Hatha Ratnavali · Chapter p2
haṭharatnāvalī
tṛtīyopadeśaḥ
athāṣṭāṃgayogaḥ
athāto'ṣṭāṃgayogānāṃ svarūpaṃ kiñciducyate /
bahavo yoginaḥ siddhā aṃgairetaiśca śobhanaiḥ
manaḥprasādasantoṣo maunamindriyanigrahaḥ /
dayā dākṣiṇyamāstikyamārjavaṃ mārddavaṃ kṣamā
bhāvaśuddhirahiṃsā ca brahmacaryaṃ smṛtirdhṛtiḥ /
ityevamādayaścānye mānasā niyamāḥ smṛtāḥ
snānaṃ śaucaṃ ṛtaṃ satyaṃ japa-homaśca tarpaṇam /
tapodāntistitikṣā ca namaskāra' pradakṣiṇam /
vratopavāsakādyāśca kāyikā niyamāḥ smṛtāḥ
haṭhasya prathamāṃgatvādāsanaṃ darśyate mayā /
tatkuryādāsanaṃ sthairyamārogyaṃ cāṃgapāṭavam
vasiṣṭhādyaiśca munibhimatsyendrādyaiśca yogibhiḥ /
aṃgīkṛtānyāsanāni lakṣyante kānicinmayā'
caturaśītilakṣeṣu ekaikaṃ jīvajantuṣu /
caturaśītipīṭheṣu' keṣāñcillakṣaṇaṃ buve /
ādināthoditāḥ pīṭhāḥ dehārogyasukhapradā:
siddhaṃ bhadraṃ tathā vajraṃ siṃha śilpāsanaṃ param /
" bandhaṃ kara sampuṭitaṃ śuddhaṃ' padmacatuṣṭayam
daṇḍapārśva' ca sahaja bandhapiṇḍaṃ mayūrakam /
ekapādaṃ mayūraṃ ca ṣaṇmayūramihocyate
bhairavaṃ kāmadahanaṃ pāṇipātraṃ ca kārmukam /
svastikaṃ gomukhaṃ vīraṃ maṇḍūkaṃ" markaṭāsanam
matsyendraṃ pārśvamatsyendraṃ baddhamatsyendrameva ca /
nirālambanaṃ cāndrākhyaṃ kāṇṭhavaṃ 5 caikapādakam
phaṇīndraṃ paścimaṃ tānaṃ śayitapaścimatānakam /
karaṇī citranāmāsau yoganidrā vidhūnanam
pādapīḍana haṃsākhye2 nābhītalamataḥparam /
ākāśamutpādatalaṃ nābhīlasitapādakam
vṛścikāsanaṃ cakrākhya mutphālakamitīryate /
uttānakūrma kūrma ca baddhakūrma ca nārjavam
kabandhāsanamityāhuḥ gorakṣāsanameva ca /
aṃguṣṭhamuṣṭikaṃ jñeyaṃ brahmaprāsāditaṃ tathā
pañcacūliṃ” kukkuṭaṃ ca ekapādakakukkuṭam /
ākāritaṃ bandhacūlī pārśvakukkuṭameva ca
ardhanārīśvaraścaite' bakāsana dharāvahe /
candrakāntaṃ sudhāsāraṃ vyāghrāsanamataḥ param
rājāsanamathendrāṇī śarabhāsanameva ca /
ratnāsanaṃ citrapīṭhaṃ baddhapakṣīśvarāsanam
vicitra nalinaṃ kāntaṃ śuddhapakṣī sumandrakam /
cauraṃgī ca tathā' krauñcaṃ dṛḍhāsanakhagāsane /
brahmāsanaṃ nāgapīṭhamantimaṃ ca śavāsanam
evaṃ militvā caturaśītyāsanāni" /
evamukteṣu pīṭheṣu mukhyā: proktāstathā daśa /
svastikaṃ gomukhaṃ padamaṃ vīraṃ siddhāsana tathā
mayūraṃ kukkuṭaṃ caiva bhadraṃ siṃhāsanaṃ tathā /
haṭhapradīpikāyām
caturaśītyāsanāni śivena kathitāni tu /
tebhyaścatuṣkamādāṃya sārabhūtaṃ bravīmyaham
siddhaṃ padma tathā siṃha bhadraṃ ceti catuṣṭayam /
śreṣṭhaṃ tatrāpi ca tathā tiṣṭhetsiddhāsane" sadā
tatra siddhāsanam -
yonisthānaka maṃghimūlaghaṭitaṃ kṛtvā dṛḍhaṃ vinyasen
meḍhe pādamathaikameva niyataṃ kṛtvā samaṃ vigraham /
sthāṇuḥ saṃyamitendriyo'caladṛśā paśyan" bhuvorantaraṃ
caitanmokṣakapāṭa bhedajanaka siddhāsanaṃ procyate
meḍhādupari nikṣipya savyaṃ gulpheṃ tathopari /
etatsiddhāsanaṃ prāhuranye vajrāsanaṃ viduḥ /
brahmacārī mitāhārī tyāgī' yogaparāyaṇaḥ /
nāsanaṃ siddhasadṛśaṃ na kumbhakaṃ kevalopamaḥ/
atha bhadrāsanam -
gulphī ca vṛṣaṇasyādha: sīvanyā pārśvayoḥ kṣipet /
pārśvapādau ca pāṇibhyāṃ dṛḍhaṃ baddhvā suniścalam /
bhadrāsanaṃ bhavedetat sarvavyādhiviṣāpaham
atha siṃhāsanama -
gulphī ca vṛṣaṇasyādha: sīvanyā pārśvayoḥ kṣipet /
dakṣiṇe savyagulphaṃ ca dakṣiṇe tu tathetaram
hastau ca jānvo' saṃsthāpya svāṅgulī samprasārya ca /
vyāttavako nirīkṣeta nāsāgraṃ susamāhitaḥ
siṃhāsanaṃ bhavedetatsevitaṃ' yogibhiḥ sadā /
bandhatritayasaṃsthānaṃ kurute cāsanottamam
atha padmāsanam -
vāmorūpari dakṣiṇaṃ ca caraṇaṃ saṃsthāpya vāmaṃ tathā
yāmyorūpari paścimena vidhinā dhṛtvā karābhyāṃ dṛḍham /
aṃguṣṭhī- hṛdaye nidhāya cibukaṃ nāsāgramālokayed
etad vyādhivināśakāri' yamināṃ padamāsanaṃ procyate
tathā ca yājñavalkyaḥ
pādāṅguṣṭhau' nibadhnīyā-ddhastābhyāṃ vyutkrameṇa tu /
ūrvorupari viprendra kṛtvā pādatale ubhe /
padamāsanaṃ bhavedetat sarveṣāmapi pūjitam
dattātreyo'pi -
uttānau caraṇau kṛtvā ūrvoḥ saṃsthāpya yatnataḥ /
ūrumadhye tathottānī" pāṇī kṛtvā tato dṛśī
nāsāgre vinyasedrājadantamūlaṃ ca jihvayā /
uttambhya cibukaṃ vakṣaḥsaṃsthāpya pavanaṃ śanaiḥ
idaṃ padamāsanaṃ proktaṃ sarvavyādhivināśanam /
kṛtvā sampuṭitī karau dṛḍhataraṃ baddhvā tu padamāsanam
gāḍhaṃ vakṣasi sannidhāya cibukaṃ dhyānaṃ ca taccetasi /
vāraṃvāramapānamūrdhvamanilaṃ proccārayet pūritam
padamāsane sthito' yogī nāḍīdvāreṣu pūrayet /
pūritaṃ dhiyate yastu sa mukto nātra saṃśayaḥ
karau sampuṭitau kuryāt tatsampuṭitapaṃkajam
atha mayūram
dharāmavaṣṭabhya karadvayena tatkūpara sthāpitanābhipārśva /
uccāsano daṇḍavadutthitaḥ khe mayūrametatpravadanti' pīṭham
harati sakalarogānāśu gulmodarādīn
abhibhavati ca' doṣānāsanaṃ śrīmayūram /
bahukadaśanabhuktaṃ bhasmakuryādvicitram
janayati jaṭharāgniṃ jīryate kālakūṭam
mayūraṃ daṇḍavatkuryānmāyūraṃ daṇḍanāmakam /
kuryānmāyūraṃ pāśrvābhyāṃ māyūrapārśvanāmakam
mayūraṃ' padmakaṃ kuryāt baddhakekīti kathyate
atha piṇḍamayūrāsanam -
eka pādaṃ mayūrāge prasāryakaṃ mayūravat /
idaṃ piṇḍa"mayūrākhyaṃ sarvavyādhivināśakam
ekapādamayūrāsanam -
kaṇṭhe pādaṃ prasāryaikamekapādaṃ mayūrake
atha bhairavāsanam -
gulpho sampīḍya cānyo'nyaṃ vyutkrameṇotthitaṃ śanaiḥ /
jānvodha pārśvagatī hastī daṇḍavad bhairavāsanam
atha kāmadahanam'
bhadrāsanaṃ sukhaṃ sthāpya viparīte tu dve pade /
anena yadi kuryāccaitat kāmadahanaṃ bhavet
atha pāṇipātrāsanam -
nābhau saṃsthāpya gulphī ca tanmadhye karapātratām /
śanairyalena kurvīta pāṇipātraṃ taducyate
atha dhanurāsanam -
pādāṃguṣṭhī tu pāṇibhyāṃ gṛhītvā śravaṇāvadhi /
dhanurākarṣaṇaṃ kṛtvā' dhanurāsanamucyate'
atha svastikāsanam -
jānūorantaraṃ samyaka kṛtvā pādatale ubhe /
atha gomukhāsanam -
savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niyojayet /
atha vīrāsanam -
eka pādamathaikasmin vinyasedūruṇi sthiram /
atha maṇḍūkāsanam -
pṛṣṭhaṃ" sampīḍya gulphābhyāṃ jānvaṃge savalayākṛtiḥ /
atha markaṭāsanam -
pādau sampīḍya hastābhyāṃ aṃguṣṭhī' dhārayed dṛḍham /
pādamadhye śiraḥ kṣiptvā dhanurvanmarkaṭāsanam
atha matsyendrāsanam
vāmorumūlārpitadakṣapādo' jānvorbahirveṣṭitadakṣadoṣṇā /
pragṛhya tiṣṭhetparivartitāṅgaḥ śrīmatsyanāthoditamāsanaṃ syāt
matsyendrapīṭhaṃ jaṭharapadīptaṃ' pracaṇḍarūpamaṇḍalakhaṇḍanāstram /
abhyāsata: kuṇḍalinīprabodhaṃ daṇḍasthiratvaṃ ca dadāti puṃsām
atha nirālambanam -
karābhyāṃ paṃkajaṃ kṛtvā tiṣṭhetkūrparayā sudhīḥ /
mukhamunnamayannuccai'nirālambanamāsanam
nirālambanayogī syānnirālambanamāsanam /
nirālambanatā dhyānaṃ nirālambanamāsanam
atha saurāsanam -
prasāryakaṃ pādatalaṃ saṃsthāpya tvekapādakam / 63 //
athaikapādāsanama -
eka pādamatho kaṇṭhe utthāpyaikaṃ ca daṇḍavat /
karau sampuṭitau" kṛtvā ekapādaṃ taducyate
atha phaṇīndrāsanama' -
pādābhyāṃ veṣṭayetkaṇṭhaṃ karayoḥ saṃsthitonmukham /
phaṇīndraṃ sarvadoṣanaṃ vobhūyāt sukhadaṃ sadā
atha paścimatānāsanama -
prasārya pādau bhuvi daṇḍarūpī doā padāga"dvitayaṃ gṛhītvā' /
jānūpari nyastalalāṭadeśo vasedidaṃ paścimatānamāhuḥ / 66 //
iti paścimatānamāsanāmyaṃ pavanaṃ paścimavāhinaṃ karoti /
udayaṃ jaṭharānalasya kuryādudare kāryamarogatāṃ ca puṃsām
śayitapaścimatānakama' -
tānaṃ śayitvā tu kurvīta śayitapaścimatānakam / 68 //
atha vicitrakaraṇīnāmāsanama -
śayitapaścimatānasthe hastau" tatra prasārayet /
pādau daṇḍasamī kṛtvā vicitrakaraṇī bhavet / 69 //
atha yoganidrāsanama -
pādābhyāṃ veṣṭayetkaṇṭhaṃ hastābhyāṃ pṛṣṭhabandhanam /
tanmadhye śayanaṃ kuryāda yoganidrā sukhapradā
atha vidhūnanam -
gulpha sthitau pādamekaṃ prasārya tatpādāgaṃ saṃspṛśettatkareṇa /
gulphaṃ cānyaṃ dhārayettatkareṇa dhūna pīṭhaṃ cābhyaseccobhayatra
atha pādapīḍanāsanam -
sthitvaikasmin pādatale karābhyāṃ veṣṭayettanum /
pṛṣṭhe saṃsthāpya yatnena pādapīḍanamāsanam
atha kukkuṭāsanam -
padamāsanaṃ susaṃsthāpya' jānūrvorantare karau' /
niveśya bhūmī saṃsthāpya vyomastha' kukkuṭāsanam
athottānakūrmāsanam -
kukkuṭāsanabandhastho doā sambadhya kandharām /
-).
atha vṛścikāsanam -
hastī' dharāmavaṣṭabhya caraṇau bhālasaṃsthitī /
gulpho syātāmunmukhaḥ san vṛścikāsanamīryate
granthavistārabhītyā tu sarveṣāṃ ca na lakṣitam /
athāntimaṃ śavāsanama -
prasārya hastapādau ca viśrāntyā śayanaṃ tathā /
sarvāsana śramaharaṃ śayitaṃ tu śavāsanam
ityāsananirūpaṇam /
āsanena rujaṃ hanti prāṇāyāmena pātakam /
pratyāhāreṇa yogīndro vikāraṃ hanti mānasam
atha prāṇāyāmaḥ
athāsane dṛḍhe yogī vaśī hitamitāśanaḥ /
gurupadiṣṭamārgeṇa prāṇāyāmān' samabhyaset
'cale vāte calaṃ cittaṃ niścale niścalaṃ tathā /
yogī sthāṇutvamāpnoti tato vāyuṃ nirundhayet
yāvadvāyu: sthito dehe tāvajjīvitamucyate /
maraṇaṃ tasya niṣkrānti "stato vāyuṃ nirodhayet
malākulāsu nāḍīṣu māruto naiva madhyagaḥ //
kathaṃ syādunmanībhāvaḥ kāyasiddhiḥ kathaṃ bhavet
brahmādayo'pi tridaśā pavanābhyāsatatparāḥ /
abhūvanmṛtyurahitā-stasmātpavanamabhyaset
'siddhe vā baddhapadame vā svastike cāthavāsane /
ṛjukāya: samāsīna prāṇāyāmānsamabhyaset
padamāsanasthito yogī prāṇaṃ candreṇa pūrayet //'
prāṇaṃ sūryeṇa cākṛṣya pūrayitvodaraṃ śanaiḥ
vidhivatkumbhakaṃ kṛtvā punaścandreṇa recayet /
yena tyajettenāpūrya dhārayedavirodhataḥ
pītvā piṃgalayā samīraṇamatho baddhvā tyajedvāmayā' /
sūryācandramasoranena vidhinā bimbadvayaṃ dhyāyatām
śuddhā nāḍigaṇā" bhavanti yamināṃ māsatrayādūrdhvataḥ
prātamadhyandine sāyamardharātre ca kumbhakān /
kanīyasi bhavetsvedaḥ kampo bhavati madhyame /
jalena śramajātena aṅgamardanamācaret /
yathā siṃho gajo vyāghī bhavedvaśyaḥ śanaiḥ śanaiḥ /
tathaiva sevito vāyubhavedvaśyaḥ śanaiḥ śanaiḥ
prāṇāyāmena yuktena sarvarogakṣayo bhavet
ayuktābhyāsayogena sarvarogasamudbhavaḥ
hikkā' śvāsaśca kāsaśca śirakarṇākṣivedanāḥ /
bhavanti vividhā rogāṭha pavanasya vyatikramāt
yuktaṃ yuktaṃ tyajedvāyuṃ yuktaṃ yuktaṃ prapūrayet /
yuktaṃ yuktaṃ ca badhnīyādevaṃ siddhimavāpnuyāt
yadā tu nāḍīśuddhi: syāt tadā cihnāni bāhyataḥ /
kāyasya kṛśatā kāntirjāyate tasya niścitam
yatheṣṭaṃ dhāraṇaṃ vāyoranalasya pradīpanam /
yogī' yājñavalkyenoktam -
savyāhṛti sapraṇavāṃ gāyatrīṃ śirasā saha /
atra śivavacanama -
prāṇāyāmaparo yogī so'pi viṣṇumaheśvaraḥ /
sarvadevamayo yogī tasyāvajñāṃ na kārayet
iti prāṇāyāmanirūpaṇam /
iti śrīnivāsayogīviracitāyāṃ haṭharatnāvalyāṃ tṛtīyopadeśaḥ
Original text: haṭharatnāvalī · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0