Hatha Yoga Pradipika · Chapter 3
iti haṭha-pradīpikāyāṃ dvitīyopadeśaḥ /
tṛtīyopadeśaḥ
sa-śaila-vana-dhātrīṇāṃ yathādhāro'hi-nāyakaḥ /
sarveṣāṃ yoga-tantrāṇāṃ tathādhāro hi kuṇḍalī
suptā guru-prasādena yadā jāgarti kuṇḍalī /
tadā sarvāṇi padmāni bhidyante granthayo'pi ca
prāṇasya śūnya-padavī tadā rājapathāyate /
tadā cittaṃ nirālambaṃ tadā kālasya vañcanam
suṣumṇā śūnya-padavī brahma-randhraḥ mahāpathaḥ /
śmaśānaṃ śāmbhavī madhya-mārgaś cety eka-vācakāḥ
tasmāt sarva-prayatnena prabodhayitum īśvarīm /
brahma-dvāra-mukhe suptāṃ mudrābhyāsaṃ samācaret
mahāmudrā mahābandho mahāvedhaś ca khecarī /
uḍḍīyānaṃ mūlabandhaś ca bandho jālandharābhidhaḥ
karaṇī viparītākhyā vajrolī śakti-cālanam /
idaṃ hi mudrā-daśakaṃ jarā-maraṇa-nāśanam
ādināthoditaṃ divyam aṣṭaiśvarya-pradāyakam /
vallabhaṃ sarva-siddhānāṃ durlabhaṃ marutām api
gopanīyaṃ prayatnena yathā ratna-karaṇḍakam /
kasyacin naiva vaktavyaṃ kula-strī-surataṃ yathā
atha mahā-mudrā-
pāda-mūlena vāmena yoniṃ sampīḍya dakṣiṇām /
prasāritaṃ padaṃ kṛtvā karābhyāṃ dhārayed dṛḍham
kaṇṭhe bandhaṃ samāropya dhārayed vāyum ūrdhvataḥ /
yathā daṇḍa-hataḥ sarpo daṇḍākāraḥ prajāyate
ṛjvībhūtā tathā śaktiḥ kuṇḍalī sahasā bhavet /
tadā sā maraṇāvasthā jāyate dvipuṭāśrayā
tataḥ śanaiḥ śanair eva recayen naiva vegataḥ /
mahā-mudrāṃ ca tenaiva vadanti vibudhottamāḥ
iyaṃ khalu mahāmudrā mahā-siddhaiḥ pradarśitā /
mahā-kleśādayo doṣāḥ kṣīyante maraṇādayaḥ /
mahā-mudrāṃ ca tenaiva vadanti vibudhottamāḥ
candrāṅge tu samabhyasya sūryāṅge punar abhyaset /
yāvat-tulyā bhavet saṅkhyā tato mudrāṃ visarjayet
na hi pathyam apathyaṃ vā rasāḥ sarve'pi nīrasāḥ /
api bhuktaṃ viṣaṃ ghoraṃ pīyūṣam api jīryati
kṣaya-kuṣṭha-gudāvarta-gulmājīrṇa-purogamāḥ /
tasya doṣāḥ kṣayaṃ yānti mahāmudrāṃ tu yo'bhyaset
kathiteyaṃ mahāmudrā mahā-siddhi-karā nṝṇām /
gopanīyā prayatnena na deyā yasya kasyacit
atha mahā-bandhaḥ-
pārṣṇiṃ vāmasya pādasya yoni-sthāne niyojayet /
vāmorūpari saṃsthāpya dakṣiṇaṃ caraṇaṃ tathā
pūrayitvā tato vāyuṃ hṛdaye cubukaṃ dṛḍham /
niṣpīḍyaṃ vāyum ākuñcya mano-madhye niyojayet
dhārayitvā yathā-śakti recayed anilaṃ śanaiḥ /
savyāṅge tu samabhyasya dakṣāṅge punar abhyaset
matam atra tu keṣāṃcit kaṇṭha-bandhaṃ vivarjayet /
rāja-danta-stha-jihvāyā bandhaḥ śasto bhaved iti
ayaṃ tu sarva-nāḍīnām ūrdhvaṃ gati-nirodhakaḥ /
ayaṃ khalu mahā-bandho mahā-siddhi-pradāyakaḥ
kāla-pāśa-mahā-bandha-vimocana-vicakṣaṇaḥ /
triveṇī-saṅgamaṃ dhatte kedāraṃ prāpayen manaḥ
rūpa-lāvaṇya-sampannā yathā strī puruṣaṃ vinā /
mahā-mudrā-mahā-bandhau niṣphalau vedha-varjitau
atha mahā-vedhaḥ-
mahā-bandha-sthito yogī kṛtvā pūrakam eka-dhīḥ /
vāyūnāṃ gatim āvṛtya nibhṛtaṃ kaṇṭha-mudrayā
sama-hasta-yugo bhūmau sphicau sanāḍayec chanaiḥ /
puṭa-dvayam atikramya vāyuḥ sphurati madhyagaḥ
soma-sūryāgni-sambandho jāyate cāmṛtāya vai /
mṛtāvasthā samutpannā tato vāyuṃ virecayet
mahā-vedho'yam abhyāsān mahā-siddhi-pradāyakaḥ /
valī-palita-vepa-ghnaḥ sevyate sādhakottamaiḥ
etat trayaṃ mahā-guhyaṃ jarā-mṛtyu-vināśanam /
vahni-vṛddhi-karaṃ caiva hy aṇimādi-guṇa-pradam
aṣṭadhā kriyate caiva yāme yāme dine dine /
puṇya-saṃbhāra-sandhāya pāpaugha-bhiduraṃ sadā /
samyak-śikṣāvatām evaṃ svalpaṃ prathama-sādhanam
atha khecarī-
kapāla-kuhare jihvā praviṣṭā viparītagā /
bhruvor antargatā dṛṣṭir mudrā bhavati khecarī
chedana-cālana-dohaiḥ kalāṃ krameṇātha vardhayet tāvat /
sā yāvad bhrū-madhyaṃ spṛśati tadā khecarī-siddhiḥ
snuhī-patra-nibhaṃ śastraṃ sutīkṣṇaṃ snigdha-nirmalam /
samādāya tatas tena roma-mātraṃ samucchinet
tataḥ saindhava-pathyābhyāṃ cūrṇitābhyāṃ pragharṣayet /
punaḥ sapta-dine prāpte roma-mātraṃ samucchinet
evaṃ krameṇa ṣaṇ-māsaṃ nityaṃ yuktaḥ samācaret /
ṣaṇmāsād rasanā-mūla-śirā-bandhaḥ praṇaśyati
kalāṃ parāṅmukhīṃ kṛtvā tripathe pariyojayet /
sā bhavet khecarī mudrā vyoma-cakraṃ tad ucyate
rasanām ūrdhvagāṃ kṛtvā kṣaṇārdham api tiṣṭhati /
viṣair vimucyate yogī vyādhi-mṛtyu-jarādibhiḥ
na rogo maraṇaṃ tandrā na nidrā na kṣudhā tṛṣā /
na ca mūrcchā bhavet tasya yo mudrāṃ vetti khecarīm
pīḍyate na sa rogeṇa lipyate na ca karmaṇā /
bādhyate na sa kālena yo mudrāṃ vetti khecarīm
cittaṃ carati khe yasmāj jihvā carati khe gatā /
tenaiṣā khecarī nāma mudrā siddhair nirūpitā
khecaryā mudritaṃ yena vivaraṃ lambikordhvataḥ /
na tasya kṣarate binduḥ kāminyāḥ śleṣitasya ca
calito'pi yadā binduḥ samprāpto yoni-maṇḍalam /
vrajaty ūrdhvaṃ hṛtaḥ śaktyā nibaddho yoni-mudrayā
ūrdhva-jihvaḥ sthiro bhūtvā somapānaṃ karoti yaḥ /
māsārdhena na sandeho mṛtyuṃ jayati yogavit
nityaṃ soma-kalā-pūrṇaṃ śarīraṃ yasya yoginaḥ /
takṣakeṇāpi daṣṭasya viṣaṃ tasya na sarpati
indhanāni yathā vahnis taila-varti ca dīpakaḥ /
tathā soma-kalā-pūrṇaṃ dehī dehaṃ na muñcati
gomāṃsaṃ bhakṣayen nityaṃ pibed amara-vāruṇīm /
kulīnaṃ tam ahaṃ manye cetare kula-ghātakāḥ
go-śabdenoditā jihvā tat praveśo hi tāluni /
go-māṃsa-bhakṣaṇaṃ tat tu mahā-pātaka-nāśanam
jihvā-praveśa-sambhūta-vahninotpāditaḥ khalu /
candrāt sravati yaḥ sāraḥ sā syād amara-vāruṇī
cumbantī yadi lambikāgram aniśaṃ jihvā-rasa-syandinī
sa-kṣārā kaṭukāmla-dugdha-sadṛśī madhvājya-tulyā tathā /
vyādhīnāṃ haraṇaṃ jarānta-karaṇaṃ śastrāgamodīraṇaṃ
tasya syād amaratvam aṣṭa-guṇitaṃ siddhāṅganākarṣaṇam
mūrdhnaḥ ṣoḍaśa-patra-padma-galitaṃ prāṇād avāptaṃ haṭhād
ūrdvhāsyo rasanāṃ niyamya vivare śaktiṃ parāṃ cintayan /
utkallola-kalā-jalaṃ ca vimalaṃ dhārāmayaṃ yaḥ piben
nirvyādhiḥ sa mṛṇāla-komala-vapur yogī ciraṃ jīvati
yat prāleyaṃ prahita-suṣiraṃ meru-mūrdhāntara-sthaṃ
tasmiṃs tattvaṃ pravadati sudhīs tan-mukhaṃ nimnagānām /
candrāt sāraḥ sravati vapuṣas tena mṛtyur narāṇāṃ
tad badhnīyāt sukaraṇam adho nānyathā kāya-siddhiḥ
suṣiraṃ jñāna-janakaṃ pañca-srotaḥ-samanvitam /
tiṣṭhate khecarī mudrā tasmin śūnye nirañjane
ekaṃ sṛṣṭimayaṃ bījam ekā mudrā ca khecarī /
eko devo nirālamba ekāvasthā manonmanī
atha uḍḍīyāna-bandhaḥ-
baddho yena suṣumṇāyāṃ prāṇas tūḍḍīyate yataḥ /
tasmād uḍḍīyanākhyo'yaṃ yogibhiḥ samudāhṛtaḥ
uḍḍīnaṃ kurute yasmād aviśrāntaṃ mahā-khagaḥ /
uḍḍīyānaṃ tad eva syāt tava bandho'bhidhīyate
udare paścimaṃ tānaṃ nābher ūrdhvaṃ ca kārayet /
uḍḍīyāno hy asau bandho mṛtyu-mātaṅga-kesarī
uḍḍīyānaṃ tu sahajaṃ guruṇā kathitaṃ sadā /
abhyaset satataṃ yas tu vṛddho'pi taruṇāyate
nābher ūrdhvam adhaś cāpi tānaṃ kuryāt prayatnataḥ /
ṣaṇmāsam abhyasen mṛtyuṃ jayaty eva na saṃśayaḥ
sarveṣām eva bandhānāṃ uttamo hy uḍḍīyānakaḥ /
uḍḍiyāne dṛḍhe bandhe muktiḥ svābhāvikī bhavet
atha mūla-bandhaḥ-
pārṣṇi-bhāgena sampīḍya yonim ākuñcayed gudam /
apānam ūrdhvam ākṛṣya mūla-bandho'bhidhīyate
adho-gatim apānaṃ vā ūrdhvagaṃ kurute balāt /
ākuñcanena taṃ prāhur mūla-bandhaṃ hi yoginaḥ
gudaṃ pārṣṇyā tu sampīḍya vāyum ākuñcayed balāt /
vāraṃ vāraṃ yathā cordhvaṃ samāyāti samīraṇaḥ
prāṇāpānau nāda-bindū mūla-bandhena caikatām /
gatvā yogasya saṃsiddhiṃ yacchato nātra saṃśayaḥ
apāna-prāṇayor aikyaṃ kṣayo mūtra-purīṣayoḥ /
yuvā bhavati vṛddho'pi satataṃ mūla-bandhanāt
apāna ūrdhvage jāte prayāte vahni-maṇḍalam /
tadānala-śikhā dīrghā jāyate vāyunāhatā
tato yāto vahny-apānau prāṇam uṣṇa-svarūpakam /
tenātyanta-pradīptas tu jvalano dehajas tathā
tena kuṇḍalinī suptā santaptā samprabudhyate /
daṇḍāhatā bhujaṅgīva niśvasya ṛjutāṃ vrajet
bilaṃ praviṣṭeva tato brahma-nāḍyaṃ taraṃ vrajet /
tasmān nityaṃ mūla-bandhaḥ kartavyo yogibhiḥ sadā
atha jalandhara-bandhaḥ-
kaṇṭham ākuñcya hṛdaye sthāpayec cibukaṃ dṛḍham /
bandho jālandharākhyo'yaṃ jarā-mṛtyu-vināśakaḥ
badhnāti hi sirājālam adho-gāmi nabho-jalam /
tato jālandharo bandhaḥ kaṇṭha-duḥkhaugha-nāśanaḥ
jālandhare kṛte bandhe kaṇṭha-saṃkoca-lakṣaṇe /
na pīyūṣaṃ pataty agnau na ca vāyuḥ prakupyati
kaṇṭha-saṃkocanenaiva dve nāḍyau stambhayed dṛḍham /
madhya-cakram idaṃ jñeyaṃ ṣoḍaśādhāra-bandhanam
mūla-sthānaṃ samākuñcya uḍḍiyānaṃ tu kārayet /
iḍāṃ ca piṅgalāṃ baddhvā vāhayet paścime pathi
anenaiva vidhānena prayāti pavano layam /
tato na jāyate mṛtyur jarā-rogādikaṃ tathā
bandha-trayam idaṃ śreṣṭhaṃ mahā-siddhaiś ca sevitam /
sarveṣāṃ haṭha-tantrāṇāṃ sādhanaṃ yogino viduḥ
yat kiṃcit sravate candrād amṛtaṃ divya-rūpiṇaḥ /
tat sarvaṃ grasate sūryas tena piṇḍo jarāyutaḥ
atha viparīta-karaṇī mudrā-
tatrāsti karaṇaṃ divyaṃ sūryasya mukha-vañcanam /
gurūpadeśato jñeyaṃ na tu śāstrārtha-koṭibhiḥ
ūrdhva-nābher adhas tālor ūrdhvaṃ bhānur adhaḥ śaśī /
karaṇī viparītākhā guru-vākyena labhyate
nityam abhyāsa-yuktasya jaṭharāgni-vivardhanī /
āhāro bahulas tasya sampādyaḥ sādhakasya ca
alpāhāro yadi bhaved agnir dahati tat-kṣaṇāt /
adhaḥ-śirāś cordhva-pādaḥ kṣaṇaṃ syāt prathame dine
kṣaṇāc ca kiṃcid adhikam abhyasec ca dine dine /
valitaṃ palitaṃ caiva ṣaṇmāsordhvaṃ na dṛśyate /
yāma-mātraṃ tu yo nityam abhyaset sa tu kālajit
atha vajrolī-
svecchayā vartamāno'pi yogoktair niyamair vinā /
vajrolīṃ yo vijānāti sa yogī siddhi-bhājanam
tatra vastu-dvayaṃ vakṣye durlabhaṃ yasya kasyacit /
kṣīraṃ caikaṃ dvitīyaṃ tu nārī ca vaśa-vartinī
mehanena śanaiḥ samyag ūrdhvākuñcanam abhyaset /
puruṣo'py athavā nārī vajrolī-siddhim āpnuyāt
yatnataḥ śasta-nālena phūtkāraṃ vajra-kandare /
śanaiḥ śanaiḥ prakurvīta vāyu-saṃcāra-kāraṇāt
nārī-bhage padad-bindum abhyāsenordhvam āharet /
calitaṃ ca nijaṃ bindum ūrdhvam ākṛṣya rakṣayet
evaṃ saṃrakṣayed binduṃ jayati yogavit /
maraṇaṃ bindu-pātena jīvanaṃ bindu-dhāraṇāt
sugandho yogino dehe jāyate bindu-dhāraṇāt /
yāvad binduḥ sthiro dehe tāvat kāla-bhayaṃ kutaḥ
cittāyattaṃ nṝṇāṃ śukraṃ śukrāyattaṃ ca jīvitam /
tasmāc chukraṃ manaś caiva rakṣaṇīyaṃ prayatnataḥ
ṛtumatyā rajo'py evaṃ nijaṃ binduṃ ca rakṣayet /
meḍhreṇākarṣayed ūrdhvaṃ samyag abhyāsa-yoga-vit
atha sahajoliḥ-
sahajoliś cāmarolir vajrolyā bheda ekataḥ /
jale subhasma nikṣipya dagdha-gomaya-sambhavam
vajrolī-maithunād ūrdhvaṃ strī-puṃsoḥ svāṅga-lepanam /
āsīnayoḥ sukhenaiva mukta-vyāpārayoḥ kṣaṇāt
sahajolir iyaṃ proktā śraddheyā yogibhiḥ sadā /
ayaṃ śubha-karo yogo bhoga-yukto'pi muktidaḥ
ayaṃ yogaḥ puṇyavatāṃ dhīrāṇāṃ tattva-darśinām /
nirmatsarāṇāṃ vai sidhyen na tu matsara-śālinām
atha amarolī-
pittolbaṇatvāt prathamāmbu-dhārāṃ
vihāya niḥsāratayānty adhārām /
niṣevyate śītala-madhya-dhārā
kāpālike khaṇḍamate'marolī
amarīṃ yaḥ piben nityaṃ nasyaṃ kurvan dine dine /
vajrolīm abhyaset samyak sāmarolīti kathyate
abhyāsān niḥsṛtāṃ cāndrīṃ vibhūtyā saha miśrayet /
dhārayed uttamāṅgeṣu divya-dṛṣṭiḥ prajāyate
puṃso binduṃ samākuñcya samyag abhyāsa-pāṭavāt /
yadi nārī rajo rakṣed vajrolyā sāpi yoginī
tasyāḥ kiṃcid rajo nāśaṃ na gacchati na saṃśayaḥ /
tasyāḥ śarīre nādaś ca bindutām eva gacchati
sa bindus tad rajaś caiva ekībhūya svadehagau /
vajroly-abhyāsa-yogena sarva-siddhiṃ prayacchataḥ
rakṣed ākuñcanād ūrdhvaṃ yā rajaḥ sā hi yoginī /
atītānāgataṃ vetti khecarī ca bhaved dhruvam
deha-siddhiṃ ca labhate vajroly-abhyāsa-yogataḥ /
ayaṃ puṇya-karo yogo bhoge bhukte'pi muktidaḥ
atha śakti-cālanam-
kuṭilāṅgī kuṇḍalinī bhujaṅgī śaktir īśvarī /
kuṇḍaly arundhatī caite śabdāḥ paryāya-vācakāḥ
udghāṭayet kapāṭaṃ tu yathā kuṃcikayā haṭhāt /
kuṇḍalinyā tathā yogī mokṣadvāraṃ vibhedayet
yena mārgeṇa gantavyaṃ brahma-sthānaṃ nirāmayam /
mukhenācchādya tad vāraṃ prasuptā parameśvarī
kandordhve kuṇḍalī śaktiḥ suptā mokṣāya yoginām /
bandhanāya ca mūḍhānāṃ yas tāṃ vetti sa yogavit
kuṇḍalī kuṭilākārā sarpavat parikīrtitā /
sā śaktiś cālitā yena sa mukto nātra saṃśayaḥ
gaṅgā-yamunayor madhye bāla-raṇḍāṃ tapasvinīm /
balātkāreṇa gṛhṇīyāt tad viṣṇoḥ paramaṃ padam
iḍā bhagavatī gaṅgā piṅgalā yamunā nadī /
iḍā-piṅgalayor madhye bālaraṇḍā ca kuṇḍalī
pucche pragṛhya bhujaṅgīṃ suptām udbodhayec ca tām /
nidrāṃ vihāya sā śaktir ūrdhvam uttiṣṭhate haṭhāt
avasthitā caiva phaṇāvatī sā
prātaś ca sāyaṃ praharārdha-mātram /
prapūrya sūryāt paridhāna-yuktyā
pragṛhya nityaṃ paricālanīyā
ūrdhvaṃ vitasti-mātraṃ tu vistāraṃ caturaṅgulam /
mṛdulaṃ dhavalaṃ proktaṃ veṣṭitāmbara-lakṣaṇam
sati vajrāsane pādau karābhyāṃ dhārayed dṛḍham /
gulpha-deśa-samīpe ca kandaṃ tatra prapīḍayet
vajrāsane sthito yogī cālayitvā ca kuṇḍalīm /
kuryād anantaraṃ bhastrāṃ kuṇḍalīm āśu bodhayet
bhānor ākuñcanaṃ kuryāt kuṇḍalīṃ cālayet tataḥ /
mṛtyu-vaktra-gatasyāpi tasya mṛtyu-bhayaṃ kutaḥ
muhūrta-dvaya-paryantaṃ nirbhayaṃ cālanād asau /
ūrdhvam ākṛṣyate kiṃcit suṣumṇāyāṃ samudgatā
tena kuṇḍalinī tasyāḥ suṣumṇāyā mukhaṃ dhruvam /
jahāti tasmāt prāṇo'yaṃ suṣumṇāṃ vrajati svataḥ
tasmāt saṃcālayen nityaṃ sukha-suptām arundhatīm /
tasyāḥ saṃcālanenaiva yogī rogaiḥ pramucyate
yena saṃcālitā śaktiḥ sa yogī siddhi-bhājanam /
kim atra bahunoktena kālaṃ jayati līlayā
brahmacarya-ratasyaiva nityaṃ hita-mitāśinaḥ /
maṇḍalād dṛśyate siddhiḥ kuṇḍaly-abhyāsa-yoginaḥ
kuṇḍalīṃ cālayitvā tu bhastrāṃ kuryād viśeṣataḥ /
evam abhyasyato nityaṃ yamino yama-bhīḥ kutaḥ
dvā-saptati-sahasrāṇāṃ nāḍīnāṃ mala-śodhane /
kutaḥ prakṣālanopāyaḥ kuṇḍaly-abhyasanād ṛte
iyaṃ tu madhyamā nāḍī dṛḍhābhyāsena yoginām /
āsana-prāṇa-saṃyāma-mudrābhiḥ saralā bhavet
abhyāse tu vinidrāṇāṃ mano dhṛtvā samādhinā /
rudrāṇī vā parā mudrā bhadrāṃ siddhiṃ prayacchati
rāja-yogaṃ vinā pṛthvī rāja-yogaṃ vinā niśā /
rāja-yogaṃ vinā mudrā vicitrāpi na śobhate
mārutasya vidhiṃ sarvaṃ mano-yuktaṃ samabhyaset /
itaratra na kartavyā mano-vṛttir manīṣiṇā
iti mudrā daśa proktā ādināthena śambhunā /
ekaikā tāsu yamināṃ mahā-siddhi-pradāyinī
upadeśaṃ hi mudrāṇāṃ yo datte sāmpradāyikam /
sa eva śrī-guruḥ svāmī sākṣād īśvara eva saḥ
tasya vākya-paro bhūtvā mudrābhyāse samāhitaḥ /
aṇimādi-guṇaiḥ sārdhaṃ labhate kāla-vañcanam
Original text: Haṭhayogapradīpikā · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0