હઠયોગપ્રદીપિકા · અધ્યાય 3

ઇતિ હઠ-પ્રદીપિકાયાં દ્વિતીયોપદેશઃ ।
તૃતીયોપદેશઃ
સ-શૈલ-વન-ધાત્રીણાં યથાધારોઽહિ-નાયકઃ ।
સર્વેષાં યોગ-તન્ત્રાણાં તથાધારો હિ કુણ્ડલી

સુપ્તા ગુરુ-પ્રસાદેન યદા જાગર્તિ કુણ્ડલી ।
તદા સર્વાણિ પદ્માનિ ભિદ્યન્તે ગ્રન્થયોઽપિ ચ

પ્રાણસ્ય શૂન્ય-પદવી તદા રાજપથાયતે ।
તદા ચિત્તં નિરાલમ્બં તદા કાલસ્ય વઞ્ચનમ્

સુષુમ્ણા શૂન્ય-પદવી બ્રહ્મ-રન્ધ્રઃ મહાપથઃ ।
શ્મશાનં શામ્ભવી મધ્ય-માર્ગશ્ ચેત્ય્ એક-વાચકાઃ

તસ્માત્ સર્વ-પ્રયત્નેન પ્રબોધયિતુમ્ ઈશ્વરીમ્ ।
બ્રહ્મ-દ્વાર-મુખે સુપ્તાં મુદ્રાભ્યાસં સમાચરેત્

મહામુદ્રા મહાબન્ધો મહાવેધશ્ ચ ખેચરી ।
ઉડ્ડીયાનં મૂલબન્ધશ્ ચ બન્ધો જાલન્ધરાભિધઃ

કરણી વિપરીતાખ્યા વજ્રોલી શક્તિ-ચાલનમ્ ।
ઇદં હિ મુદ્રા-દશકં જરા-મરણ-નાશનમ્

આદિનાથોદિતં દિવ્યમ્ અષ્ટૈશ્વર્ય-પ્રદાયકમ્ ।
વલ્લભં સર્વ-સિદ્ધાનાં દુર્લભં મરુતામ્ અપિ

ગોપનીયં પ્રયત્નેન યથા રત્ન-કરણ્ડકમ્ ।
કસ્યચિન્ નૈવ વક્તવ્યં કુલ-સ્ત્રી-સુરતં યથા

અથ મહા-મુદ્રા-
પાદ-મૂલેન વામેન યોનિં સમ્પીડ્ય દક્ષિણામ્ ।
પ્રસારિતં પદં કૃત્વા કરાભ્યાં ધારયેદ્ દૃઢમ્

કણ્ઠે બન્ધં સમારોપ્ય ધારયેદ્ વાયુમ્ ઊર્ધ્વતઃ ।
યથા દણ્ડ-હતઃ સર્પો દણ્ડાકારઃ પ્રજાયતે

ઋજ્વીભૂતા તથા શક્તિઃ કુણ્ડલી સહસા ભવેત્ ।
તદા સા મરણાવસ્થા જાયતે દ્વિપુટાશ્રયા

તતઃ શનૈઃ શનૈર્ એવ રેચયેન્ નૈવ વેગતઃ ।
મહા-મુદ્રાં ચ તેનૈવ વદન્તિ વિબુધોત્તમાઃ

ઇયં ખલુ મહામુદ્રા મહા-સિદ્ધૈઃ પ્રદર્શિતા ।
મહા-ક્લેશાદયો દોષાઃ ક્ષીયન્તે મરણાદયઃ ।
મહા-મુદ્રાં ચ તેનૈવ વદન્તિ વિબુધોત્તમાઃ

ચન્દ્રાઙ્ગે તુ સમભ્યસ્ય સૂર્યાઙ્ગે પુનર્ અભ્યસેત્ ।
યાવત્-તુલ્યા ભવેત્ સઙ્ખ્યા તતો મુદ્રાં વિસર્જયેત્

ન હિ પથ્યમ્ અપથ્યં વા રસાઃ સર્વેઽપિ નીરસાઃ ।
અપિ ભુક્તં વિષં ઘોરં પીયૂષમ્ અપિ જીર્યતિ

ક્ષય-કુષ્ઠ-ગુદાવર્ત-ગુલ્માજીર્ણ-પુરોગમાઃ ।
તસ્ય દોષાઃ ક્ષયં યાન્તિ મહામુદ્રાં તુ યોઽભ્યસેત્

કથિતેયં મહામુદ્રા મહા-સિદ્ધિ-કરા નૄણામ્ ।
ગોપનીયા પ્રયત્નેન ન દેયા યસ્ય કસ્યચિત્

અથ મહા-બન્ધઃ-
પાર્ષ્ણિં વામસ્ય પાદસ્ય યોનિ-સ્થાને નિયોજયેત્ ।
વામોરૂપરિ સંસ્થાપ્ય દક્ષિણં ચરણં તથા

પૂરયિત્વા તતો વાયું હૃદયે ચુબુકં દૃઢમ્ ।
નિષ્પીડ્યં વાયુમ્ આકુઞ્ચ્ય મનો-મધ્યે નિયોજયેત્

ધારયિત્વા યથા-શક્તિ રેચયેદ્ અનિલં શનૈઃ ।
સવ્યાઙ્ગે તુ સમભ્યસ્ય દક્ષાઙ્ગે પુનર્ અભ્યસેત્

મતમ્ અત્ર તુ કેષાંચિત્ કણ્ઠ-બન્ધં વિવર્જયેત્ ।
રાજ-દન્ત-સ્થ-જિહ્વાયા બન્ધઃ શસ્તો ભવેદ્ ઇતિ

અયં તુ સર્વ-નાડીનામ્ ઊર્ધ્વં ગતિ-નિરોધકઃ ।
અયં ખલુ મહા-બન્ધો મહા-સિદ્ધિ-પ્રદાયકઃ

કાલ-પાશ-મહા-બન્ધ-વિમોચન-વિચક્ષણઃ ।
ત્રિવેણી-સઙ્ગમં ધત્તે કેદારં પ્રાપયેન્ મનઃ

રૂપ-લાવણ્ય-સમ્પન્ના યથા સ્ત્રી પુરુષં વિના ।
મહા-મુદ્રા-મહા-બન્ધૌ નિષ્ફલૌ વેધ-વર્જિતૌ

અથ મહા-વેધઃ-
મહા-બન્ધ-સ્થિતો યોગી કૃત્વા પૂરકમ્ એક-ધીઃ ।
વાયૂનાં ગતિમ્ આવૃત્ય નિભૃતં કણ્ઠ-મુદ્રયા

સમ-હસ્ત-યુગો ભૂમૌ સ્ફિચૌ સનાડયેચ્ છનૈઃ ।
પુટ-દ્વયમ્ અતિક્રમ્ય વાયુઃ સ્ફુરતિ મધ્યગઃ

સોમ-સૂર્યાગ્નિ-સમ્બન્ધો જાયતે ચામૃતાય વૈ ।
મૃતાવસ્થા સમુત્પન્ના તતો વાયું વિરેચયેત્

મહા-વેધોઽયમ્ અભ્યાસાન્ મહા-સિદ્ધિ-પ્રદાયકઃ ।
વલી-પલિત-વેપ-ઘ્નઃ સેવ્યતે સાધકોત્તમૈઃ

એતત્ ત્રયં મહા-ગુહ્યં જરા-મૃત્યુ-વિનાશનમ્ ।
વહ્નિ-વૃદ્ધિ-કરં ચૈવ હ્ય્ અણિમાદિ-ગુણ-પ્રદમ્

અષ્ટધા ક્રિયતે ચૈવ યામે યામે દિને દિને ।
પુણ્ય-સંભાર-સન્ધાય પાપૌઘ-ભિદુરં સદા ।
સમ્યક્-શિક્ષાવતામ્ એવં સ્વલ્પં પ્રથમ-સાધનમ્

અથ ખેચરી-
કપાલ-કુહરે જિહ્વા પ્રવિષ્ટા વિપરીતગા ।
ભ્રુવોર્ અન્તર્ગતા દૃષ્ટિર્ મુદ્રા ભવતિ ખેચરી

છેદન-ચાલન-દોહૈઃ કલાં ક્રમેણાથ વર્ધયેત્ તાવત્ ।
સા યાવદ્ ભ્રૂ-મધ્યં સ્પૃશતિ તદા ખેચરી-સિદ્ધિઃ

સ્નુહી-પત્ર-નિભં શસ્ત્રં સુતીક્ષ્ણં સ્નિગ્ધ-નિર્મલમ્ ।
સમાદાય તતસ્ તેન રોમ-માત્રં સમુચ્છિનેત્

તતઃ સૈન્ધવ-પથ્યાભ્યાં ચૂર્ણિતાભ્યાં પ્રઘર્ષયેત્ ।
પુનઃ સપ્ત-દિને પ્રાપ્તે રોમ-માત્રં સમુચ્છિનેત્

એવં ક્રમેણ ષણ્-માસં નિત્યં યુક્તઃ સમાચરેત્ ।
ષણ્માસાદ્ રસના-મૂલ-શિરા-બન્ધઃ પ્રણશ્યતિ

કલાં પરાઙ્મુખીં કૃત્વા ત્રિપથે પરિયોજયેત્ ।
સા ભવેત્ ખેચરી મુદ્રા વ્યોમ-ચક્રં તદ્ ઉચ્યતે

રસનામ્ ઊર્ધ્વગાં કૃત્વા ક્ષણાર્ધમ્ અપિ તિષ્ઠતિ ।
વિષૈર્ વિમુચ્યતે યોગી વ્યાધિ-મૃત્યુ-જરાદિભિઃ

ન રોગો મરણં તન્દ્રા ન નિદ્રા ન ક્ષુધા તૃષા ।
ન ચ મૂર્ચ્છા ભવેત્ તસ્ય યો મુદ્રાં વેત્તિ ખેચરીમ્

પીડ્યતે ન સ રોગેણ લિપ્યતે ન ચ કર્મણા ।
બાધ્યતે ન સ કાલેન યો મુદ્રાં વેત્તિ ખેચરીમ્

ચિત્તં ચરતિ ખે યસ્માજ્ જિહ્વા ચરતિ ખે ગતા ।
તેનૈષા ખેચરી નામ મુદ્રા સિદ્ધૈર્ નિરૂપિતા

ખેચર્યા મુદ્રિતં યેન વિવરં લમ્બિકોર્ધ્વતઃ ।
ન તસ્ય ક્ષરતે બિન્દુઃ કામિન્યાઃ શ્લેષિતસ્ય ચ

ચલિતોઽપિ યદા બિન્દુઃ સમ્પ્રાપ્તો યોનિ-મણ્ડલમ્ ।
વ્રજત્ય્ ઊર્ધ્વં હૃતઃ શક્ત્યા નિબદ્ધો યોનિ-મુદ્રયા

ઊર્ધ્વ-જિહ્વઃ સ્થિરો ભૂત્વા સોમપાનં કરોતિ યઃ ।
માસાર્ધેન ન સન્દેહો મૃત્યું જયતિ યોગવિત્

નિત્યં સોમ-કલા-પૂર્ણં શરીરં યસ્ય યોગિનઃ ।
તક્ષકેણાપિ દષ્ટસ્ય વિષં તસ્ય ન સર્પતિ

ઇન્ધનાનિ યથા વહ્નિસ્ તૈલ-વર્તિ ચ દીપકઃ ।
તથા સોમ-કલા-પૂર્ણં દેહી દેહં ન મુઞ્ચતિ

ગોમાંસં ભક્ષયેન્ નિત્યં પિબેદ્ અમર-વારુણીમ્ ।
કુલીનં તમ્ અહં મન્યે ચેતરે કુલ-ઘાતકાઃ

ગો-શબ્દેનોદિતા જિહ્વા તત્ પ્રવેશો હિ તાલુનિ ।
ગો-માંસ-ભક્ષણં તત્ તુ મહા-પાતક-નાશનમ્

જિહ્વા-પ્રવેશ-સમ્ભૂત-વહ્નિનોત્પાદિતઃ ખલુ ।
ચન્દ્રાત્ સ્રવતિ યઃ સારઃ સા સ્યાદ્ અમર-વારુણી

ચુમ્બન્તી યદિ લમ્બિકાગ્રમ્ અનિશં જિહ્વા-રસ-સ્યન્દિની
સ-ક્ષારા કટુકામ્લ-દુગ્ધ-સદૃશી મધ્વાજ્ય-તુલ્યા તથા ।
વ્યાધીનાં હરણં જરાન્ત-કરણં શસ્ત્રાગમોદીરણં
તસ્ય સ્યાદ્ અમરત્વમ્ અષ્ટ-ગુણિતં સિદ્ધાઙ્ગનાકર્ષણમ્

મૂર્ધ્નઃ ષોડશ-પત્ર-પદ્મ-ગલિતં પ્રાણાદ્ અવાપ્તં હઠાદ્
ઊર્દ્વ્હાસ્યો રસનાં નિયમ્ય વિવરે શક્તિં પરાં ચિન્તયન્ ।
ઉત્કલ્લોલ-કલા-જલં ચ વિમલં ધારામયં યઃ પિબેન્
નિર્વ્યાધિઃ સ મૃણાલ-કોમલ-વપુર્ યોગી ચિરં જીવતિ

યત્ પ્રાલેયં પ્રહિત-સુષિરં મેરુ-મૂર્ધાન્તર-સ્થં
તસ્મિંસ્ તત્ત્વં પ્રવદતિ સુધીસ્ તન્-મુખં નિમ્નગાનામ્ ।
ચન્દ્રાત્ સારઃ સ્રવતિ વપુષસ્ તેન મૃત્યુર્ નરાણાં
તદ્ બધ્નીયાત્ સુકરણમ્ અધો નાન્યથા કાય-સિદ્ધિઃ

સુષિરં જ્ઞાન-જનકં પઞ્ચ-સ્રોતઃ-સમન્વિતમ્ ।
તિષ્ઠતે ખેચરી મુદ્રા તસ્મિન્ શૂન્યે નિરઞ્જને

એકં સૃષ્ટિમયં બીજમ્ એકા મુદ્રા ચ ખેચરી ।
એકો દેવો નિરાલમ્બ એકાવસ્થા મનોન્મની

અથ ઉડ્ડીયાન-બન્ધઃ-
બદ્ધો યેન સુષુમ્ણાયાં પ્રાણસ્ તૂડ્ડીયતે યતઃ ।
તસ્માદ્ ઉડ્ડીયનાખ્યોઽયં યોગિભિઃ સમુદાહૃતઃ

ઉડ્ડીનં કુરુતે યસ્માદ્ અવિશ્રાન્તં મહા-ખગઃ ।
ઉડ્ડીયાનં તદ્ એવ સ્યાત્ તવ બન્ધોઽભિધીયતે

ઉદરે પશ્ચિમં તાનં નાભેર્ ઊર્ધ્વં ચ કારયેત્ ।
ઉડ્ડીયાનો હ્ય્ અસૌ બન્ધો મૃત્યુ-માતઙ્ગ-કેસરી

ઉડ્ડીયાનં તુ સહજં ગુરુણા કથિતં સદા ।
અભ્યસેત્ સતતં યસ્ તુ વૃદ્ધોઽપિ તરુણાયતે

નાભેર્ ઊર્ધ્વમ્ અધશ્ ચાપિ તાનં કુર્યાત્ પ્રયત્નતઃ ।
ષણ્માસમ્ અભ્યસેન્ મૃત્યું જયત્ય્ એવ ન સંશયઃ

સર્વેષામ્ એવ બન્ધાનાં ઉત્તમો હ્ય્ ઉડ્ડીયાનકઃ ।
ઉડ્ડિયાને દૃઢે બન્ધે મુક્તિઃ સ્વાભાવિકી ભવેત્

અથ મૂલ-બન્ધઃ-
પાર્ષ્ણિ-ભાગેન સમ્પીડ્ય યોનિમ્ આકુઞ્ચયેદ્ ગુદમ્ ।
અપાનમ્ ઊર્ધ્વમ્ આકૃષ્ય મૂલ-બન્ધોઽભિધીયતે

અધો-ગતિમ્ અપાનં વા ઊર્ધ્વગં કુરુતે બલાત્ ।
આકુઞ્ચનેન તં પ્રાહુર્ મૂલ-બન્ધં હિ યોગિનઃ

ગુદં પાર્ષ્ણ્યા તુ સમ્પીડ્ય વાયુમ્ આકુઞ્ચયેદ્ બલાત્ ।
વારં વારં યથા ચોર્ધ્વં સમાયાતિ સમીરણઃ

પ્રાણાપાનૌ નાદ-બિન્દૂ મૂલ-બન્ધેન ચૈકતામ્ ।
ગત્વા યોગસ્ય સંસિદ્ધિં યચ્છતો નાત્ર સંશયઃ

અપાન-પ્રાણયોર્ ઐક્યં ક્ષયો મૂત્ર-પુરીષયોઃ ।
યુવા ભવતિ વૃદ્ધોઽપિ સતતં મૂલ-બન્ધનાત્

અપાન ઊર્ધ્વગે જાતે પ્રયાતે વહ્નિ-મણ્ડલમ્ ।
તદાનલ-શિખા દીર્ઘા જાયતે વાયુનાહતા

તતો યાતો વહ્ન્ય્-અપાનૌ પ્રાણમ્ ઉષ્ણ-સ્વરૂપકમ્ ।
તેનાત્યન્ત-પ્રદીપ્તસ્ તુ જ્વલનો દેહજસ્ તથા

તેન કુણ્ડલિની સુપ્તા સન્તપ્તા સમ્પ્રબુધ્યતે ।
દણ્ડાહતા ભુજઙ્ગીવ નિશ્વસ્ય ઋજુતાં વ્રજેત્

બિલં પ્રવિષ્ટેવ તતો બ્રહ્મ-નાડ્યં તરં વ્રજેત્ ।
તસ્માન્ નિત્યં મૂલ-બન્ધઃ કર્તવ્યો યોગિભિઃ સદા

અથ જલન્ધર-બન્ધઃ-
કણ્ઠમ્ આકુઞ્ચ્ય હૃદયે સ્થાપયેચ્ ચિબુકં દૃઢમ્ ।
બન્ધો જાલન્ધરાખ્યોઽયં જરા-મૃત્યુ-વિનાશકઃ

બધ્નાતિ હિ સિરાજાલમ્ અધો-ગામિ નભો-જલમ્ ।
તતો જાલન્ધરો બન્ધઃ કણ્ઠ-દુઃખૌઘ-નાશનઃ

જાલન્ધરે કૃતે બન્ધે કણ્ઠ-સંકોચ-લક્ષણે ।
ન પીયૂષં પતત્ય્ અગ્નૌ ન ચ વાયુઃ પ્રકુપ્યતિ

કણ્ઠ-સંકોચનેનૈવ દ્વે નાડ્યૌ સ્તમ્ભયેદ્ દૃઢમ્ ।
મધ્ય-ચક્રમ્ ઇદં જ્ઞેયં ષોડશાધાર-બન્ધનમ્

મૂલ-સ્થાનં સમાકુઞ્ચ્ય ઉડ્ડિયાનં તુ કારયેત્ ।
ઇડાં ચ પિઙ્ગલાં બદ્ધ્વા વાહયેત્ પશ્ચિમે પથિ

અનેનૈવ વિધાનેન પ્રયાતિ પવનો લયમ્ ।
તતો ન જાયતે મૃત્યુર્ જરા-રોગાદિકં તથા

બન્ધ-ત્રયમ્ ઇદં શ્રેષ્ઠં મહા-સિદ્ધૈશ્ ચ સેવિતમ્ ।
સર્વેષાં હઠ-તન્ત્રાણાં સાધનં યોગિનો વિદુઃ

યત્ કિંચિત્ સ્રવતે ચન્દ્રાદ્ અમૃતં દિવ્ય-રૂપિણઃ ।
તત્ સર્વં ગ્રસતે સૂર્યસ્ તેન પિણ્ડો જરાયુતઃ

અથ વિપરીત-કરણી મુદ્રા-
તત્રાસ્તિ કરણં દિવ્યં સૂર્યસ્ય મુખ-વઞ્ચનમ્ ।
ગુરૂપદેશતો જ્ઞેયં ન તુ શાસ્ત્રાર્થ-કોટિભિઃ

ઊર્ધ્વ-નાભેર્ અધસ્ તાલોર્ ઊર્ધ્વં ભાનુર્ અધઃ શશી ।
કરણી વિપરીતાખા ગુરુ-વાક્યેન લભ્યતે

નિત્યમ્ અભ્યાસ-યુક્તસ્ય જઠરાગ્નિ-વિવર્ધની ।
આહારો બહુલસ્ તસ્ય સમ્પાદ્યઃ સાધકસ્ય ચ

અલ્પાહારો યદિ ભવેદ્ અગ્નિર્ દહતિ તત્-ક્ષણાત્ ।
અધઃ-શિરાશ્ ચોર્ધ્વ-પાદઃ ક્ષણં સ્યાત્ પ્રથમે દિને

ક્ષણાચ્ ચ કિંચિદ્ અધિકમ્ અભ્યસેચ્ ચ દિને દિને ।
વલિતં પલિતં ચૈવ ષણ્માસોર્ધ્વં ન દૃશ્યતે ।
યામ-માત્રં તુ યો નિત્યમ્ અભ્યસેત્ સ તુ કાલજિત્

અથ વજ્રોલી-
સ્વેચ્છયા વર્તમાનોઽપિ યોગોક્તૈર્ નિયમૈર્ વિના ।
વજ્રોલીં યો વિજાનાતિ સ યોગી સિદ્ધિ-ભાજનમ્

તત્ર વસ્તુ-દ્વયં વક્ષ્યે દુર્લભં યસ્ય કસ્યચિત્ ।
ક્ષીરં ચૈકં દ્વિતીયં તુ નારી ચ વશ-વર્તિની

મેહનેન શનૈઃ સમ્યગ્ ઊર્ધ્વાકુઞ્ચનમ્ અભ્યસેત્ ।
પુરુષોઽપ્ય્ અથવા નારી વજ્રોલી-સિદ્ધિમ્ આપ્નુયાત્

યત્નતઃ શસ્ત-નાલેન ફૂત્કારં વજ્ર-કન્દરે ।
શનૈઃ શનૈઃ પ્રકુર્વીત વાયુ-સંચાર-કારણાત્

નારી-ભગે પદદ્-બિન્દુમ્ અભ્યાસેનોર્ધ્વમ્ આહરેત્ ।
ચલિતં ચ નિજં બિન્દુમ્ ઊર્ધ્વમ્ આકૃષ્ય રક્ષયેત્

એવં સંરક્ષયેદ્ બિન્દું જયતિ યોગવિત્ ।
મરણં બિન્દુ-પાતેન જીવનં બિન્દુ-ધારણાત્

સુગન્ધો યોગિનો દેહે જાયતે બિન્દુ-ધારણાત્ ।
યાવદ્ બિન્દુઃ સ્થિરો દેહે તાવત્ કાલ-ભયં કુતઃ

ચિત્તાયત્તં નૄણાં શુક્રં શુક્રાયત્તં ચ જીવિતમ્ ।
તસ્માચ્ છુક્રં મનશ્ ચૈવ રક્ષણીયં પ્રયત્નતઃ

ઋતુમત્યા રજોઽપ્ય્ એવં નિજં બિન્દું ચ રક્ષયેત્ ।
મેઢ્રેણાકર્ષયેદ્ ઊર્ધ્વં સમ્યગ્ અભ્યાસ-યોગ-વિત્

અથ સહજોલિઃ-
સહજોલિશ્ ચામરોલિર્ વજ્રોલ્યા ભેદ એકતઃ ।
જલે સુભસ્મ નિક્ષિપ્ય દગ્ધ-ગોમય-સમ્ભવમ્

વજ્રોલી-મૈથુનાદ્ ઊર્ધ્વં સ્ત્રી-પુંસોઃ સ્વાઙ્ગ-લેપનમ્ ।
આસીનયોઃ સુખેનૈવ મુક્ત-વ્યાપારયોઃ ક્ષણાત્

સહજોલિર્ ઇયં પ્રોક્તા શ્રદ્ધેયા યોગિભિઃ સદા ।
અયં શુભ-કરો યોગો ભોગ-યુક્તોઽપિ મુક્તિદઃ

અયં યોગઃ પુણ્યવતાં ધીરાણાં તત્ત્વ-દર્શિનામ્ ।
નિર્મત્સરાણાં વૈ સિધ્યેન્ ન તુ મત્સર-શાલિનામ્

અથ અમરોલી-
પિત્તોલ્બણત્વાત્ પ્રથમામ્બુ-ધારાં
વિહાય નિઃસારતયાન્ત્ય્ અધારામ્ ।
નિષેવ્યતે શીતલ-મધ્ય-ધારા
કાપાલિકે ખણ્ડમતેઽમરોલી

અમરીં યઃ પિબેન્ નિત્યં નસ્યં કુર્વન્ દિને દિને ।
વજ્રોલીમ્ અભ્યસેત્ સમ્યક્ સામરોલીતિ કથ્યતે

અભ્યાસાન્ નિઃસૃતાં ચાન્દ્રીં વિભૂત્યા સહ મિશ્રયેત્ ।
ધારયેદ્ ઉત્તમાઙ્ગેષુ દિવ્ય-દૃષ્ટિઃ પ્રજાયતે

પુંસો બિન્દું સમાકુઞ્ચ્ય સમ્યગ્ અભ્યાસ-પાટવાત્ ।
યદિ નારી રજો રક્ષેદ્ વજ્રોલ્યા સાપિ યોગિની

તસ્યાઃ કિંચિદ્ રજો નાશં ન ગચ્છતિ ન સંશયઃ ।
તસ્યાઃ શરીરે નાદશ્ ચ બિન્દુતામ્ એવ ગચ્છતિ

સ બિન્દુસ્ તદ્ રજશ્ ચૈવ એકીભૂય સ્વદેહગૌ ।
વજ્રોલ્ય્-અભ્યાસ-યોગેન સર્વ-સિદ્ધિં પ્રયચ્છતઃ

રક્ષેદ્ આકુઞ્ચનાદ્ ઊર્ધ્વં યા રજઃ સા હિ યોગિની ।
અતીતાનાગતં વેત્તિ ખેચરી ચ ભવેદ્ ધ્રુવમ્

દેહ-સિદ્ધિં ચ લભતે વજ્રોલ્ય્-અભ્યાસ-યોગતઃ ।
અયં પુણ્ય-કરો યોગો ભોગે ભુક્તેઽપિ મુક્તિદઃ

અથ શક્તિ-ચાલનમ્-
કુટિલાઙ્ગી કુણ્ડલિની ભુજઙ્ગી શક્તિર્ ઈશ્વરી ।
કુણ્ડલ્ય્ અરુન્ધતી ચૈતે શબ્દાઃ પર્યાય-વાચકાઃ

ઉદ્ઘાટયેત્ કપાટં તુ યથા કુંચિકયા હઠાત્ ।
કુણ્ડલિન્યા તથા યોગી મોક્ષદ્વારં વિભેદયેત્

યેન માર્ગેણ ગન્તવ્યં બ્રહ્મ-સ્થાનં નિરામયમ્ ।
મુખેનાચ્છાદ્ય તદ્ વારં પ્રસુપ્તા પરમેશ્વરી

કન્દોર્ધ્વે કુણ્ડલી શક્તિઃ સુપ્તા મોક્ષાય યોગિનામ્ ।
બન્ધનાય ચ મૂઢાનાં યસ્ તાં વેત્તિ સ યોગવિત્

કુણ્ડલી કુટિલાકારા સર્પવત્ પરિકીર્તિતા ।
સા શક્તિશ્ ચાલિતા યેન સ મુક્તો નાત્ર સંશયઃ

ગઙ્ગા-યમુનયોર્ મધ્યે બાલ-રણ્ડાં તપસ્વિનીમ્ ।
બલાત્કારેણ ગૃહ્ણીયાત્ તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

ઇડા ભગવતી ગઙ્ગા પિઙ્ગલા યમુના નદી ।
ઇડા-પિઙ્ગલયોર્ મધ્યે બાલરણ્ડા ચ કુણ્ડલી

પુચ્છે પ્રગૃહ્ય ભુજઙ્ગીં સુપ્તામ્ ઉદ્બોધયેચ્ ચ તામ્ ।
નિદ્રાં વિહાય સા શક્તિર્ ઊર્ધ્વમ્ ઉત્તિષ્ઠતે હઠાત્

અવસ્થિતા ચૈવ ફણાવતી સા
પ્રાતશ્ ચ સાયં પ્રહરાર્ધ-માત્રમ્ ।
પ્રપૂર્ય સૂર્યાત્ પરિધાન-યુક્ત્યા
પ્રગૃહ્ય નિત્યં પરિચાલનીયા

ઊર્ધ્વં વિતસ્તિ-માત્રં તુ વિસ્તારં ચતુરઙ્ગુલમ્ ।
મૃદુલં ધવલં પ્રોક્તં વેષ્ટિતામ્બર-લક્ષણમ્

સતિ વજ્રાસને પાદૌ કરાભ્યાં ધારયેદ્ દૃઢમ્ ।
ગુલ્ફ-દેશ-સમીપે ચ કન્દં તત્ર પ્રપીડયેત્

વજ્રાસને સ્થિતો યોગી ચાલયિત્વા ચ કુણ્ડલીમ્ ।
કુર્યાદ્ અનન્તરં ભસ્ત્રાં કુણ્ડલીમ્ આશુ બોધયેત્

ભાનોર્ આકુઞ્ચનં કુર્યાત્ કુણ્ડલીં ચાલયેત્ તતઃ ।
મૃત્યુ-વક્ત્ર-ગતસ્યાપિ તસ્ય મૃત્યુ-ભયં કુતઃ

મુહૂર્ત-દ્વય-પર્યન્તં નિર્ભયં ચાલનાદ્ અસૌ ।
ઊર્ધ્વમ્ આકૃષ્યતે કિંચિત્ સુષુમ્ણાયાં સમુદ્ગતા

તેન કુણ્ડલિની તસ્યાઃ સુષુમ્ણાયા મુખં ધ્રુવમ્ ।
જહાતિ તસ્માત્ પ્રાણોઽયં સુષુમ્ણાં વ્રજતિ સ્વતઃ

તસ્માત્ સંચાલયેન્ નિત્યં સુખ-સુપ્તામ્ અરુન્ધતીમ્ ।
તસ્યાઃ સંચાલનેનૈવ યોગી રોગૈઃ પ્રમુચ્યતે

યેન સંચાલિતા શક્તિઃ સ યોગી સિદ્ધિ-ભાજનમ્ ।
કિમ્ અત્ર બહુનોક્તેન કાલં જયતિ લીલયા

બ્રહ્મચર્ય-રતસ્યૈવ નિત્યં હિત-મિતાશિનઃ ।
મણ્ડલાદ્ દૃશ્યતે સિદ્ધિઃ કુણ્ડલ્ય્-અભ્યાસ-યોગિનઃ

કુણ્ડલીં ચાલયિત્વા તુ ભસ્ત્રાં કુર્યાદ્ વિશેષતઃ ।
એવમ્ અભ્યસ્યતો નિત્યં યમિનો યમ-ભીઃ કુતઃ

દ્વા-સપ્તતિ-સહસ્રાણાં નાડીનાં મલ-શોધને ।
કુતઃ પ્રક્ષાલનોપાયઃ કુણ્ડલ્ય્-અભ્યસનાદ્ ઋતે

ઇયં તુ મધ્યમા નાડી દૃઢાભ્યાસેન યોગિનામ્ ।
આસન-પ્રાણ-સંયામ-મુદ્રાભિઃ સરલા ભવેત્

અભ્યાસે તુ વિનિદ્રાણાં મનો ધૃત્વા સમાધિના ।
રુદ્રાણી વા પરા મુદ્રા ભદ્રાં સિદ્ધિં પ્રયચ્છતિ

રાજ-યોગં વિના પૃથ્વી રાજ-યોગં વિના નિશા ।
રાજ-યોગં વિના મુદ્રા વિચિત્રાપિ ન શોભતે

મારુતસ્ય વિધિં સર્વં મનો-યુક્તં સમભ્યસેત્ ।
ઇતરત્ર ન કર્તવ્યા મનો-વૃત્તિર્ મનીષિણા

ઇતિ મુદ્રા દશ પ્રોક્તા આદિનાથેન શમ્ભુના ।
એકૈકા તાસુ યમિનાં મહા-સિદ્ધિ-પ્રદાયિની

ઉપદેશં હિ મુદ્રાણાં યો દત્તે સામ્પ્રદાયિકમ્ ।
સ એવ શ્રી-ગુરુઃ સ્વામી સાક્ષાદ્ ઈશ્વર એવ સઃ

તસ્ય વાક્ય-પરો ભૂત્વા મુદ્રાભ્યાસે સમાહિતઃ ।
અણિમાદિ-ગુણૈઃ સાર્ધં લભતે કાલ-વઞ્ચનમ્