Language

ENहिગુ
Scripture Library

Hatha Yoga Pradipika · Chapter 1

1.1

haṭha-yoga-pradīpikā
(1)
prathamopadeśaḥ
śrī-ādi-nāthāya namo'stu tasmai
yenopadiṣṭā haṭha-yoga-vidyā /
vibhrājate pronnata-rāja-yogam
āroḍhum icchor adhirohiṇīva

1.2

praṇamya śrī-guruṃ nāthaṃ svātmārāmeṇa yoginā /
kevalaṃ rāja-yogāya haṭha-vidyopadiśyate

1.3

bhrāntyā bahumata-dhvānte rāja-yogam ajānatām /
haṭha-pradīpikāṃ dhatte svātmārāmaḥ kṛpākaraḥ

1.4

haṭha-vidyāṃ hi matsyendra-gorakṣādyā vijānate /
svātmārāmo'thavā yogī jānīte tat-prasādataḥ

1.5

śrī-ādinātha-matsyendra-śāvarānanda-bhairavāḥ /
cauraṅgī-mīna-gorakṣa-virūpākṣa-bileśayāḥ

1.6

manthāno bhairavo yogī siddhir buddhaś ca kanthaḍiḥ /
koraṃṭakaḥ surānandaḥ siddhapādaś ca carpaṭiḥ

1.7

kānerī pūjyapādaś ca nitya-nātho nirañjanaḥ /
kapālī bindunāthaś ca kākacaṇḍīśvarāhvayaḥ

1.8

allāmaḥ prabhudevaś ca ghoḍā colī ca ṭiṃṭiṇiḥ /
bhānukī nāradevaś ca khaṇḍaḥ kāpālikas tathā

1.9

ity ādayo mahāsiddhā haṭha-yoga-prabhāvataḥ /
khaṇḍayitvā kāla-daṇḍaṃ brahmāṇḍe vicaranti te

1.10

aśeṣa-tāpa-taptānāṃ samāśraya-maṭho haṭhaḥ /
aśeṣa-yoga-yuktānām ādhāra-kamaṭho haṭhaḥ

1.11

haṭha-vidyā paraṃ gopyā yoginā siddhim icchatā /
bhaved vīryavatī guptā nirvīryā tu prakāśitā

1.12

surājye dhārmike deśe subhikṣe nirupadrave /
dhanuḥ pramāṇa-paryantaṃ śilāgni-jala-varjite /
ekānte maṭhikā-madhye sthātavyaṃ haṭha-yoginā

1.13

alpa-dvāram arandhra-garta-vivaraṃ nātyucca-nīcāyataṃ
samyag-gomaya-sāndra-liptam amalaṃ niḥśesa-jantūjjhitam /
bāhye maṇḍapa-vedi-kūpa-ruciraṃ prākāra-saṃveṣṭitaṃ
proktaṃ yoga-maṭhasya lakṣaṇam idaṃ siddhair haṭhābhyāsibhiḥ

1.14

evaṃ vidhe maṭhe sthitvā sarva-cintā-vivarjitaḥ /
gurūpadiṣṭa-mārgeṇa yogam eva samabhyaset

1.15

atyāhāraḥ prayāsaś ca prajalpo niyamāgrahaḥ /
jana-saṅgaś ca laulyaṃ ca ṣaḍbhir yogo vinaśyati

1.16

utsāhāt sāhasād dhairyāt tattva-jñānāś ca niścayāt /
jana-saṅga-parityāgāt ṣaḍbhir yogaḥ prasiddhyati

1.17

atha yama-niyamāḥ
ahiṃsā satyam asteyaṃ brahmacaryaṃ kṣamā dhṛtiḥ /
dayārjavaṃ mitāhāraḥ śaucaṃ caiva yamā daśa

1.18

tapaḥ santoṣa āstikyaṃ dānam īśvara-pūjanam /
siddhānta-vākya-śravaṇaṃ hrīmatī ca tapo hutam /
niyamā daśa samproktā yoga-śāstra-viśāradaiḥ

1.19

atha āsanam
haṭhasya prathamāṅgatvād āsanaṃ pūrvam ucyate /
kuryāt tad āsanaṃ sthairyam ārogyaṃ cāṅga-lāghavam

1.20

vaśiṣṭhādyaiś ca munibhir matsyendrādyaiś ca yogibhiḥ /
aṅgīkṛtāny āsanāni kathyante kānicin mayā

1.21

jānūrvor antare samyak kṛtvā pāda-tale ubhe /
ṛju-kāyaḥ samāsīnaḥ svastikaṃ tat pracakṣate

1.22

savye dakṣiṇa-gulphaṃ tu pṛṣṭha-pārśve niyojayet /
dakṣiṇe'pi tathā savyaṃ gomukhaṃ gomukhākṛtiḥ

1.23

ekaṃ pādaṃ tathaikasmin vinyased uruṇi sthiram /
itarasmiṃs tathā coruṃ vīrāsanam itīritam

1.24

gudaṃ nirudhya gulphābhyāṃ vyutkrameṇa samāhitaḥ /
kūrmāsanaṃ bhaved etad iti yoga-vido viduḥ

1.25

padmāsanaṃ tu saṃsthāpya jānūrvor antare karau /
niveśya bhūmau saṃsthāpya vyomasthaṃ kukkuṭāsanam

1.26

kukkuṭāsana-bandha-stho dorbhyāṃ sambadya kandharām /
bhaved kūrmavad uttāna etad uttāna-kūrmakam

1.27

pādāṅguṣṭhau tu pāṇibhyāṃ gṛhītvā śravaṇāvadhi /
dhanur ākarṣaṇaṃ kuryād dhanur-āsanam ucyate

1.28

vāmoru-mūlārpita-dakṣa-pādaṃ
jānor bahir veṣṭita-vāma-pādam /
pragṛhya tiṣṭhet parivartitāṅgaḥ
śrī-matysanāthoditam āsanaṃ syāt

1.29

matsyendra-pīṭhaṃ jaṭhara-pradīptiṃ
pracaṇḍa-rug maṇḍala-khaṇḍanāstram /
abhyāsataḥ kuṇḍalinī-prabodhaṃ
candra-sthiratvaṃ ca dadāti puṃsām

1.30

prasārya pādau bhuvi daṇḍa-rūpau
dorbhyāṃ padāgra-dvitayaṃ gṛhītvā /
jānūparinyasta-lalāṭa-deśo
vased idaṃ paścimatānam āhuḥ

1.31

iti paścimatānam āsanāgryaṃ
pavanaṃ paścima-vāhinaṃ karoti /
udayaṃ jaṭharānalasya kuryād
udare kārśyam arogatāṃ ca puṃsām

1.32

dharām avaṣṭabhya kara-dvayena
tat-kūrpara-sthāpita-nābhi-pārśvaḥ /
uccāsano daṇḍavad utthitaḥ khe
māyūram etat pravadanti pīṭham

1.33

harati sakala-rogān āśu gulmodarādīn
abhibhavati ca doṣān āsanaṃ śrī-mayūram /
bahu kadaśana-bhuktaṃ bhasma kuryād aśeṣaṃ
janayati jaṭharāgniṃ jārayet kāla-kūṭam

1.34

uttānaṃ śabavad bhūmau śayanaṃ tac chavāsanam /
śavāsanaṃ śrānti-haraṃ citta-viśrānti-kārakam

1.35

caturaśīty āsanāni śivena kathitāni ca /
tebhyaś catuṣkam ādāya sārabhūtaṃ bravīmy aham

1.36

siddhaṃ padmaṃ tathā siṃhaṃ bhadraṃ veti catuṣṭayam /
śreṣṭhaṃ tatrāpi ca sukhe tiṣṭhet siddhāsane sadā

1.37

atha siddhāsanam-
yoni-sthānakam aṅghri-mūla-ghaṭitaṃ kṛtvā dṛḍhaṃ vinyaset
meṇḍhre pādam athaikam eva hṛdaye kṛtvā hanuṃ susthiram /
sthāṇuḥ saṃyamitendriyo'cala-dṛśā paśyed bhruvor antaraṃ
hy etan mokṣa-kapāṭa-bheda-janakaṃ siddhāsanaṃ procyate

1.38

meṇḍhrād upari vinyasya savyaṃ gulphaṃ tathopari /
gulphāntaraṃ ca nikṣipya siddhāsanam idaṃ bhavet

1.39

etat siddhāsanaṃ prāhur anye vajrāsanaṃ viduḥ /
muktāsanaṃ vadanty eke prāhur guptāsanaṃ pare

1.40

yameṣv iva mitāhāram ahiṃsā niyameṣv iva /
mukhyaṃ sarvāsaneṣv ekaṃ siddhāḥ siddhāsanaṃ viduḥ

1.41

caturaśīti-pīṭheṣu siddham eva sadābhyaset /
dvāsaptati-sahasrāṇāṃ nāḍīnāṃ mala-śodhanam

1.42

ātma-dhyāyī mitāhārī yāvad dvādaśa-vatsaram /
sadā siddhāsanābhyāsād yogī niṣpattim āpnuyāt

1.43

kim anyair bahubhiḥ pīṭhaiḥ siddhe siddhāsane sati /
prāṇānile sāvadhāne baddhe kevala-kumbhake /
utpadyate nirāyāsāt svayam evonmanī kalā

1.44

tathaikāsminn eva dṛḍhe siddhe siddhāsane sati /
bandha-trayam anāyāsāt svayam evopajāyate

1.45

nāsanaṃ siddha-sadṛśaṃ na kumbhaḥ kevalopamaḥ /
na khecarī-samā mudrā na nāda-sadṛśo layaḥ

1.46

atha padmāsanam-
vāmorūpari dakṣiṇaṃ ca caraṇaṃ saṃsthāpya vāmaṃ tathā
dakṣorūpari paścimena vidhinā dhṛtvā karābhyāṃ dṛḍham /
aṅguṣṭhau hṛdaye nidhāya cibukaṃ nāsāgram ālokayet
etad vyādhi-vināśa-kāri yamināṃ padmāsanaṃ procyate

1.47

uttānau caraṇau kṛtvā ūru-saṃsthau prayatnataḥ /
ūru-madhye tathottānau pāṇī kṛtvā tato dṛśau

1.48

nāsāgre vinyased rājad-anta-mūle tu jihvayā /
uttambhya cibukaṃ vakṣasy utthāpy pavanaṃ śanaiḥ

1.49

idaṃ padmāsanaṃ proktaṃ sarva-vyādhi-vināśanam /
durlabhaṃ yena kenāpi dhīmatā labhyate bhuvi

1.50

kṛtvā sampuṭitau karau dṛḍhataraṃ baddhvā tu padmāsanaṃ
gāḍhaṃ vakṣasi sannidhāya cibukaṃ dhyāyaṃś ca tac cetasi /
vāraṃ vāram apānam ūrdhvam anilaṃ protsārayan pūritaṃ
nyañcan prāṇam upaiti bodham atulaṃ śakti-prabhāvān naraḥ

1.51

padmāsane sthito yogī nāḍī-dvāreṇa pūritam /
mārutaṃ dhārayed yas tu sa mukto nātra saṃśayaḥ

1.52

atha siṃhāsanam-
gulphau ca vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ kṣipet /
dakṣiṇe savya-gulphaṃ tu dakṣa-gulphaṃ tu savyake

1.53

hastau tu jānvoḥ saṃsthāpya svāṅgulīḥ samprasārya ca /
vyātta-vaktro nirīkṣeta nāsāgraṃ susamāhitaḥ

1.54

siṃhāsanaṃ bhaved etat pūjitaṃ yogi-puṅgavaiḥ /
bandha-tritaya-sandhānaṃ kurute cāsanottamam

1.55

atha bhadrāsanam-
gulphau ca vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ kṣipte /
savya-gulphaṃ tathā savye dakṣa-gulphaṃ tu dakṣiṇe

1.56

pārśva-pādau ca pāṇibhyāṃ dṛḍhaṃ baddhvā suniścalam /
bhadrāsanaṃ bhaved etat sarva-vyādhi-vināśanam /
gorakṣāsanam ity āhur idaṃ vai siddha-yoginaḥ

1.57

evam āsana-bandheṣu yogīndro vigata-śramaḥ /
abhyasen nāḍikā-śuddhiṃ mudrādi-pavanī-kriyām

1.58

āsanaṃ kumbhakaṃ citraṃ mudrākhyaṃ karaṇaṃ tathā /
atha nādānusandhānam abhyāsānukramo haṭhe

1.59

brahmacārī mitāhārī tyāgī yoga-parāyaṇaḥ /
abdād ūrdhvaṃ bhavet siddho nātra kāryā vicāraṇā

1.60

susnigdha-madhurāhāraś caturthāṃśa-vivarjitaḥ /
bhujyate śiva-samprītyai mitāhāraḥ sa ucyate

1.61

kaṭvāmla-tīkṣṇa-lavaṇoṣṇa-harīta-śāka-
sauvīra-taila-tila-sarṣapa-madya-matsyān /
ājādi-māṃsa-dadhi-takra-kulatthakola-
piṇyāka-hiṅgu-laśunādyam apathyam āhuḥ

1.62

bhojanam ahitaṃ vidyāt punar asyoṣṇī-kṛtaṃ rūkṣam /
atilavaṇam amla-yuktaṃ kadaśana-śākotkaṃ varjyam

1.63

vahni-strī-pathi-sevānām ādau varjanam ācaret

1.64

tathā hi gorakṣa-vacanam-
varjayed durjana-prāntaṃ vahni-strī-pathi-sevanam /
prātaḥ-snānopavāsādi kāya-kleśa-vidhiṃ tathā

1.65

godhūma-śāli-yava-ṣāṣṭika-śobhanānnaṃ
kṣīrājya-khaṇḍa-navanīta-siddhā-madhūni /
śuṇṭhī-paṭola-kaphalādika-pañca-śākaṃ
mudgādi-divyam udakaṃ ca yamīndra-pathyam

1.66

puṣṭaṃ sumadhuraṃ snigdhaṃ gavyaṃ dhātu-prapoṣaṇam /
manobhilaṣitaṃ yogyaṃ yogī bhojanam ācaret

1.67

yuvo vṛddho'tivṛddho vā vyādhito durbalo'pi vā /
abhyāsāt siddhim āpnoti sarva-yogeṣv atandritaḥ

1.68

kriyā-yuktasya siddhiḥ syād akriyasya kathaṃ bhavet /
na śāstra-pāṭha-mātreṇa yoga-siddhiḥ prajāyate

1.69

na veṣa-dhāraṇaṃ siddheḥ kāraṇaṃ na ca tat-kathā /
kriyaiva kāraṇaṃ siddheḥ satyam etan na saṃśayaḥ

1.70

pīṭhāni kumbhakāś citrā divyāni karaṇāni ca /
sarvāṇy api haṭhābhyāse rāja-yoga-phalāvadhi

Original text: Haṭhayogapradīpikā · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc