Language

ENहिગુ
Scripture Library

Hatha Ratnavali · Chapter p2

p2.1

haṭharatnāvalī
tṛtīyopadeśaḥ
athāṣṭāṃgayogaḥ
athāto'ṣṭāṃgayogānāṃ svarūpaṃ kiñciducyate /
bahavo yoginaḥ siddhā aṃgairetaiśca śobhanaiḥ

p2.2

manaḥprasādasantoṣo maunamindriyanigrahaḥ /
dayā dākṣiṇyamāstikyamārjavaṃ mārddavaṃ kṣamā

p2.3

bhāvaśuddhirahiṃsā ca brahmacaryaṃ smṛtirdhṛtiḥ /
ityevamādayaścānye mānasā niyamāḥ smṛtāḥ

p2.4

snānaṃ śaucaṃ ṛtaṃ satyaṃ japa-homaśca tarpaṇam /
tapodāntistitikṣā ca namaskāra' pradakṣiṇam /
vratopavāsakādyāśca kāyikā niyamāḥ smṛtāḥ

p2.5

haṭhasya prathamāṃgatvādāsanaṃ darśyate mayā /
tatkuryādāsanaṃ sthairyamārogyaṃ cāṃgapāṭavam

p2.6

vasiṣṭhādyaiśca munibhimatsyendrādyaiśca yogibhiḥ /
aṃgīkṛtānyāsanāni lakṣyante kānicinmayā'

p2.8

caturaśītilakṣeṣu ekaikaṃ jīvajantuṣu /
caturaśītipīṭheṣu' keṣāñcillakṣaṇaṃ buve /
ādināthoditāḥ pīṭhāḥ dehārogyasukhapradā:

p2.9

siddhaṃ bhadraṃ tathā vajraṃ siṃha śilpāsanaṃ param /
" bandhaṃ kara sampuṭitaṃ śuddhaṃ' padmacatuṣṭayam

p2.10

daṇḍapārśva' ca sahaja bandhapiṇḍaṃ mayūrakam /
ekapādaṃ mayūraṃ ca ṣaṇmayūramihocyate

p2.11

bhairavaṃ kāmadahanaṃ pāṇipātraṃ ca kārmukam /
svastikaṃ gomukhaṃ vīraṃ maṇḍūkaṃ" markaṭāsanam

p2.12

matsyendraṃ pārśvamatsyendraṃ baddhamatsyendrameva ca /
nirālambanaṃ cāndrākhyaṃ kāṇṭhavaṃ 5 caikapādakam

p2.13

phaṇīndraṃ paścimaṃ tānaṃ śayitapaścimatānakam /
karaṇī citranāmāsau yoganidrā vidhūnanam

p2.14

pādapīḍana haṃsākhye2 nābhītalamataḥparam /
ākāśamutpādatalaṃ nābhīlasitapādakam

p2.15

vṛścikāsanaṃ cakrākhya mutphālakamitīryate /
uttānakūrma kūrma ca baddhakūrma ca nārjavam

p2.16

kabandhāsanamityāhuḥ gorakṣāsanameva ca /
aṃguṣṭhamuṣṭikaṃ jñeyaṃ brahmaprāsāditaṃ tathā

p2.17

pañcacūliṃ” kukkuṭaṃ ca ekapādakakukkuṭam /
ākāritaṃ bandhacūlī pārśvakukkuṭameva ca

p2.18

ardhanārīśvaraścaite' bakāsana dharāvahe /
candrakāntaṃ sudhāsāraṃ vyāghrāsanamataḥ param

p2.19

rājāsanamathendrāṇī śarabhāsanameva ca /
ratnāsanaṃ citrapīṭhaṃ baddhapakṣīśvarāsanam

p2.20

vicitra nalinaṃ kāntaṃ śuddhapakṣī sumandrakam /
cauraṃgī ca tathā' krauñcaṃ dṛḍhāsanakhagāsane /
brahmāsanaṃ nāgapīṭhamantimaṃ ca śavāsanam

p2.21

evaṃ militvā caturaśītyāsanāni" /
evamukteṣu pīṭheṣu mukhyā: proktāstathā daśa /
svastikaṃ gomukhaṃ padamaṃ vīraṃ siddhāsana tathā

p2.23

mayūraṃ kukkuṭaṃ caiva bhadraṃ siṃhāsanaṃ tathā /
haṭhapradīpikāyām
caturaśītyāsanāni śivena kathitāni tu /
tebhyaścatuṣkamādāṃya sārabhūtaṃ bravīmyaham

p2.24

siddhaṃ padma tathā siṃha bhadraṃ ceti catuṣṭayam /
śreṣṭhaṃ tatrāpi ca tathā tiṣṭhetsiddhāsane" sadā

p2.25

tatra siddhāsanam -
yonisthānaka maṃghimūlaghaṭitaṃ kṛtvā dṛḍhaṃ vinyasen
meḍhe pādamathaikameva niyataṃ kṛtvā samaṃ vigraham /
sthāṇuḥ saṃyamitendriyo'caladṛśā paśyan" bhuvorantaraṃ
caitanmokṣakapāṭa bhedajanaka siddhāsanaṃ procyate

p2.30

meḍhādupari nikṣipya savyaṃ gulpheṃ tathopari /
etatsiddhāsanaṃ prāhuranye vajrāsanaṃ viduḥ /
brahmacārī mitāhārī tyāgī' yogaparāyaṇaḥ /
nāsanaṃ siddhasadṛśaṃ na kumbhakaṃ kevalopamaḥ/
atha bhadrāsanam -
gulphī ca vṛṣaṇasyādha: sīvanyā pārśvayoḥ kṣipet /
pārśvapādau ca pāṇibhyāṃ dṛḍhaṃ baddhvā suniścalam /
bhadrāsanaṃ bhavedetat sarvavyādhiviṣāpaham

p2.31

atha siṃhāsanama -
gulphī ca vṛṣaṇasyādha: sīvanyā pārśvayoḥ kṣipet /
dakṣiṇe savyagulphaṃ ca dakṣiṇe tu tathetaram

p2.32

hastau ca jānvo' saṃsthāpya svāṅgulī samprasārya ca /
vyāttavako nirīkṣeta nāsāgraṃ susamāhitaḥ

p2.33

siṃhāsanaṃ bhavedetatsevitaṃ' yogibhiḥ sadā /
bandhatritayasaṃsthānaṃ kurute cāsanottamam

p2.34

atha padmāsanam -
vāmorūpari dakṣiṇaṃ ca caraṇaṃ saṃsthāpya vāmaṃ tathā
yāmyorūpari paścimena vidhinā dhṛtvā karābhyāṃ dṛḍham /
aṃguṣṭhī- hṛdaye nidhāya cibukaṃ nāsāgramālokayed
etad vyādhivināśakāri' yamināṃ padamāsanaṃ procyate

p2.35

tathā ca yājñavalkyaḥ
pādāṅguṣṭhau' nibadhnīyā-ddhastābhyāṃ vyutkrameṇa tu /
ūrvorupari viprendra kṛtvā pādatale ubhe /
padamāsanaṃ bhavedetat sarveṣāmapi pūjitam

p2.36

dattātreyo'pi -
uttānau caraṇau kṛtvā ūrvoḥ saṃsthāpya yatnataḥ /
ūrumadhye tathottānī" pāṇī kṛtvā tato dṛśī

p2.37

nāsāgre vinyasedrājadantamūlaṃ ca jihvayā /
uttambhya cibukaṃ vakṣaḥsaṃsthāpya pavanaṃ śanaiḥ

p2.40

idaṃ padamāsanaṃ proktaṃ sarvavyādhivināśanam /
kṛtvā sampuṭitī karau dṛḍhataraṃ baddhvā tu padamāsanam
gāḍhaṃ vakṣasi sannidhāya cibukaṃ dhyānaṃ ca taccetasi /
vāraṃvāramapānamūrdhvamanilaṃ proccārayet pūritam
padamāsane sthito' yogī nāḍīdvāreṣu pūrayet /
pūritaṃ dhiyate yastu sa mukto nātra saṃśayaḥ

p2.41

karau sampuṭitau kuryāt tatsampuṭitapaṃkajam

p2.42

atha mayūram
dharāmavaṣṭabhya karadvayena tatkūpara sthāpitanābhipārśva /
uccāsano daṇḍavadutthitaḥ khe mayūrametatpravadanti' pīṭham

p2.43

harati sakalarogānāśu gulmodarādīn
abhibhavati ca' doṣānāsanaṃ śrīmayūram /
bahukadaśanabhuktaṃ bhasmakuryādvicitram
janayati jaṭharāgniṃ jīryate kālakūṭam

p2.44

mayūraṃ daṇḍavatkuryānmāyūraṃ daṇḍanāmakam /
kuryānmāyūraṃ pāśrvābhyāṃ māyūrapārśvanāmakam

p2.45

mayūraṃ' padmakaṃ kuryāt baddhakekīti kathyate

p2.46

atha piṇḍamayūrāsanam -
eka pādaṃ mayūrāge prasāryakaṃ mayūravat /
idaṃ piṇḍa"mayūrākhyaṃ sarvavyādhivināśakam

p2.47

ekapādamayūrāsanam -
kaṇṭhe pādaṃ prasāryaikamekapādaṃ mayūrake

p2.48

atha bhairavāsanam -
gulpho sampīḍya cānyo'nyaṃ vyutkrameṇotthitaṃ śanaiḥ /
jānvodha pārśvagatī hastī daṇḍavad bhairavāsanam

p2.49

atha kāmadahanam'
bhadrāsanaṃ sukhaṃ sthāpya viparīte tu dve pade /
anena yadi kuryāccaitat kāmadahanaṃ bhavet

p2.50

atha pāṇipātrāsanam -
nābhau saṃsthāpya gulphī ca tanmadhye karapātratām /
śanairyalena kurvīta pāṇipātraṃ taducyate

p2.51

atha dhanurāsanam -
pādāṃguṣṭhī tu pāṇibhyāṃ gṛhītvā śravaṇāvadhi /
dhanurākarṣaṇaṃ kṛtvā' dhanurāsanamucyate'

p2.56

atha svastikāsanam -
jānūorantaraṃ samyaka kṛtvā pādatale ubhe /
atha gomukhāsanam -
savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niyojayet /
atha vīrāsanam -
eka pādamathaikasmin vinyasedūruṇi sthiram /
atha maṇḍūkāsanam -
pṛṣṭhaṃ" sampīḍya gulphābhyāṃ jānvaṃge savalayākṛtiḥ /
atha markaṭāsanam -
pādau sampīḍya hastābhyāṃ aṃguṣṭhī' dhārayed dṛḍham /
pādamadhye śiraḥ kṣiptvā dhanurvanmarkaṭāsanam

p2.57

atha matsyendrāsanam
vāmorumūlārpitadakṣapādo' jānvorbahirveṣṭitadakṣadoṣṇā /
pragṛhya tiṣṭhetparivartitāṅgaḥ śrīmatsyanāthoditamāsanaṃ syāt

p2.58

matsyendrapīṭhaṃ jaṭharapadīptaṃ' pracaṇḍarūpamaṇḍalakhaṇḍanāstram /
abhyāsata: kuṇḍalinīprabodhaṃ daṇḍasthiratvaṃ ca dadāti puṃsām

p2.61

atha nirālambanam -
karābhyāṃ paṃkajaṃ kṛtvā tiṣṭhetkūrparayā sudhīḥ /
mukhamunnamayannuccai'nirālambanamāsanam

p2.62

nirālambanayogī syānnirālambanamāsanam /
nirālambanatā dhyānaṃ nirālambanamāsanam

p2.64

atha saurāsanam -
prasāryakaṃ pādatalaṃ saṃsthāpya tvekapādakam / 63 //
athaikapādāsanama -
eka pādamatho kaṇṭhe utthāpyaikaṃ ca daṇḍavat /
karau sampuṭitau" kṛtvā ekapādaṃ taducyate

p2.65

atha phaṇīndrāsanama' -
pādābhyāṃ veṣṭayetkaṇṭhaṃ karayoḥ saṃsthitonmukham /
phaṇīndraṃ sarvadoṣanaṃ vobhūyāt sukhadaṃ sadā

p2.67

atha paścimatānāsanama -
prasārya pādau bhuvi daṇḍarūpī doā padāga"dvitayaṃ gṛhītvā' /
jānūpari nyastalalāṭadeśo vasedidaṃ paścimatānamāhuḥ / 66 //
iti paścimatānamāsanāmyaṃ pavanaṃ paścimavāhinaṃ karoti /
udayaṃ jaṭharānalasya kuryādudare kāryamarogatāṃ ca puṃsām

p2.70

śayitapaścimatānakama' -
tānaṃ śayitvā tu kurvīta śayitapaścimatānakam / 68 //
atha vicitrakaraṇīnāmāsanama -
śayitapaścimatānasthe hastau" tatra prasārayet /
pādau daṇḍasamī kṛtvā vicitrakaraṇī bhavet / 69 //
atha yoganidrāsanama -
pādābhyāṃ veṣṭayetkaṇṭhaṃ hastābhyāṃ pṛṣṭhabandhanam /
tanmadhye śayanaṃ kuryāda yoganidrā sukhapradā

p2.71

atha vidhūnanam -
gulpha sthitau pādamekaṃ prasārya tatpādāgaṃ saṃspṛśettatkareṇa /
gulphaṃ cānyaṃ dhārayettatkareṇa dhūna pīṭhaṃ cābhyaseccobhayatra

p2.72

atha pādapīḍanāsanam -
sthitvaikasmin pādatale karābhyāṃ veṣṭayettanum /
pṛṣṭhe saṃsthāpya yatnena pādapīḍanamāsanam

p2.73

atha kukkuṭāsanam -
padamāsanaṃ susaṃsthāpya' jānūrvorantare karau' /
niveśya bhūmī saṃsthāpya vyomastha' kukkuṭāsanam

p2.75

athottānakūrmāsanam -
kukkuṭāsanabandhastho doā sambadhya kandharām /
-).
atha vṛścikāsanam -
hastī' dharāmavaṣṭabhya caraṇau bhālasaṃsthitī /
gulpho syātāmunmukhaḥ san vṛścikāsanamīryate

p2.76

granthavistārabhītyā tu sarveṣāṃ ca na lakṣitam /
athāntimaṃ śavāsanama -
prasārya hastapādau ca viśrāntyā śayanaṃ tathā /
sarvāsana śramaharaṃ śayitaṃ tu śavāsanam

p2.77

ityāsananirūpaṇam /
āsanena rujaṃ hanti prāṇāyāmena pātakam /
pratyāhāreṇa yogīndro vikāraṃ hanti mānasam

p2.78

atha prāṇāyāmaḥ
athāsane dṛḍhe yogī vaśī hitamitāśanaḥ /
gurupadiṣṭamārgeṇa prāṇāyāmān' samabhyaset

p2.79

'cale vāte calaṃ cittaṃ niścale niścalaṃ tathā /
yogī sthāṇutvamāpnoti tato vāyuṃ nirundhayet

p2.80

yāvadvāyu: sthito dehe tāvajjīvitamucyate /
maraṇaṃ tasya niṣkrānti "stato vāyuṃ nirodhayet

p2.81

malākulāsu nāḍīṣu māruto naiva madhyagaḥ //
kathaṃ syādunmanībhāvaḥ kāyasiddhiḥ kathaṃ bhavet

p2.82

brahmādayo'pi tridaśā pavanābhyāsatatparāḥ /
abhūvanmṛtyurahitā-stasmātpavanamabhyaset

p2.83

'siddhe vā baddhapadame vā svastike cāthavāsane /
ṛjukāya: samāsīna prāṇāyāmānsamabhyaset

p2.84

padamāsanasthito yogī prāṇaṃ candreṇa pūrayet //'
prāṇaṃ sūryeṇa cākṛṣya pūrayitvodaraṃ śanaiḥ

p2.85

vidhivatkumbhakaṃ kṛtvā punaścandreṇa recayet /
yena tyajettenāpūrya dhārayedavirodhataḥ

p2.86

pītvā piṃgalayā samīraṇamatho baddhvā tyajedvāmayā' /
sūryācandramasoranena vidhinā bimbadvayaṃ dhyāyatām
śuddhā nāḍigaṇā" bhavanti yamināṃ māsatrayādūrdhvataḥ

p2.90

prātamadhyandine sāyamardharātre ca kumbhakān /
kanīyasi bhavetsvedaḥ kampo bhavati madhyame /
jalena śramajātena aṅgamardanamācaret /
yathā siṃho gajo vyāghī bhavedvaśyaḥ śanaiḥ śanaiḥ /
tathaiva sevito vāyubhavedvaśyaḥ śanaiḥ śanaiḥ

p2.91

prāṇāyāmena yuktena sarvarogakṣayo bhavet
ayuktābhyāsayogena sarvarogasamudbhavaḥ

p2.92

hikkā' śvāsaśca kāsaśca śirakarṇākṣivedanāḥ /
bhavanti vividhā rogāṭha pavanasya vyatikramāt

p2.93

yuktaṃ yuktaṃ tyajedvāyuṃ yuktaṃ yuktaṃ prapūrayet /
yuktaṃ yuktaṃ ca badhnīyādevaṃ siddhimavāpnuyāt

p2.94

yadā tu nāḍīśuddhi: syāt tadā cihnāni bāhyataḥ /
kāyasya kṛśatā kāntirjāyate tasya niścitam

p2.97

yatheṣṭaṃ dhāraṇaṃ vāyoranalasya pradīpanam /
yogī' yājñavalkyenoktam -
savyāhṛti sapraṇavāṃ gāyatrīṃ śirasā saha /
atra śivavacanama -
prāṇāyāmaparo yogī so'pi viṣṇumaheśvaraḥ /
sarvadevamayo yogī tasyāvajñāṃ na kārayet

iti prāṇāyāmanirūpaṇam /
iti śrīnivāsayogīviracitāyāṃ haṭharatnāvalyāṃ tṛtīyopadeśaḥ

Original text: haṭharatnāvalī · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc