હઠયોગપ્રદીપિકા · અધ્યાય 2

ઇતિ હઠ-પ્રદીપિકાયાં પ્રથમોપદેશઃ ।
(2)
દ્વિતીયોપદેશઃ
અથાસને દૃધે યોગી વશી હિત-મિતાશનઃ ।
ગુરૂપદિષ્ટ-માર્ગેણ પ્રાણાયામાન્ સમભ્યસેત્

ચલે વાતે ચલં ચિત્તં નિશ્ચલે નિશ્ચલં ભવેત્ ॥ હ્ય્પ્_2.
યોગી સ્થાણુત્વમ્ આપ્નોતિ તતો વાયું નિરોધયેત્

યાવદ્ વાયુઃ સ્થિતો દેહે તાવજ્ જીવનમ્ ઉચ્યતે ।
મરણં તસ્ય નિષ્ક્રાન્તિસ્ તતો વાયું નિરોધયેત્

મલાકલાસુ નાડીષુ મારુતો નૈવ મધ્યગઃ ।
કથં સ્યાદ્ ઉન્મનીભાવઃ કાર્ય-સિદ્ધિઃ કથં ભવેત્

શુદ્ધમ્ એતિ યદા સર્વં નાડી-ચક્રં મલાકુલમ્ ।
તદૈવ જાયતે યોગી પ્રાણ-સંગ્રહણે ક્ષમઃ

પ્રાણાયામં તતઃ કુર્યાન્ નિત્યં સાત્ત્વિકયા ધિયા ।
યથા સુષુમ્ણા-નાડીસ્થા મલાઃ શુદ્ધિં પ્રયાન્તિ ચ

બદ્ધ-પદ્માસનો યોગી પ્રાણં ચન્દ્રેણ પૂરયેત્ ।
ધારયિત્વા યથા-શક્તિ ભૂયઃ સૂર્યેણ રેચયેત્

પ્રાણં સૂર્યેણ ચાકૃષ્ય પૂરયેદ્ ઉદરં શનૈઃ ।
વિધિવત્ કુમ્ભકં કૃત્વા પુનશ્ ચન્દ્રેણ રેચયેત્

યેન ત્યજેત્ તેન પીત્વા ધારયેદ્ અતિરોધતઃ ।
રેચયેચ્ ચ તતોઽન્યેન શનૈર્ એવ ન વેગતઃ

પ્રાણં ચેદ્ ઇડયા પિબેન્ નિયમિતં ભૂયોઽન્યથા રેચયેત્
પીત્વા પિઙ્ગલયા સમીરણમ્ અથો બદ્ધ્વા ત્યજેદ્ વામયા ।
સૂર્ય-ચન્દ્રમસોર્ અનેન વિધિનાભ્યાસં સદા તન્વતાં
શુદ્ધા નાડિ-ગણા ભવન્તિ યમિનાં માસ-ત્રયાદ્ ઊર્ધ્વતઃ

પ્રાતર્ મધ્યન્દિને સાયમ્ અર્ધ-રાત્રે ચ કુમ્ભકાન્ ।
શનૈર્ અશીતિ-પર્યન્તં ચતુર્ વારં સમભ્યસેત્

કનીયસિ ભવેદ્ સ્વેદ કમ્પો ભવતિ મધ્યમે ।
ઉત્તમે સ્થાનમ્ આપ્નોતિ તતો વાયું નિબન્ધયેત્

જલેન શ્રમ-જાતેન ગાત્ર-મર્દનમ્ આચરેત્ ।
દૃઢતા લઘુતા ચૈવ તેન ગાત્રસ્ય જાયતે

અભ્યાસ-કાલે પ્રથમે શસ્તં ક્ષીરાજ્ય-ભોજનમ્ ।
તતોઽભ્યાસે દૃઢીભૂતે ન તાદૃઙ્-નિયમ-ગ્રહઃ

યથા સિંહો ગજો વ્યાઘ્રો ભવેદ્ વશ્યઃ શનૈઃ શનૈઃ ।
તથૈવ સેવિતો વાયુર્ અન્યથા હન્તિ સાધકમ્

પ્રાણાયામેન યુક્તેન સર્વ-રોગ-ક્ષયો ભવેત્ ।
અયુક્તાભ્યાસ-યોગેન સર્વ-રોગ-સમુદ્ગમઃ

હિક્કા શ્વાસશ્ ચ કાસશ્ ચ શિરઃ-કર્ણાક્ષિ-વેદનાઃ ।
ભવન્તિ વિવિધાઃ રોગાઃ પવનસ્ય પ્રકોપતઃ

યુક્તં યુક્તં ત્યજેદ્ વાયું યુક્તં યુક્તં ચ પૂરયેત્ ।
યુક્તં યુક્તં ચ બધ્નીયાદ્ એવં સિદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્

યદા તુ નાડી-શુદ્ધિઃ સ્યાત્ તથા ચિહ્નાનિ બાહ્યતઃ ।
કાયસ્ય કૃશતા કાન્તિસ્ તદા જાયતે નિશ્ચિતમ્

યથેષ્ટં ધારણં વાયોર્ અનલસ્ય પ્રદીપનમ્ ।
નાદાભિવ્યક્તિર્ આરોગ્યં જાયતે નાડિ-શોધનાત્

મેદ-શ્લેષ્માધિકઃ પૂર્વં ષટ્-કર્માણિ સમાચરેત્ ।
અન્યસ્ તુ નાચરેત્ તાનિ દોષાણાં સમભાવતઃ

ધૌતિર્ બસ્તિસ્ તથા નેતિસ્ ત્રાટકં નૌલિકં તથા ।
કપાલ-ભાતિશ્ ચૈતાનિ ષટ્-કર્માણિ પ્રચક્ષતે

કર્મ ષટ્કમ્ ઇદં ગોપ્યં ઘટ-શોધન-કારકમ્ ।
વિચિત્ર-ગુણ-સન્ધાય પૂજ્યતે યોગિ-પુઙ્ગવૈઃ

તત્ર ધૌતિઃ-
ચતુર્-અઙ્ગુલ-વિસ્તારં હસ્ત-પઞ્ચ-દશાયતમ્ ।
ગુરૂપદિષ્ટ-માર્ગેણ સિક્તં વસ્ત્રં શનૈર્ ગ્રસેત્ ।
પુનઃ પ્રત્યાહરેચ્ ચૈતદ્ ઉદિતં ધૌતિ-કર્મ તત્

કાસ-શ્વાસ-પ્લીહ-કુષ્ઠં કફરોગાશ્ ચ વિંશતિઃ ।
ધૌતિ-કર્મ-પ્રભાવેણ પ્રયાન્ત્ય્ એવ ન સંશયઃ

અથ બસ્તિઃ-
નાભિ-દઘ્ન-જલે પાયૌ ન્યસ્ત-નાલોત્કટાસનઃ ।
આધારાકુઞ્ચનં કુર્યાત્ ક્ષાલનં બસ્તિ-કર્મ તત્

ગુલ્મ-પ્લીહોદરં ચાપિ વાત-પિત્ત-કફોદ્ભવાઃ ।
બસ્તિ-કર્મ-પ્રભાવેણ ક્ષીયન્તે સકલામયાઃ

ધાન્ત્વદ્રિયાન્તઃ-કરણ-પ્રસાદં
દધાચ્ ચ કાન્તિં દહન-પ્રદીપ્તમ્ ।
અશેષ-દોષોપચયં નિહન્યાદ્
અભ્યસ્યમાનં જલ-બસ્તિ-કર્મ

અથ નેતિઃ-
સૂત્રં વિતસ્તિ-સુસ્નિગ્ધં નાસાનાલે પ્રવેશયેત્ ।
મુખાન્ નિર્ગમયેચ્ ચૈષા નેતિઃ સિદ્ધૈર્ નિગદ્યતે

કપાલ-શોધિની ચૈવ દિવ્ય-દૃષ્ટિ-પ્રદાયિની ।
જત્રૂર્ધ્વ-જાત-રોગૌઘં નેતિર્ આશુ નિહન્તિ ચ

અથ ત્રાટકમ્-
નિરીક્ષેન્ નિશ્ચલ-દૃશા સૂક્ષ્મ-લક્ષ્યં સમાહિતઃ ।
અશ્રુ-સમ્પાત-પર્યન્તમ્ આચાર્યૈસ્ ત્રાટકં સ્મૃતમ્

મોચનં નેત્ર-રોગાણાં તન્દાદ્રીણાં કપાટકમ્ ।
યત્નતસ્ ત્રાટકં ગોપ્યં યથા હાટક-પેટકમ્

અથ નૌલિઃ-
અમન્દાવર્ત-વેગેન તુન્દં સવ્યાપસવ્યતઃ ।
નતાંસો ભ્રામયેદ્ એષા નૌલિઃ સિદ્ધૈઃ પ્રશસ્યતે

મન્દાગ્નિ-સન્દીપન-પાચનાદિ-સન્ધાપિકાનન્દ-કરી સદૈવ ।
અશેષ-દોષ-મય-શોષણી ચ હઠ-ક્રિયા મૌલિર્ ઇયં ચ નૌલિઃ

અથ કપાલભાતિઃ-
ભસ્ત્રાવલ્ લોહ-કારસ્ય રેચ-પૂરૌ સસમ્ભ્રમૌ ।
કપાલભાતિર્ વિખ્યાતા કફ-દોષ-વિશોષણી

ષટ્-કર્મ-નિર્ગત-સ્થૌલ્ય-કફ-દોષ-મલાદિકઃ ।
પ્રાણાયામં તતઃ કુર્યાદ્ અનાયાસેન સિદ્ધ્યતિ

પ્રાણાયામૈર્ એવ સર્વે પ્રશુષ્યન્તિ મલા ઇતિ ।
આચાર્યાણાં તુ કેષાંચિદ્ અન્યત્ કર્મ ન સંમતમ્

અથ ગજ-કરણી-
ઉદર-ગત-પદાર્થમ્ ઉદ્વમન્તિ
પવનમ્ અપાનમ્ ઉદીર્ય કણ્ઠ-નાલે ।
ક્રમ-પરિચય-વશ્ય-નાડિ-ચક્રા
ગજ-કરણીતિ નિગદ્યતે હઠજ્ઞૈઃ

બ્રહ્માદયોઽપિ ત્રિદશાઃ પવનાભ્યાસ-તત્પરાઃ ।
અભૂવન્ન્ અન્તક-ભ્યાત્ તસ્માત્ પવનમ્ અભ્યસેત્

યાવદ્ બદ્ધો મરુદ્ દેહે યાવચ્ ચિત્તં નિરાકુલમ્ ।
યાવદ્ દૃષ્ટિર્ ભ્રુવોર્ મધ્યે તાવત્ કાલ-ભયં કુતઃ

વિધિવત્ પ્રાણ-સંયામૈર્ નાડી-ચક્રે વિશોધિતે ।
સુષુમ્ણા-વદનં ભિત્ત્વા સુખાદ્ વિશતિ મારુતઃ

અથ મનોન્મની-
મારુતે મધ્ય-સંચારે મનઃ-સ્થૈર્યં પ્રજાયતે ।
યો મનઃ-સુસ્થિરી-ભાવઃ સૈવાવસ્થા મનોન્મની

તત્-સિદ્ધયે વિધાનજ્ઞાશ્ ચિત્રાન્ કુર્વન્તિ કુમ્ભકાન્ ।
વિચિત્ર કુમ્ભકાભ્યાસાદ્ વિચિત્રાં સિદ્ધિમ્ આપ્નુયાત્

અથ કુમ્ભક-ભેદાઃ--
સૂર્ય-ભેદનમ્ ઉજ્જાયી સીત્કારી શીતલી તથા ।
ભસ્ત્રિકા ભ્રામરી મૂર્ચ્છા પ્લાવિનીત્ય્ અષ્ટ-કુમ્ભકાઃ

પૂરકાન્તે તુ કર્તવ્યો બન્ધો જાલન્ધરાભિધઃ ।
કુમ્ભકાન્તે રેચકાદૌ કર્તવ્યસ્ તૂડ્ડિયાનકઃ

અધસ્તાત્ કુઞ્ચનેનાશુ કણ્ઠ-સઙ્કોચને કૃતે ।
મધ્યે પશ્ચિમ-તાનેન સ્યાત્ પ્રાણો બ્રહ્મ-નાડિગઃ

આપાનમ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉત્થાપ્ય પ્રાણં કણ્ઠાદ્ અધો નયેત્ ।
યોગી જરા-વિમુક્તઃ સન્ ષોડશાબ્દ-વયા ભવેત્

અથ સૂર્ય-ભેદનમ્-
આસને સુખદે યોગી બદ્ધ્વા ચૈવાસનં તતઃ ।
દક્ષ-નાડ્યા સમાકૃષ્ય બહિઃસ્થં પવનં શનૈઃ

આકેશાદ્ આનખાગ્રાચ્ ચ નિરોધાવધિ કુમ્ભયેત્ ।
તતઃ શનૈઃ સવ્ય-નાડ્યા રેચયેત્ પવનં શનૈઃ

કપાલ-શોધનં વાત-દોષ-ઘ્નં કૃમિ-દોષ-હૃત્ ।
પુનઃ પુનર્ ઇદં કાર્યં સૂર્ય-ભેદનમ્ ઉત્તમમ્

અથ ઉજ્જાયી-
મુખં સંયમ્ય નાડીભ્યામ્ આકૃષ્ય પવનં શનૈઃ ।
યથા લગતિ કણ્ઠાત્ તુ હૃદયાવધિ સ-સ્વનમ્

પૂર્વવત્ કુમ્ભયેત્ પ્રાણં રેચયેદ્ ઇડયા તથા ।
શ્લેષ્મ-દોષ-હરં કણ્ઠે દેહાનલ-વિવર્ધનમ્

નાડી-જલોદરાધાતુ-ગત-દોષ-વિનાશનમ્ ।
ગચ્છતા તિષ્ઠતા કાર્યમ્ ઉજ્જાય્ય્ આખ્યં તુ કુમ્ભકમ્

અથ સીત્કારી-
સીત્કાં કુર્યાત્ તથા વક્ત્રે ઘ્રાણેનૈવ વિજૃમ્ભિકામ્ ।
એવમ્ અભ્યાસ-યોગેન કામ-દેવો દ્વિતીયકઃ

યોગિની ચક્ર-સંમાન્યઃ સૃષ્ટિ-સંહાર-કારકઃ ।
ન ક્ષુધા ન તૃષા નિદ્રા નૈવાલસ્યં પ્રજાયતે

ભવેત્ સત્ત્વં ચ દેહસ્ય સર્વોપદ્રવ-વર્જિતઃ ।
અનેન વિધિના સત્યં યોગીન્દ્રો ભૂમિ-મણ્ડલે

અથ શીતલી-
જિહ્વયા વાયુમ્ આકૃષ્ય પૂર્વવત્ કુમ્ભ-સાધનમ્ ।
શનકૈર્ ઘ્રાણ-રન્ધ્રાભ્યાં રેચયેત્ પવનં સુધીઃ

ગુલ્મ-પ્લીહાદિકાન્ રોગાન્ જ્વરં પિત્તં ક્ષુધાં તૃષામ્ ।
વિષાણિ શીતલી નામ કુમ્ભિકેયં નિહન્તિ હિ

અથ ભસ્ત્રિકા-
ઊર્વોર્ ઉપરિ સંસ્થાપ્ય શુભે પાદ-તલે ઉભે ।
પદ્માસનં ભવેદ્ એતત્ સર્વ-પાપ-પ્રણાશનમ્

સમ્યક્ પદ્માસનં બદ્ધ્વા સમ-ગ્રીવોદરઃ સુધીઃ ।
મુખં સંયમ્ય યત્નેન પ્રાણં ઘ્રાણેન રેચયેત્

યથા લગતિ હૃત્-કણ્ઠે કપાલાવધિ સ-સ્વનમ્ ।
વેગેન પૂરયેચ્ ચાપિ હૃત્-પદ્માવધિ મારુતમ્

પુનર્ વિરેચયેત્ તદ્વત્ પૂરયેચ્ ચ પુનઃ પુનઃ ।
યથૈવ લોહકારેણ ભસ્ત્રા વેગેન ચાલ્યતે

તથૈવ સ્વ-શરીર-સ્થં ચાલયેત્ પવનં ધિયા ।
યદા શ્રમો ભવેદ્ દેહે તદા સૂર્યેણ પૂરયેત્

યથોદરં ભવેત્ પૂર્ણમ્ અનિલેન તથા લઘુ ।
ધારયેન્ નાસિકાં મધ્યા-તર્જનીભ્યાં વિના દૃઢમ્

વિધિવત્ કુમ્ભકં કૃત્વા રેચયેદ્ ઇડયાનિલમ્ ।
વાત-પિત્ત-શ્લેષ્મ-હરં શરીરાગ્નિ-વિવર્ધનમ્

કુણ્ડલી બોધકં ક્ષિપ્રં પવનં સુખદં હિતમ્ ।
બ્રહ્મ-નાડી-મુખે સંસ્થ-કફાદ્ય્-અર્ગલ-નાશનમ્

સમ્યગ્ ગાત્ર-સમુદ્ભૂત-ગ્રન્થિ-ત્રય-વિભેદકમ્ ।
વિશેષેણૈવ કર્તવ્યં ભસ્ત્રાખ્યં કુમ્ભકં ત્વ્ ઇદમ્

અથ ભ્રામરી-
વેગાદ્ ઘોષં પૂરકં ભૃઙ્ગ-નાદં
ભૃઙ્ગી-નાદં રેચકં મન્દ-મન્દમ્ ।
યોગીન્દ્રાણીઅમ્ એવમ્ અભ્યાસ-યોગાચ્
ચિત્તે જાતા કાચિદ્ આનન્દ-લીલા

અથ મૂર્ચ્છા-
પૂરકાન્તે ગાઢતરં બદ્ધ્વા જાલન્ધરં શનૈઃ ।
રેચયેન્ મૂર્ચ્છાખ્યેયં મનો-મૂર્ચ્છા સુખ-પ્રદા

અથ પ્લાવિની-
અન્તઃ પ્રવર્તિતોદાર-મારુતાપૂરિતોદરઃ ।
પયસ્ય્ અગાધેઽપિ સુખાત્ પ્લવતે પદ્મ-પત્રવત્

પ્રાણાયામસ્ ત્રિધા પ્રોક્તો રેચ-પૂરક-કુમ્ભકૈઃ ।
સહિતઃ કેવલશ્ ચેતિ કુમ્ભકો દ્વિવિધો મતઃ

યાવત્ કેવલ-સિદ્ધિઃ સ્યાત્ સહિતં તાવદ્ અભ્યસેત્ ।
રેચકં પૂરકં મુક્ત્વા સુખં યદ્ વાયુ-ધારણમ્

પ્રાણાયામોઽયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તઃ સ વૈ કેવલ-કુમ્ભકઃ ।
કુમ્ભકે કેવલે સિદ્ધે રેચ-પૂરક-વર્જિતે

ન તસ્ય દુર્લભં કિંચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે ।
શક્તઃ કેવલ-કુમ્ભેન યથેષ્ટં વાયુ-ધારણાત્

રાજ-યોગ-પદં ચાપિ લભતે નાત્ર સંશયઃ ।
કુમ્ભકાત્ કુણ્ડલી-બોધઃ કુણ્ડલી-બોધતો ભવેત્ ।
અનર્ગલા સુષુમ્ણા ચ હઠ-સિદ્ધિશ્ ચ જાયતે

હઠં વિના રાજયોગો રાજ-યોગં વિના હઠઃ ।
ન સિધ્યતિ તતો યુગ્મમ્ આનિષ્પત્તેઃ સમભ્યસેત્

કુમ્ભક-પ્રાણ-રોધાન્તે કુર્યાચ્ ચિત્તં નિરાશ્રયમ્ ।
એવમ્ અભ્યાસ-યોગેન રાજ-યોગ-પદં વ્રજેત્

વપુઃ કૃશત્વં વદને પ્રસન્નતા
નાદ-સ્ફુટત્વં નયને સુનિર્મલે ।
અરોગતા બિન્દુ-જયોઽગ્નિ-દીપનં
નાડી-વિશુદ્ધિર્ હઠ-સિદ્ધિ-લક્ષણમ્