતિ ।

સત્યમ્ ઇદમપ્યસ્તિ, સ્વભાવસ્તેષાં કાર્યક્રિયાધર્મા તેન સમસ્તપ્રત્યયાનામકૃત્વા કાર્યં નોપેક્ષાપત્તિરિતિ । સો ઽક્ષેપક્રિયાધર્મા સ્વભાવઃ કિં તેષાં તદૈવાન્ત્યાવસ્થાયામુત્પન્ન આહોસ્વિત્ પ્રાગપ્યાસીત્? આસીત્, અપ્રચ્યુતા નુત્પત્રસ્થિરૈકસ્વભાવાના કદાચિત્ કસ્યચિત્સ્વભાવસ્યાભાવવિરોધાત્ । તત્કિમિદાનીં માતા ચ વન્ધ્યા ચ અસ્તિ? કો વાસ્ય ભાષિતસ્યાર્થઃ- અક્ષેપક્રિયાસ્વભાવઃ કાર્યં ચ ન કરોતીતિ ।

સહિતઃ સ્વકાર્યજનનસ્વભાવઃ ન કેવલ ઇતિ ચેત્ । અન્યસ્તર્હિ કેવલો ઽન્યશ્ચ સહિતઃ સ્વભાવભેદાત્ । સ્વભાવભેદ એવ હિ ભાવભેદસ્ય લક્ષણમ્ । ન હિ સ સાહિત્યે ઽપિ પરરૂપેણ કર્તા સ્યાત્ । સ્વરૂપં ચ તસ્ય પ્રાગપિ તદેવેતિ કથં કદચિત્ ક્રિયાવિરામઃ ।
યસ્યાપિ ભાવહ્ ક્ષણિકઃ તસ્યાપિ કસ્માત્ કેવલો ન કરોતિ? યદિ ભવેત્ કુર્યાદેવ । કથં ન ભવતિ? ક્ષણિકત્વાત્ । ઉક્તં યાદૃશસ્ય ક્રિયા । સ કથમેકક્ષણભાવી અન્યથા ભવેત્? યશ્ચ ભવતિ સ એવ ન ભવતીતિ નાયં પ્રસઙ્ગઃ કારકાકારકયોઃ સ્વભાવતદ્ધેત્વોર્વિરોધાત્ ।

યો ઽપિ મન્યતે- અક્ષેપક્રિયાધર્મૈવ સ તસ્ય સ્વભાવઃ, ન સ સાહિત્યમપેક્ષતે, કાર્યં તુ પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષમિતિ સહિતેભ્ય એવ જાયતે ન કેવલેભ્ય ઇતિ, તસ્યાપિ કથં- સ ભાવઃ કેવલો ઽપિ કરોત્યેવ? કાર્યં ચ તસ્માત્રોત્પદ્યતે ઇતિ તદવસ્થો વિરોધઃ । ન કેવલઃ કરોત્યેવેતિ ચેત્ । કથમિદાનીમક્ષેપક્રિયાસ્વભાવઃ । નનુ એતદેવ પરિદીપિતં ભવતિ, કરોત્યેવેતિ । કાર્યં ચાયં કેવલો ઽપિ સમર્થઃ સન્ પરમપેક્ષમાણં કથમુપેક્ષેત? પરમનાદૃત્યૈતત્ પ્રસહ્ય કુર્યાત્ । એવં હિ અનેનાત્મનઃ સામર્થ્યં દર્શિતં ભવતિ । કાર્યં પરમપેક્ષત ઇતિ તતઃ કેવલાદ્ અનુત્પત્તિમસ્ય કથયસિ સ કેવલો ઽપિ સમર્થસ્વભાવ ઇતિ તતઃ ઉત્પત્તિં બ્રૂષે, એતે ચ કથમેવત્રં સ્યાતામ્? તદયમીર્ષ્યાશલ્યવિતુદ્યમાનમર્મા વિક્લવં વિક્રોશતીત્યુપેક્ષામેવાર્હતિ । તસ્માદિદમેકાર્થક્રિયાલક્ષણં સહકારિત્વં ક્ષણિકાનામેવ ભાવાનામ્ । ન તુ અક્ષણિકાનાં યેષાં પૃથગપિ ભાવઃ સમ્ભવતિ પૃથક્ કાર્યકરણસમ્ભવેન સહકારિત્વનિયમાયોગાત્ ।

યત્ર તુ સન્તાનોપકારેણ ભાવાઃ હેતુતાં પ્રતિપદ્યન્તે, યથા તણ્ડુલબીજાદિભ્ય ઓદનાઙ્કુરાદિજન્મનિ દહનોદકપૃથિવ્યાદયઃ, તત્ર સન્તાનાશ્રયેણ વિશેષોત્પાદનં પ્રત્યયાનાં સહક્રિયોચ્યતે ન દ્રવ્યાશ્રયેણ, ક્ષણિકે દ્રવ્યે વિશેષસ્યાનુત્પત્તેઃ । નહિ તણ્ડુલાદીનાં વિશેષાનુત્પત્તૌ દહનાદિભાવે ઽપિ ઓદનજન્મ સ્યાત્ । તથા પ્રભાસ્વરાદપવરકં પ્રવિષ્ટસ્ય યદીન્દ્રિયં સ્વોપકારિભ્યો ઽતિશયં ક્રમેણ ન પ્રતિપદ્યેત તદા પ્રાગિવાર્થપ્રતિલ્પત્તિં નૈવ જનયેત્ ।
અક્ષેપકારિષુ ઇન્દ્રિયાદિષુ ન વિશેષોત્પત્તિઃ પરસ્પરતઃ સમ્ભવતિ । તત્ર યથાસ્વં પ્રત્યયૈઃ પરસ્પરોપસર્પણાદ્યાશ્રયૈર્યે યોગ્યદેશાદ્યવસ્થા જાતાસ્તે સહ સ્વભાવનિષ્પત્ત્યા જ્ઞાનહેતુતાં પ્રતિપદ્યન્તે ઇત્યેકાર્થક્રિયૈવ સહકારિત્વમ્ ।

યત્ર તુ વિશેષમુત્પાદયન્તઃ સહકારિણઃ પ્રત્યયાઃ તત્ર હેતુસન્તાનઃ પ્રત્યયાન્તરાણ્યપેક્ષત ઇતિ તતઃ સ્વભાવાન્તરસ્ય પ્રતિલમ્ભઃ । તત્ર સ્વરસતઃ હેતુપ્રત્યયાનાં પૂર્વોપનિપાતક્ષણાનાં નિવૃત્તૌ તેભ્ય એવ વિશિષ્ટક્ષણોત્પત્તિરેવં ક્રમેણ યાવદત્યન્તાતિશયવતો ઽન્ત્યકારણકલાપાત્ કાર્યોત્પત્તિઃ ।

સહકારિણઃ સમુત્પત્રવિશેષાત્કારણાત્કાર્યોત્પત્તૌ તસ્યૈવ વિશેષસ્યોત્પત્તિર્ન સ્યાત્ । અવિશિષ્ટાદ્વિશેષોત્પત્તૌ કાર્યસ્યાપિ સ્યાત્ । તતશ્ચ પરસ્પરવિશેષોત્પાદાનપેક્ષિણ એવ સહકારિણઃ કાર્યં કુર્વીરન્ । તેનાક્ષણિકાનામપિ સહકારિસાપેક્ષાણાં કારણતા સ્યાત્ । અપેક્ષણીયેભ્યઃ સ્વભાવાતિશયોત્પત્તિશ્ચ ન સ્યાત્ ।
અથ સહકારિણા કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષજનનાય કૃતવિશેષ એવોપત્તિષ્ઠેત । એવં સત્યનવસ્થા સ્યાત્ । ન ચ સહકારિણઃ પરસ્પરકાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષોત્પાદને નિત્યં યોગ્યાવસ્થાઃ, યેન નિત્યાનુષક્ત એષાં વિશેષઃ સ્યાત્ । તદુપાયાપાયયોઃ કાર્યસ્યોત્પત્ત્યનુત્પત્તિદર્શનાત્ । તેનાદ્યો વિશેષઃ સહકારિભ્યો નિરુપકારસ્ય નોત્પદ્યત ઇતિ ચેત્ । નાસ્માકં પુનઃ પુનરભિધાને ઽપિ કશ્ચિદુદ્વેગો ભવતિ યદ્યેવમપિ લોકસ્ય ન્યાયપ્રતીતિર્ભવતિ । હન્ત તર્હિ ઉચ્યતામ્ । ન વિશેષોત્પાદનાત્ સહકારિણાં સહકારિત્વં પરમાર્થતઃ સમ્ભવતિ । યતઃ તદભાવાદ્વિશેષે કર્તવ્યે સહકારિતાવિરહઃ સ્યાત્ ।

અથ કથમેકાર્થક્રિયાપિ ભવેત્ સાપિ ન ભવેત્ પરસ્પરતો વિશેષરહિતાનામ્ । અથ ભવેત્, પૃથગપિ સા ભવેત્ । તથાચ, તસ્માદ્ વિશેષાદ્ ભવનશીલં કાર્યમપિ કેવલાત્ સ્યાદિતિ ચેત્ । અત્રોક્તમુત્તરં પ્રતિક્ષણમપરાપરૈઃ પ્રત્યયૈઃ યથા ભાવસન્તાને વિશેષસ્યોત્પત્તિઃ, યોગ્યદેશતાદ્યવસ્થાવિશેષાઃ કાર્યકરણશીલાઃ, તેષાં ચ યત ઉત્પત્તિઃ, પ્રત્યેકં ચ સામર્થ્યે ઽપિ કેવલાનામક્રિયા, કર્તૃવિશેષસ્ય પૃથગેકૈકસ્ય ભાવસ્યાભાવાત્ । કાર્યદ્વૈવિધ્યં ચ સહકારિભિઃ અક્ષેપકારિન્દ્રિયવિજ્ઞાનવચ્ચ કાર્યકારણયોઃ સ્વભાવભેદાદિતિ સર્વમુક્તમ્ ।

તત્ર સહકારિભ્યઃ સન્તાનોપકારાપેક્ષકારણકાર્યજન્મનિ સહકારિણામાદ્યો વિશેષઃ સહકારિકૃતવિશેષજન્મા ન ભવતિ, અનન્તરકાર્યવત્, તતઃ યે વિશેષા જાયન્તે તે તજ્જન્માનઃ તત્પ્રકૃતિત્વાદિતિ નાનવસ્થા । તથા યદ્યક્ષણિકો ઽપિ ભાવઃ કાર્ય કરોતિ, કરોતુ નામ, સ યદિ અક્ષેપકર્તૃધર્મા, તદા પૃથગ્ભાવસ્ય સમ્ભવાત્કેવલો ઽપિ તથા સ્યાદ્ ઇત્યુક્તમ્ । અતત્સ્વભાવસ્તુ તદાપ્યકારક એવ ।
તસ્માદક્ષણિકાનાં કારણાનામ્ એકાર્થક્રિયયા ન કશ્ચિત્ સહકારિત્વનિયમઃ । નાપિ સન્તત્યોપકારેણેતિ ન તસ્ય કશ્ચિત્સહકારીતિ કેવલો ઽપિ કુર્યાત્ । પ્રાયસ્તુ સંઘાતસ્થાયી ભાવસન્તાનઃ સહકારિપ્રત્યયૈરુપજનિતવિશેષઃ સ્વકાર્યં કુર્વન્ દૃષ્ટો બીજાદિવત્ । તત્સ્થિરહેતુવાદિનો હેતોઃ પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષકારકસ્ય વ્યક્તં સ્વભાવાન્તરસ્યોત્પત્તિઃ । કારકસ્વભાવસ્ય પ્રાગપિ સત્ત્વે ઽક્રિયા ન યુજ્યતે ।

તસ્માદ્યો યદાત્મા સ સ્વસત્તામાત્રેણ તાદૃશો ભવતિ ન ભૂત્વા તદ્ભાવે પરાભિસંસ્કારમપેક્ષત ઇતિ સ્વભાવતો ઽસ્થિતિધર્મણો ભાવસ્ય ન કિઞ્ચિત્રાશકારણૈઃ । સ્થિતિધર્મણો ઽપિ ભાવસ્ય ન નાશકારણૈઃ કિઞ્ચિત્ સ્વભાવાન્યથાત્વસ્ય કેનચિત્ કર્તુમશક્યત્વાત્ । તદન્યથાત્વપ્રતિપત્તૌ સ તત્સ્વભાવ એવ ન સ્યાદિતિ પૂર્વ એવ વિકલ્પઃ સ્યાત્ । તત્ર ચ પ્રાગેવોક્તં દૂષણમ્ ।
યશ્ચ પરસ્માદન્યથાભાવઃ સો ઽપરઃ સ્વભાવઃ યશ્ચાપરઃ સ કથં તસ્ય સ્યાત્? સ્વભાવભેદો હિ વસ્તુભેદલક્ષણમ્ । તથા ચ યઃ સ્થિતિધર્મા જાતઃ ન તસ્યાન્યથાભાવઃ સ્યાત્ । એતેન કઠિનાદીનાં તામ્રાદીનામ્ અગ્ન્યાદેઃ દ્રવત્વાદિસ્વભાવાન્તરોત્પત્તિઃ પ્રત્યુક્તા । તત્રાપિ પૂર્વકસ્ય સ્વરસનિરોધિત્વાદ્વિનાશે ઽગ્ન્યાદેરુપાદાનાચ્ચાપર એવ દ્રવાદિસ્વભાવઃ ઉત્પન્નઃ ।

સ સ્વયં સ્થિતિધર્મૈવ સ્વહેતુભિર્જનિતઃ, વિનાશહેતોરસમ્ભવે ઽવસ્થાનાત્ । તસ્ય પરસ્માદ્વિનાશો ભવતિ ઇતિ । ન ચ વિનાશો નામાપરઃ સ્વભાવઃ, ભાવચ્યુતિરેવ વિનાશઃ ઇતિ ચેત્ । નેદં વિકલ્પદ્વયમતિક્રામતિ - કિં નિત્યો ભાવ ઉતાનિત્યઃ । પ્રાઙ્નિત્યો ભૂત્વા પશ્ચાદનિત્યો ભવતીતિ ચ બ્રુવાણો ભાવદ્વયં ચાહ નિત્યાનિત્યસ્વભાવભેદમ્ । પ્રાક્તનસ્ય નિત્યાભિમતસ્ય સ્વભાવસ્ય સ્વયં નાશં બ્રુવાણઃ સર્વદૈવ નાશમનાશં ચ પ્રાહેતિ પૂર્વસ્મિન્ વિનાશહેતુરસમર્થ એવ ।
ન પ્રાઙ્નિત્યો ભૂત્વા પશ્ચાદનિત્યઃ ભવતિ, કિં તર્હિ, પશ્ચાદપિ નિત્ય એવ, એકસ્વભાવત્વાત્ । સ તર્હિ ભાવઃ સ્વભાવેન નાશમનાવિશન્ કથં નષ્ટો નામ? તત્સ્વભાવવિનાશયોઃ અપરસ્પરરૂપત્વાત્ । તસ્માત્ સત્યસ્ય વિનાશે વિનાશસ્વભાવેન તેન ભવિતવ્યં, તથાપિ વિનાશહેતુર્વ્યર્થ ઇત્યુક્તમ્ । તેન સ્વભાવતો નશ્ચરે ઽનશ્વરે વા ભાવે ન વિનાશહેતોરુપયોગઃ ।

તસ્માદ્વિનાશં પ્રત્યનપેક્ષો ભાવસ્તદ્ભાવનિયતઃ ઇતિ યઃ સન્ સ વિનાશી નશ્વરતાયા નિવૃત્તૌ સત્ત્વનિવૃતિરિત્યન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધિઃ ।
સ્વભાવતો નશ્વરત્વે ઽપિ કશ્ચિદતત્સ્વભાવો ઽપિ સ્યાત્ । ન હિ સર્વઃ સર્વસ્ય સ્વભાવ ઇતિ ન તત્રિબન્ધનાન્વયવ્યતિરેકાસિદ્ધિરિતિ ચેત્ । ન, અક્ષણિકત્વે ઽવસ્તુત્વપ્રસઙ્ગાત્ । શક્તિર્હિ ભાવલક્ષણમ્ । સર્વશક્તિવિરહઃ પુનરભાવલક્ષણમ્ । ન ચૈવાક્ષણિકસ્ય ક્વચિત્ કાચિત્ શક્તિરસ્તિ, ક્રમયૌગપદ્યાભ્યાં કાર્યક્રિયાશક્તિ વિરહાત્ । ઇત્થં ચ યત્ સત્તત્ ક્ષણિકમેવેતિ વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ ।