Hatha Yoga Pradipika · Chapter 4
iti haṭha-pradīpikāyāṃ tṛtīyopadeśaḥ /
(4)
caturthopadeśaḥ
namaḥ śivāya gurave nāda-bindu-kalātmane /
nirañjana-padaṃ yāti nityaṃ tatra parāyaṇaḥ
athedānīṃ pravakṣyāmi samādhikramam uttamam /
mṛtyughnaṃ ca sukhopāyaṃ brahmānanda-karaṃ param
rāja-yogaḥ samādhiś ca unmanī ca manonmanī /
amaratvaṃ layas tattvaṃ śūnyāśūnyaṃ paraṃ padam
amanaskaṃ tathādvaitaṃ nirālambaṃ nirañjanam /
jīvanmuktiś ca sahajā turyā cety eka-vācakāḥ
salile saindhavaṃ yadvat sāmyaṃ bhajati yogataḥ /
tathātma-manasor aikyaṃ samādhir abhidhīyate
yadā saṃkṣīyate prāṇo mānasaṃ ca pralīyate /
tadā samarasatvaṃ ca samādhir abhidhīyate
tat-samaṃ ca dvayor aikyaṃ jīvātma-paramātmanoḥ /
pranaṣṭa-sarva-saṅkalpaḥ samādhiḥ so'bhidhīyate
rāja-yogasya māhātmyaṃ ko vā jānāti tattvataḥ /
jñānaṃ muktiḥ sthitiḥ siddhir guru-vākyena labhyate
durlabho viṣaya-tyāgo durlabhaṃ tattva-darśanam /
durlabhā sahajāvasthā sad-guroḥ karuṇāṃ vinā
vividhair āsanaiḥ kubhair vicitraiḥ karaṇair api /
prabuddhāyāṃ mahā-śaktau prāṇaḥ śūnye pralīyate
utpanna-śakti-bodhasya tyakta-niḥśeṣa-karmaṇaḥ /
yoginaḥ sahajāvasthā svayam eva prajāyate
suṣumṇā-vāhini prāṇe śūnye viśati mānase /
tadā sarvāṇi karmāṇi nirmūlayati yogavit
amarāya namas tubhyaṃ so'pi kālas tvayā jitaḥ /
patitaṃ vadane yasya jagad etac carācaram
citte samatvam āpanne vāyau vrajati madhyame /
tadāmarolī vajrolī sahajolī prajāyate
jñānaṃ kuto manasi sambhavatīha tāvat
prāṇo'pi jīvati mano mriyate na yāvat /
prāṇo mano dvayam idaṃ vilayaṃ nayed yo
mokṣaṃ sa gacchati naro na kathaṃcid anyaḥ
jñātvā suṣumṇāsad-bhedaṃ kṛtvā vāyuṃ ca madhyagam /
sthitvā sadaiva susthāne brahma-randhre nirodhayet
sūrya-candramasau dhattaḥ kālaṃ rātrindivātmakam /
bhoktrī suṣumnā kālasya guhyam etad udāhṛtam
dvā-saptati-sahasrāṇi nāḍī-dvārāṇi pañjare /
suṣumṇā śāmbhavī śaktiḥ śeṣās tv eva nirarthakāḥ
vāyuḥ paricito yasmād agninā saha kuṇḍalīm /
bodhayitvā suṣumṇāyāṃ praviśed anirodhataḥ
suṣumṇā-vāhini prāṇe siddhyaty eva manonmanī /
anyathā tv itarābhyāsāḥ prayāsāyaiva yoginām
pavano badhyate yena manas tenaiva badhyate /
manaś ca badhyate yena pavanas tena badhyate
hetu-dvayaṃ tu cittasya vāsanā ca samīraṇaḥ /
tayor vinaṣṭa ekasmin tau dvāv api vinaśyataḥ
mano yatra vilīyeta pavanas tatra līyate /
pavano līyate yatra manas tatra vilīyate
dugdhāmbuvat saṃmilitāv ubhau tau
tulya-kriyau mānasa-mārutau hi /
yato marut tatra manaḥ-pravṛttir
yato manas tatra marut-pravṛttiḥ
tatraika-nāśād aparasya nāśa
eka-pravṛtter apara-pravṛttiḥ /
adhvas tayoś cendriya-varga-vṛttiḥ
pradhvas tayor mokṣa-padasya siddhiḥ
rasasya manasaś caiva cañcalatvaṃ svabhāvataḥ /
raso baddho mano baddhaṃ kiṃ na siddhyati bhūtale
mūrcchito harate vyādhīn mṛto jīvayati svayam /
baddhaḥ khecaratāṃ dhatte raso vāyuś ca pārvati
manaḥ sthairyaṃ sthiro vāyus tato binduḥ sthiro bhavet /
bindu-sthairyāt sadā sattvaṃ piṇḍa-sthairyaṃ prajāyate
indriyāṇāṃ mano nātho manonāthas tu mārutaḥ /
mārutasya layo nāthaḥ sa layo nādam āśritaḥ
so'yam evāstu mokṣākhyo māstu vāpi matāntare /
manaḥ-prāṇa-laye kaścid ānandaḥ sampravartate
pranaṣṭa-śvāsa-niśvāsaḥ pradhvasta-viṣaya-grahaḥ /
niśceṣṭo nirvikāraś ca layo jayati yoginām
ucchinna-sarva-saṅkalpo niḥśeṣāśeṣa-ceṣṭitaḥ /
svāvagamyo layaḥ ko'pi jāyate vāg-agocaraḥ
yatra dṛṣṭir layas tatra bhūtendriya-sanātanī /
sā śaktir jīva-bhūtānāṃ dve alakṣye layaṃ gate
layo laya iti prāhuḥ kīdṛśaṃ laya-lakṣaṇam /
apunar-vāsanotthānāl layo viṣaya-vismṛtiḥ
veda-śāstra-purāṇāni sāmānya-gaṇikā iva /
ekaiva śāmbhavī mudrā guptā kula-vadhūr iva
atha śāmbhavī-
antar lakṣyaṃ bahir dṛṣṭir nimeṣonmeṣa-varjitā /
eṣā sā śāmbhavī mudrā veda-śāstreṣu gopitā
antar lakṣya-vilīna-citta-pavano yogī yadā vartate
dṛṣṭyā niścala-tārayā bahir adhaḥ paśyann apaśyann api /
mudreyaṃ khalu śāmbhavī bhavati sā labdhā prasādād guroḥ
śūnyāśūnya-vilakṣaṇaṃ sphurati tat tattvaṃ padaṃ śāmbhavam
śrī-śāmbhavyāś ca khecaryā avasthā-dhāma-bhedataḥ /
bhavec citta-layānandaḥ śūnye cit-sukha-rūpiṇi
tāre jyotiṣi saṃyojya kiṃcid unnamayed bhruvau /
pūrva-yogaṃ mano yuñjann unmanī-kārakaḥ kṣaṇāt
kecid āgama-jālena kecin nigama-saṅkulaiḥ /
kecit tarkeṇa muhyanti naiva jānanti tārakam
ardhonmīlita-locanaḥ sthira-manā nāsāgra-dattekṣaṇaś
candrārkāv api līnatām upanayan nispanda-bhāvena yaḥ /
jyotī-rūpam aśeṣa-bījam akhilaṃ dedīpyamānaṃ paraṃ
tattvaṃ tat-padam eti vastu paramaṃ vācyaṃ kim atrādhikam
divā na pūjayel liṅgaṃ rātrau caiva na pūjayet /
sarvadā pūjayel liṅgaṃ divārātri-nirodhataḥ
atha khecarī-
savya-dakṣiṇa-nāḍī-stho madhye carati mārutaḥ /
tiṣṭhate khecarī mudrā tasmin sthāne na saṃśayaḥ
iḍā-piṅgalayor madhye śūnyaṃ caivānilaṃ graset /
tiṣṭhate khecarī mudrā tatra satyaṃ punaḥ punaḥ
sūrcyācandramasor madhye nirālambāntare punaḥ /
saṃsthitā vyoma-cakre yā sā mudrā nāma khecarī
somād yatroditā dhārā sākṣāt sā śiva-vallabhā /
pūrayed atulāṃ divyāṃ suṣumṇāṃ paścime mukhe
purastāc caiva pūryeta niścitā khecarī bhavet /
abhyastā khecarī mudrāpy unmanī samprajāyate
bhruvor madhye śiva-sthānaṃ manas tatra vilīyate /
jñātavyaṃ tat-padaṃ turyaṃ tatra kālo na vidyate
abhyaset khecarīṃ tāvad yāvat syād yoga-nidritaḥ /
samprāpta-yoga-nidrasya kālo nāsti kadācana
nirālambaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃcid api cintayet /
sa-bāhyābhyantaraṃ vyomni ghaṭavat tiṣṭhati dhruvam
bāhya-vāyur yathā līnas tathā madhyo na saṃśayaḥ /
sva-sthāne sthiratām eti pavano manasā saha
evam abhyasyatas tasya vāyu-mārge divāniśam /
abhyāsāj jīryate vāyur manas tatraiva līyate
amṛtaiḥ plāvayed deham āpāda-tala-mastakam /
siddhyaty eva mahā-kāyo mahā-bala-parākramaḥ
śakti-madhye manaḥ kṛtvā śaktiṃ mānasa-madhyagām /
manasā mana ālokya dhārayet paramaṃ padam
kha-madhye kuru cātmānam ātma-madhye ca khaṃ kuru /
sarvaṃ ca kha-mayaṃ kṛtvā na kiṃcid api cintayet
antaḥ śūnyo bahiḥ śūnyaḥ śūnyaḥ kumbha ivāmbare /
antaḥ pūrṇo bahiḥ pūrṇaḥ pūrṇaḥ kumbha ivārṇave
bāhya-cintā na kartavyā tathaivāntara-cintanam /
sarva-cintāṃ parityajya na kiṃcid api cintayet
saṅkalpa-mātra-kalanaiva jagat samagraṃ
saṅkalpa-mātra-kalanaiva mano-vilāsaḥ /
saṅkalpa-mātra-matim utsṛja nirvikalpam
āśritya niścayam avāpnuhi rāma śāntim
karpūram anale yadvat saindhavaṃ salile yathā /
tathā sandhīyamānaṃ ca manas tattve vilīyate
jñeyaṃ sarvaṃ pratītaṃ ca jñānaṃ ca mana ucyate /
jñānaṃ jñeyaṃ samaṃ naṣṭaṃ nānyaḥ panthā dvitīyakaḥ
mano-dṛśyam idaṃ sarvaṃ yat kiṃcit sa-carācaram /
manaso hy unmanī-bhāvād dvaitaṃ naivolabhyate
jñeya-vastu-parityāgād vilayaṃ yāti mānasam /
manaso vilaye jāte kaivalyam avaśiṣyate
evaṃ nānā-vidhopāyāḥ samyak svānubhavānvitāḥ /
samādhi-mārgāḥ kathitāḥ pūrvācāryair mahātmabhiḥ
suṣumṇāyai kuṇḍalinyai sudhāyai candra-janmane /
manonmanyai namas tubhyaṃ mahā-śaktyai cid-ātmane
aśakya-tattva-bodhānāṃ mūḍhānām api saṃmatam /
proktaṃ gorakṣa-nāthena nādopāsanam ucyate
śrī-ādināthena sa-pāda-koṭi-
laya-prakārāḥ kathitā jayanti /
nādānusandhānakam ekam eva
manyāmahe mukhyatamaṃ layānām
muktāsane sthito yogī mudrāṃ sandhāya śāmbhavīm /
śṛṇuyād dakṣiṇe karṇe nādam antāstham ekadhīḥ
śravaṇa-puṭa-nayana-yugala-
ghrāṇa-mukhānāṃ nirodhanaṃ kāryam /
śuddha-suṣumṇā-saraṇau
sphuṭam amalaḥ śrūyate nādaḥ
ārambhaś ca ghaṭaś caiva tathā paricayo'pi ca /
niṣpattiḥ sarva-yogeṣu syād avasthā-catuṣṭayam
atha ārambhāvasthā-
brahma-granther bhaved bhedo hy ānandaḥ śūnya-sambhavaḥ /
vicitraḥ kvaṇako dehe'nāhataḥ śrūyate dhvaniḥ
divya-dehaś ca tejasvī divya-gandhas tvarogavān /
sampūrṇa-hṛdayaḥ śūnya ārambhe yogavān bhavet
atha ghaṭāvasthā-
dvitīyāyāṃ ghaṭīkṛtya vāyur bhavati madhyagaḥ /
dṛḍhāsano bhaved yogī jñānī deva-samas tadā
viṣṇu-granthes tato bhedāt paramānanda-sūcakaḥ /
atiśūnye vimardaś ca bherī-śabdas tadā bhavet
atha paricayāvasthā-
tṛtīyāyāṃ tu vijñeyo vihāyo mardala-dhvaniḥ /
mahā-śūnyaṃ tadā yāti sarva-siddhi-samāśrayam
cittānandaṃ tadā jitvā sahajānanda-sambhavaḥ /
doṣa-duḥkha-jarā-vyādhi-kṣudhā-nidrā-vivarjitaḥ
atha niṣpatty-avasthā-
rudra-granthiṃ yadā bhittvā śarva-pīṭha-gato'nilaḥ /
niṣpattau vaiṇavaḥ śabdaḥ kvaṇad-vīṇā-kvaṇo bhavet
ekībhūtaṃ tadā cittaṃ rāja-yogābhidhānakam /
sṛṣṭi-saṃhāra-kartāsau yogīśvara-samo bhavet
astu vā māstu vā muktir atraivākhaṇḍitaṃ sukham /
layodbhavam idaṃ saukhyaṃ rāja-yogād avāpyate
rāja-yogam ajānantaḥ kevalaṃ haṭha-karmiṇaḥ /
etān abhyāsino manye prayāsa-phala-varjitān
unmany-avāptaye śīghraṃ bhrū-dhyānaṃ mama saṃmatam /
rāja-yoga-padaṃ prāptuṃ sukhopāyo'lpa-cetasām /
sadyaḥ pratyaya-sandhāyī jāyate nādajo layaḥ
nādānusandhāna-samādhi-bhājāṃ
yogīśvarāṇāṃ hṛdi vardhamānam /
ānandam ekaṃ vacasām agamyaṃ
jānāti taṃ śrī-gurunātha ekaḥ
karṇau pidhāya hastābhyāṃ yaḥ śṛṇoti dhvaniṃ muniḥ /
tatra cittaṃ sthirīkuryād yāvat sthira-padaṃ vrajet
abhyasyamāno nādo'yaṃ bāhyam āvṛṇute dhvanim /
pakṣād vikṣepam akhilaṃ jitvā yogī sukhī bhavet
śrūyate prathamābhyāse nādo nānā-vidho mahān /
tato'bhyāse vardhamāne śrūyate sūkṣma-sūkṣmakaḥ
ādau jaladhi-jīmūta-bherī-jharjhara-sambhavāḥ /
madhye mardala-śaṅkhotthā ghaṇṭā-kāhalajās tathā
ante tu kiṅkiṇī-vaṃśa-vīṇā-bhramara-niḥsvanāḥ /
iti nānāvidhā nādāḥ śrūyante deha-madhyagāḥ
mahati śrūyamāṇe'pi megha-bhery-ādike dhvanau /
tatra sūkṣmāt sūkṣmataraṃ nādam eva parāmṛśet
ghanam utsṛjya vā sūkṣme sūkṣmam utsṛjya vā ghane /
ramamāṇam api kṣiptaṃ mano nānyatra cālayet
yatra kutrāpi vā nāde lagati prathamaṃ manaḥ /
tatraiva susthirībhūya tena sārdhaṃ vilīyate
makarandaṃ piban bhṛṅgī gandhaṃ nāpekṣate yathā /
nādāsaktaṃ tathā cittaṃ viṣayān nahi kāṅkṣate
mano-matta-gajendrasya viṣayodyāna-cāriṇaḥ /
samartho'yaṃ niyamane nināda-niśitāṅkuśaḥ
baddhaṃ tu nāda-bandhena manaḥ santyakta-cāpalam /
prayāti sutarāṃ sthairyaṃ chinna-pakṣaḥ khago yathā
sarva-cintāṃ parityajya sāvadhānena cetasā /
nāda evānusandheyo yoga-sāmrājyam icchatā
nādo'ntaraṅga-sāraṅga-bandhane vāgurāyate /
antaraṅga-kuraṅgasya vadhe vyādhāyate'pi ca
antaraṅgasya yamino vājinaḥ parighāyate /
nādopāsti-rato nityam avadhāryā hi yoginā
baddhaṃ vimukta-cāñcalyaṃ nāda-gandhaka-jāraṇāt /
manaḥ-pāradam āpnoti nirālambākhya-khe'ṭanam
nāda-śravaṇataḥ kṣipram antaraṅga-bhujaṅgamam /
vismṛtaya sarvam ekāgraḥ kutracin nahi dhāvati
kāṣṭhe pravartito vahniḥ kāṣṭhena saha śāmyati /
nāde pravartitaṃ cittaṃ nādena saha līyate
ghaṇṭādināda-sakta-stabdhāntaḥ-karaṇa-hariṇasya /
praharaṇam api sukaraṃ syāc chara-sandhāna-pravīṇaś cet
anāhatasya śabdasya dhvanir ya upalabhyate /
dhvaner antargataṃ jñeyaṃ jñeyasyāntargataṃ manaḥ /
manas tatra layaṃ yāti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam
tāvad ākāśa-saṅkalpo yāvac chabdaḥ pravartate /
niḥśabdaṃ tat-paraṃ brahma paramāteti gīyate
yat kiṃcin nāda-rūpeṇa śrūyate śaktir eva sā /
yas tattvānto nirākāraḥ sa eva parameśvaraḥ
iti nādānusandhānam
sarve haṭha-layopāyā rājayogasya siddhaye /
rāja-yoga-samārūḍhaḥ puruṣaḥ kāla-vañcakaḥ
tattvaṃ bījaṃ haṭhaḥ kṣetram audāsīnyaṃ jalaṃ tribhiḥ /
unmanī kalpa-latikā sadya eva pravartate
sadā nādānusandhānāt kṣīyante pāpa-saṃcayāḥ /
nirañjane vilīyete niścitaṃ citta-mārutau
śaṅkha-dundhubhi-nādaṃ ca na śṛṇoti kadācana /
kāṣṭhavaj jāyate deha unmanyāvasthayā dhruvam
sarvāvasthā-vinirmuktaḥ sarva-cintā-vivarjitaḥ /
mṛtavat tiṣṭhate yogī sa mukto nātra saṃśayaḥ
khādyate na ca kālena bādhyate na ca karmaṇā /
sādhyate na sa kenāpi yogī yuktaḥ samādhinā
na gandhaṃ na rasaṃ rūpaṃ na ca sparśaṃ na niḥsvanam /
nātmānaṃ na paraṃ vetti yogī yuktaḥ samādhinā
cittaṃ na suptaṃ nojāgrat smṛti-vismṛti-varjitam /
na cāstam eti nodeti yasyāsau mukta eva saḥ
na vijānāti śītoṣṇaṃ na duḥkhaṃ na sukhaṃ tathā /
na mānaṃ nopamānaṃ ca yogī yuktaḥ samādhinā
svastho jāgrad avasthāyāṃ suptavad yo'vatiṣṭhate /
niḥśvāsocchvāsa-hīnaś ca niścitaṃ mukta eva saḥ
avadhyaḥ sarva-śastrāṇām aśakyaḥ sarva-dehinām /
agrāhyo mantra-yantrāṇāṃ yogī yuktaḥ samādhinā
yāvan naiva praviśati caran māruto madhya-mārge
yāvad vidur na bhavati dṛḍhaḥ prāṇa-vāta-prabandhāt /
yāvad dhyāne sahaja-sadṛśaṃ jāyate naiva tattvaṃ
tāvaj jñānaṃ vadati tad idaṃ dambha-mithyā-pralāpaḥ
Original text: Haṭhayogapradīpikā · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0