Hatha Yoga Pradipika · Chapter 2
iti haṭha-pradīpikāyāṃ prathamopadeśaḥ /
(2)
dvitīyopadeśaḥ
athāsane dṛdhe yogī vaśī hita-mitāśanaḥ /
gurūpadiṣṭa-mārgeṇa prāṇāyāmān samabhyaset
cale vāte calaṃ cittaṃ niścale niścalaṃ bhavet // HYP_2.
yogī sthāṇutvam āpnoti tato vāyuṃ nirodhayet
yāvad vāyuḥ sthito dehe tāvaj jīvanam ucyate /
maraṇaṃ tasya niṣkrāntis tato vāyuṃ nirodhayet
malākalāsu nāḍīṣu māruto naiva madhyagaḥ /
kathaṃ syād unmanībhāvaḥ kārya-siddhiḥ kathaṃ bhavet
śuddham eti yadā sarvaṃ nāḍī-cakraṃ malākulam /
tadaiva jāyate yogī prāṇa-saṃgrahaṇe kṣamaḥ
prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryān nityaṃ sāttvikayā dhiyā /
yathā suṣumṇā-nāḍīsthā malāḥ śuddhiṃ prayānti ca
baddha-padmāsano yogī prāṇaṃ candreṇa pūrayet /
dhārayitvā yathā-śakti bhūyaḥ sūryeṇa recayet
prāṇaṃ sūryeṇa cākṛṣya pūrayed udaraṃ śanaiḥ /
vidhivat kumbhakaṃ kṛtvā punaś candreṇa recayet
yena tyajet tena pītvā dhārayed atirodhataḥ /
recayec ca tato'nyena śanair eva na vegataḥ
prāṇaṃ ced iḍayā piben niyamitaṃ bhūyo'nyathā recayet
pītvā piṅgalayā samīraṇam atho baddhvā tyajed vāmayā /
sūrya-candramasor anena vidhinābhyāsaṃ sadā tanvatāṃ
śuddhā nāḍi-gaṇā bhavanti yamināṃ māsa-trayād ūrdhvataḥ
prātar madhyandine sāyam ardha-rātre ca kumbhakān /
śanair aśīti-paryantaṃ catur vāraṃ samabhyaset
kanīyasi bhaved sveda kampo bhavati madhyame /
uttame sthānam āpnoti tato vāyuṃ nibandhayet
jalena śrama-jātena gātra-mardanam ācaret /
dṛḍhatā laghutā caiva tena gātrasya jāyate
abhyāsa-kāle prathame śastaṃ kṣīrājya-bhojanam /
tato'bhyāse dṛḍhībhūte na tādṛṅ-niyama-grahaḥ
yathā siṃho gajo vyāghro bhaved vaśyaḥ śanaiḥ śanaiḥ /
tathaiva sevito vāyur anyathā hanti sādhakam
prāṇāyāmena yuktena sarva-roga-kṣayo bhavet /
ayuktābhyāsa-yogena sarva-roga-samudgamaḥ
hikkā śvāsaś ca kāsaś ca śiraḥ-karṇākṣi-vedanāḥ /
bhavanti vividhāḥ rogāḥ pavanasya prakopataḥ
yuktaṃ yuktaṃ tyajed vāyuṃ yuktaṃ yuktaṃ ca pūrayet /
yuktaṃ yuktaṃ ca badhnīyād evaṃ siddhim avāpnuyāt
yadā tu nāḍī-śuddhiḥ syāt tathā cihnāni bāhyataḥ /
kāyasya kṛśatā kāntis tadā jāyate niścitam
yatheṣṭaṃ dhāraṇaṃ vāyor analasya pradīpanam /
nādābhivyaktir ārogyaṃ jāyate nāḍi-śodhanāt
meda-śleṣmādhikaḥ pūrvaṃ ṣaṭ-karmāṇi samācaret /
anyas tu nācaret tāni doṣāṇāṃ samabhāvataḥ
dhautir bastis tathā netis trāṭakaṃ naulikaṃ tathā /
kapāla-bhātiś caitāni ṣaṭ-karmāṇi pracakṣate
karma ṣaṭkam idaṃ gopyaṃ ghaṭa-śodhana-kārakam /
vicitra-guṇa-sandhāya pūjyate yogi-puṅgavaiḥ
tatra dhautiḥ-
catur-aṅgula-vistāraṃ hasta-pañca-daśāyatam /
gurūpadiṣṭa-mārgeṇa siktaṃ vastraṃ śanair graset /
punaḥ pratyāharec caitad uditaṃ dhauti-karma tat
kāsa-śvāsa-plīha-kuṣṭhaṃ kapharogāś ca viṃśatiḥ /
dhauti-karma-prabhāveṇa prayānty eva na saṃśayaḥ
atha bastiḥ-
nābhi-daghna-jale pāyau nyasta-nālotkaṭāsanaḥ /
ādhārākuñcanaṃ kuryāt kṣālanaṃ basti-karma tat
gulma-plīhodaraṃ cāpi vāta-pitta-kaphodbhavāḥ /
basti-karma-prabhāveṇa kṣīyante sakalāmayāḥ
dhāntvadriyāntaḥ-karaṇa-prasādaṃ
dadhāc ca kāntiṃ dahana-pradīptam /
aśeṣa-doṣopacayaṃ nihanyād
abhyasyamānaṃ jala-basti-karma
atha netiḥ-
sūtraṃ vitasti-susnigdhaṃ nāsānāle praveśayet /
mukhān nirgamayec caiṣā netiḥ siddhair nigadyate
kapāla-śodhinī caiva divya-dṛṣṭi-pradāyinī /
jatrūrdhva-jāta-rogaughaṃ netir āśu nihanti ca
atha trāṭakam-
nirīkṣen niścala-dṛśā sūkṣma-lakṣyaṃ samāhitaḥ /
aśru-sampāta-paryantam ācāryais trāṭakaṃ smṛtam
mocanaṃ netra-rogāṇāṃ tandādrīṇāṃ kapāṭakam /
yatnatas trāṭakaṃ gopyaṃ yathā hāṭaka-peṭakam
atha nauliḥ-
amandāvarta-vegena tundaṃ savyāpasavyataḥ /
natāṃso bhrāmayed eṣā nauliḥ siddhaiḥ praśasyate
mandāgni-sandīpana-pācanādi-sandhāpikānanda-karī sadaiva /
aśeṣa-doṣa-maya-śoṣaṇī ca haṭha-kriyā maulir iyaṃ ca nauliḥ
atha kapālabhātiḥ-
bhastrāval loha-kārasya reca-pūrau sasambhramau /
kapālabhātir vikhyātā kapha-doṣa-viśoṣaṇī
ṣaṭ-karma-nirgata-sthaulya-kapha-doṣa-malādikaḥ /
prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryād anāyāsena siddhyati
prāṇāyāmair eva sarve praśuṣyanti malā iti /
ācāryāṇāṃ tu keṣāṃcid anyat karma na saṃmatam
atha gaja-karaṇī-
udara-gata-padārtham udvamanti
pavanam apānam udīrya kaṇṭha-nāle /
krama-paricaya-vaśya-nāḍi-cakrā
gaja-karaṇīti nigadyate haṭhajñaiḥ
brahmādayo'pi tridaśāḥ pavanābhyāsa-tatparāḥ /
abhūvann antaka-bhyāt tasmāt pavanam abhyaset
yāvad baddho marud dehe yāvac cittaṃ nirākulam /
yāvad dṛṣṭir bhruvor madhye tāvat kāla-bhayaṃ kutaḥ
vidhivat prāṇa-saṃyāmair nāḍī-cakre viśodhite /
suṣumṇā-vadanaṃ bhittvā sukhād viśati mārutaḥ
atha manonmanī-
mārute madhya-saṃcāre manaḥ-sthairyaṃ prajāyate /
yo manaḥ-susthirī-bhāvaḥ saivāvasthā manonmanī
tat-siddhaye vidhānajñāś citrān kurvanti kumbhakān /
vicitra kumbhakābhyāsād vicitrāṃ siddhim āpnuyāt
atha kumbhaka-bhedāḥ--
sūrya-bhedanam ujjāyī sītkārī śītalī tathā /
bhastrikā bhrāmarī mūrcchā plāvinīty aṣṭa-kumbhakāḥ
pūrakānte tu kartavyo bandho jālandharābhidhaḥ /
kumbhakānte recakādau kartavyas tūḍḍiyānakaḥ
adhastāt kuñcanenāśu kaṇṭha-saṅkocane kṛte /
madhye paścima-tānena syāt prāṇo brahma-nāḍigaḥ
āpānam ūrdhvam utthāpya prāṇaṃ kaṇṭhād adho nayet /
yogī jarā-vimuktaḥ san ṣoḍaśābda-vayā bhavet
atha sūrya-bhedanam-
āsane sukhade yogī baddhvā caivāsanaṃ tataḥ /
dakṣa-nāḍyā samākṛṣya bahiḥsthaṃ pavanaṃ śanaiḥ
ākeśād ānakhāgrāc ca nirodhāvadhi kumbhayet /
tataḥ śanaiḥ savya-nāḍyā recayet pavanaṃ śanaiḥ
kapāla-śodhanaṃ vāta-doṣa-ghnaṃ kṛmi-doṣa-hṛt /
punaḥ punar idaṃ kāryaṃ sūrya-bhedanam uttamam
atha ujjāyī-
mukhaṃ saṃyamya nāḍībhyām ākṛṣya pavanaṃ śanaiḥ /
yathā lagati kaṇṭhāt tu hṛdayāvadhi sa-svanam
pūrvavat kumbhayet prāṇaṃ recayed iḍayā tathā /
śleṣma-doṣa-haraṃ kaṇṭhe dehānala-vivardhanam
nāḍī-jalodarādhātu-gata-doṣa-vināśanam /
gacchatā tiṣṭhatā kāryam ujjāyy ākhyaṃ tu kumbhakam
atha sītkārī-
sītkāṃ kuryāt tathā vaktre ghrāṇenaiva vijṛmbhikām /
evam abhyāsa-yogena kāma-devo dvitīyakaḥ
yoginī cakra-saṃmānyaḥ sṛṣṭi-saṃhāra-kārakaḥ /
na kṣudhā na tṛṣā nidrā naivālasyaṃ prajāyate
bhavet sattvaṃ ca dehasya sarvopadrava-varjitaḥ /
anena vidhinā satyaṃ yogīndro bhūmi-maṇḍale
atha śītalī-
jihvayā vāyum ākṛṣya pūrvavat kumbha-sādhanam /
śanakair ghrāṇa-randhrābhyāṃ recayet pavanaṃ sudhīḥ
gulma-plīhādikān rogān jvaraṃ pittaṃ kṣudhāṃ tṛṣām /
viṣāṇi śītalī nāma kumbhikeyaṃ nihanti hi
atha bhastrikā-
ūrvor upari saṃsthāpya śubhe pāda-tale ubhe /
padmāsanaṃ bhaved etat sarva-pāpa-praṇāśanam
samyak padmāsanaṃ baddhvā sama-grīvodaraḥ sudhīḥ /
mukhaṃ saṃyamya yatnena prāṇaṃ ghrāṇena recayet
yathā lagati hṛt-kaṇṭhe kapālāvadhi sa-svanam /
vegena pūrayec cāpi hṛt-padmāvadhi mārutam
punar virecayet tadvat pūrayec ca punaḥ punaḥ /
yathaiva lohakāreṇa bhastrā vegena cālyate
tathaiva sva-śarīra-sthaṃ cālayet pavanaṃ dhiyā /
yadā śramo bhaved dehe tadā sūryeṇa pūrayet
yathodaraṃ bhavet pūrṇam anilena tathā laghu /
dhārayen nāsikāṃ madhyā-tarjanībhyāṃ vinā dṛḍham
vidhivat kumbhakaṃ kṛtvā recayed iḍayānilam /
vāta-pitta-śleṣma-haraṃ śarīrāgni-vivardhanam
kuṇḍalī bodhakaṃ kṣipraṃ pavanaṃ sukhadaṃ hitam /
brahma-nāḍī-mukhe saṃstha-kaphādy-argala-nāśanam
samyag gātra-samudbhūta-granthi-traya-vibhedakam /
viśeṣeṇaiva kartavyaṃ bhastrākhyaṃ kumbhakaṃ tv idam
atha bhrāmarī-
vegād ghoṣaṃ pūrakaṃ bhṛṅga-nādaṃ
bhṛṅgī-nādaṃ recakaṃ manda-mandam /
yogīndrāṇī̀am evam abhyāsa-yogāc
citte jātā kācid ānanda-līlā
atha mūrcchā-
pūrakānte gāḍhataraṃ baddhvā jālandharaṃ śanaiḥ /
recayen mūrcchākhyeyaṃ mano-mūrcchā sukha-pradā
atha plāvinī-
antaḥ pravartitodāra-mārutāpūritodaraḥ /
payasy agādhe'pi sukhāt plavate padma-patravat
prāṇāyāmas tridhā prokto reca-pūraka-kumbhakaiḥ /
sahitaḥ kevalaś ceti kumbhako dvividho mataḥ
yāvat kevala-siddhiḥ syāt sahitaṃ tāvad abhyaset /
recakaṃ pūrakaṃ muktvā sukhaṃ yad vāyu-dhāraṇam
prāṇāyāmo'yam ity uktaḥ sa vai kevala-kumbhakaḥ /
kumbhake kevale siddhe reca-pūraka-varjite
na tasya durlabhaṃ kiṃcit triṣu lokeṣu vidyate /
śaktaḥ kevala-kumbhena yatheṣṭaṃ vāyu-dhāraṇāt
rāja-yoga-padaṃ cāpi labhate nātra saṃśayaḥ /
kumbhakāt kuṇḍalī-bodhaḥ kuṇḍalī-bodhato bhavet /
anargalā suṣumṇā ca haṭha-siddhiś ca jāyate
haṭhaṃ vinā rājayogo rāja-yogaṃ vinā haṭhaḥ /
na sidhyati tato yugmam āniṣpatteḥ samabhyaset
kumbhaka-prāṇa-rodhānte kuryāc cittaṃ nirāśrayam /
evam abhyāsa-yogena rāja-yoga-padaṃ vrajet
vapuḥ kṛśatvaṃ vadane prasannatā
nāda-sphuṭatvaṃ nayane sunirmale /
arogatā bindu-jayo'gni-dīpanaṃ
nāḍī-viśuddhir haṭha-siddhi-lakṣaṇam
Original text: Haṭhayogapradīpikā · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0