હઠરત્નાવલી · અધ્યાય p2

હઠરત્નાવલી
તૃતીયોપદેશઃ
અથાષ્ટાંગયોગઃ
અથાતોઽષ્ટાંગયોગાનાં સ્વરૂપં કિઞ્ચિદુચ્યતે ।
બહવો યોગિનઃ સિદ્ધા અંગૈરેતૈશ્ચ શોભનૈઃ

મનઃપ્રસાદસન્તોષો મૌનમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ।
દયા દાક્ષિણ્યમાસ્તિક્યમાર્જવં માર્દ્દવં ક્ષમા

ભાવશુદ્ધિરહિંસા ચ બ્રહ્મચર્યં સ્મૃતિર્ધૃતિઃ ।
ઇત્યેવમાદયશ્ચાન્યે માનસા નિયમાઃ સ્મૃતાઃ

સ્નાનં શૌચં ઋતં સત્યં જપ-હોમશ્ચ તર્પણમ્ ।
તપોદાન્તિસ્તિતિક્ષા ચ નમસ્કારઽ પ્રદક્ષિણમ્ ।
વ્રતોપવાસકાદ્યાશ્ચ કાયિકા નિયમાઃ સ્મૃતાઃ

હઠસ્ય પ્રથમાંગત્વાદાસનં દર્શ્યતે મયા ।
તત્કુર્યાદાસનં સ્થૈર્યમારોગ્યં ચાંગપાટવમ્

વસિષ્ઠાદ્યૈશ્ચ મુનિભિમત્સ્યેન્દ્રાદ્યૈશ્ચ યોગિભિઃ ।
અંગીકૃતાન્યાસનાનિ લક્ષ્યન્તે કાનિચિન્મયાઽ

ચતુરશીતિલક્ષેષુ એકૈકં જીવજન્તુષુ ।
ચતુરશીતિપીઠેષુઽ કેષાઞ્ચિલ્લક્ષણં બુવે ।
આદિનાથોદિતાઃ પીઠાઃ દેહારોગ્યસુખપ્રદા:

સિદ્ધં ભદ્રં તથા વજ્રં સિંહ શિલ્પાસનં પરમ્ ।
" બન્ધં કર સમ્પુટિતં શુદ્ધંઽ પદ્મચતુષ્ટયમ્

દણ્ડપાર્શ્વઽ ચ સહજ બન્ધપિણ્ડં મયૂરકમ્ ।
એકપાદં મયૂરં ચ ષણ્મયૂરમિહોચ્યતે

ભૈરવં કામદહનં પાણિપાત્રં ચ કાર્મુકમ્ ।
સ્વસ્તિકં ગોમુખં વીરં મણ્ડૂકં" મર્કટાસનમ્

મત્સ્યેન્દ્રં પાર્શ્વમત્સ્યેન્દ્રં બદ્ધમત્સ્યેન્દ્રમેવ ચ ।
નિરાલમ્બનં ચાન્દ્રાખ્યં કાણ્ઠવં 5 ચૈકપાદકમ્

ફણીન્દ્રં પશ્ચિમં તાનં શયિતપશ્ચિમતાનકમ્ ।
કરણી ચિત્રનામાસૌ યોગનિદ્રા વિધૂનનમ્

પાદપીડન હંસાખ્યે2 નાભીતલમતઃપરમ્ ।
આકાશમુત્પાદતલં નાભીલસિતપાદકમ્

વૃશ્ચિકાસનં ચક્રાખ્ય મુત્ફાલકમિતીર્યતે ।
ઉત્તાનકૂર્મ કૂર્મ ચ બદ્ધકૂર્મ ચ નાર્જવમ્

કબન્ધાસનમિત્યાહુઃ ગોરક્ષાસનમેવ ચ ।
અંગુષ્ઠમુષ્ટિકં જ્ઞેયં બ્રહ્મપ્રાસાદિતં તથા

પઞ્ચચૂલિં” કુક્કુટં ચ એકપાદકકુક્કુટમ્ ।
આકારિતં બન્ધચૂલી પાર્શ્વકુક્કુટમેવ ચ

અર્ધનારીશ્વરશ્ચૈતેઽ બકાસન ધરાવહે ।
ચન્દ્રકાન્તં સુધાસારં વ્યાઘ્રાસનમતઃ પરમ્

રાજાસનમથેન્દ્રાણી શરભાસનમેવ ચ ।
રત્નાસનં ચિત્રપીઠં બદ્ધપક્ષીશ્વરાસનમ્

વિચિત્ર નલિનં કાન્તં શુદ્ધપક્ષી સુમન્દ્રકમ્ ।
ચૌરંગી ચ તથાઽ ક્રૌઞ્ચં દૃઢાસનખગાસને ।
બ્રહ્માસનં નાગપીઠમન્તિમં ચ શવાસનમ્

એવં મિલિત્વા ચતુરશીત્યાસનાનિ" ।
એવમુક્તેષુ પીઠેષુ મુખ્યા: પ્રોક્તાસ્તથા દશ ।
સ્વસ્તિકં ગોમુખં પદમં વીરં સિદ્ધાસન તથા

મયૂરં કુક્કુટં ચૈવ ભદ્રં સિંહાસનં તથા ।
હઠપ્રદીપિકાયામ્
ચતુરશીત્યાસનાનિ શિવેન કથિતાનિ તુ ।
તેભ્યશ્ચતુષ્કમાદાંય સારભૂતં બ્રવીમ્યહમ્

સિદ્ધં પદ્મ તથા સિંહ ભદ્રં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ ।
શ્રેષ્ઠં તત્રાપિ ચ તથા તિષ્ઠેત્સિદ્ધાસને" સદા

તત્ર સિદ્ધાસનમ્ -
યોનિસ્થાનક મંઘિમૂલઘટિતં કૃત્વા દૃઢં વિન્યસેન્
મેઢે પાદમથૈકમેવ નિયતં કૃત્વા સમં વિગ્રહમ્ ।
સ્થાણુઃ સંયમિતેન્દ્રિયોઽચલદૃશા પશ્યન્" ભુવોરન્તરં
ચૈતન્મોક્ષકપાટ ભેદજનક સિદ્ધાસનં પ્રોચ્યતે

મેઢાદુપરિ નિક્ષિપ્ય સવ્યં ગુલ્ફેં તથોપરિ ।
એતત્સિદ્ધાસનં પ્રાહુરન્યે વજ્રાસનં વિદુઃ ।
બ્રહ્મચારી મિતાહારી ત્યાગીઽ યોગપરાયણઃ ।
નાસનં સિદ્ધસદૃશં ન કુમ્ભકં કેવલોપમઃ।
અથ ભદ્રાસનમ્ -
ગુલ્ફી ચ વૃષણસ્યાધ: સીવન્યા પાર્શ્વયોઃ ક્ષિપેત્ ।
પાર્શ્વપાદૌ ચ પાણિભ્યાં દૃઢં બદ્ધ્વા સુનિશ્ચલમ્ ।
ભદ્રાસનં ભવેદેતત્ સર્વવ્યાધિવિષાપહમ્

અથ સિંહાસનમ -
ગુલ્ફી ચ વૃષણસ્યાધ: સીવન્યા પાર્શ્વયોઃ ક્ષિપેત્ ।
દક્ષિણે સવ્યગુલ્ફં ચ દક્ષિણે તુ તથેતરમ્

હસ્તૌ ચ જાન્વોઽ સંસ્થાપ્ય સ્વાઙ્ગુલી સમ્પ્રસાર્ય ચ ।
વ્યાત્તવકો નિરીક્ષેત નાસાગ્રં સુસમાહિતઃ

સિંહાસનં ભવેદેતત્સેવિતંઽ યોગિભિઃ સદા ।
બન્ધત્રિતયસંસ્થાનં કુરુતે ચાસનોત્તમમ્

અથ પદ્માસનમ્ -
વામોરૂપરિ દક્ષિણં ચ ચરણં સંસ્થાપ્ય વામં તથા
યામ્યોરૂપરિ પશ્ચિમેન વિધિના ધૃત્વા કરાભ્યાં દૃઢમ્ ।
અંગુષ્ઠી- હૃદયે નિધાય ચિબુકં નાસાગ્રમાલોકયેદ્
એતદ્ વ્યાધિવિનાશકારિઽ યમિનાં પદમાસનં પ્રોચ્યતે

તથા ચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ
પાદાઙ્ગુષ્ઠૌઽ નિબધ્નીયા-દ્ધસ્તાભ્યાં વ્યુત્ક્રમેણ તુ ।
ઊર્વોરુપરિ વિપ્રેન્દ્ર કૃત્વા પાદતલે ઉભે ।
પદમાસનં ભવેદેતત્ સર્વેષામપિ પૂજિતમ્

દત્તાત્રેયોઽપિ -
ઉત્તાનૌ ચરણૌ કૃત્વા ઊર્વોઃ સંસ્થાપ્ય યત્નતઃ ।
ઊરુમધ્યે તથોત્તાની" પાણી કૃત્વા તતો દૃશી

નાસાગ્રે વિન્યસેદ્રાજદન્તમૂલં ચ જિહ્વયા ।
ઉત્તમ્ભ્ય ચિબુકં વક્ષઃસંસ્થાપ્ય પવનં શનૈઃ

ઇદં પદમાસનં પ્રોક્તં સર્વવ્યાધિવિનાશનમ્ ।
કૃત્વા સમ્પુટિતી કરૌ દૃઢતરં બદ્ધ્વા તુ પદમાસનમ્
ગાઢં વક્ષસિ સન્નિધાય ચિબુકં ધ્યાનં ચ તચ્ચેતસિ ।
વારંવારમપાનમૂર્ધ્વમનિલં પ્રોચ્ચારયેત્ પૂરિતમ્
પદમાસને સ્થિતોઽ યોગી નાડીદ્વારેષુ પૂરયેત્ ।
પૂરિતં ધિયતે યસ્તુ સ મુક્તો નાત્ર સંશયઃ

કરૌ સમ્પુટિતૌ કુર્યાત્ તત્સમ્પુટિતપંકજમ્

અથ મયૂરમ્
ધરામવષ્ટભ્ય કરદ્વયેન તત્કૂપર સ્થાપિતનાભિપાર્શ્વ ।
ઉચ્ચાસનો દણ્ડવદુત્થિતઃ ખે મયૂરમેતત્પ્રવદન્તિઽ પીઠમ્

હરતિ સકલરોગાનાશુ ગુલ્મોદરાદીન્
અભિભવતિ ચઽ દોષાનાસનં શ્રીમયૂરમ્ ।
બહુકદશનભુક્તં ભસ્મકુર્યાદ્વિચિત્રમ્
જનયતિ જઠરાગ્નિં જીર્યતે કાલકૂટમ્

મયૂરં દણ્ડવત્કુર્યાન્માયૂરં દણ્ડનામકમ્ ।
કુર્યાન્માયૂરં પાશ્ર્વાભ્યાં માયૂરપાર્શ્વનામકમ્

મયૂરંઽ પદ્મકં કુર્યાત્ બદ્ધકેકીતિ કથ્યતે

અથ પિણ્ડમયૂરાસનમ્ -
એક પાદં મયૂરાગે પ્રસાર્યકં મયૂરવત્ ।
ઇદં પિણ્ડ"મયૂરાખ્યં સર્વવ્યાધિવિનાશકમ્

એકપાદમયૂરાસનમ્ -
કણ્ઠે પાદં પ્રસાર્યૈકમેકપાદં મયૂરકે

અથ ભૈરવાસનમ્ -
ગુલ્ફો સમ્પીડ્ય ચાન્યોઽન્યં વ્યુત્ક્રમેણોત્થિતં શનૈઃ ।
જાન્વોધ પાર્શ્વગતી હસ્તી દણ્ડવદ્ ભૈરવાસનમ્

અથ કામદહનમ્ઽ
ભદ્રાસનં સુખં સ્થાપ્ય વિપરીતે તુ દ્વે પદે ।
અનેન યદિ કુર્યાચ્ચૈતત્ કામદહનં ભવેત્

અથ પાણિપાત્રાસનમ્ -
નાભૌ સંસ્થાપ્ય ગુલ્ફી ચ તન્મધ્યે કરપાત્રતામ્ ।
શનૈર્યલેન કુર્વીત પાણિપાત્રં તદુચ્યતે

અથ ધનુરાસનમ્ -
પાદાંગુષ્ઠી તુ પાણિભ્યાં ગૃહીત્વા શ્રવણાવધિ ।
ધનુરાકર્ષણં કૃત્વાઽ ધનુરાસનમુચ્યતેઽ

અથ સ્વસ્તિકાસનમ્ -
જાનૂઓરન્તરં સમ્યક કૃત્વા પાદતલે ઉભે ।
અથ ગોમુખાસનમ્ -
સવ્યે દક્ષિણગુલ્ફં તુ પૃષ્ઠપાર્શ્વે નિયોજયેત્ ।
અથ વીરાસનમ્ -
એક પાદમથૈકસ્મિન્ વિન્યસેદૂરુણિ સ્થિરમ્ ।
અથ મણ્ડૂકાસનમ્ -
પૃષ્ઠં" સમ્પીડ્ય ગુલ્ફાભ્યાં જાન્વંગે સવલયાકૃતિઃ ।
અથ મર્કટાસનમ્ -
પાદૌ સમ્પીડ્ય હસ્તાભ્યાં અંગુષ્ઠીઽ ધારયેદ્ દૃઢમ્ ।
પાદમધ્યે શિરઃ ક્ષિપ્ત્વા ધનુર્વન્મર્કટાસનમ્

અથ મત્સ્યેન્દ્રાસનમ્
વામોરુમૂલાર્પિતદક્ષપાદોઽ જાન્વોર્બહિર્વેષ્ટિતદક્ષદોષ્ણા ।
પ્રગૃહ્ય તિષ્ઠેત્પરિવર્તિતાઙ્ગઃ શ્રીમત્સ્યનાથોદિતમાસનં સ્યાત્

મત્સ્યેન્દ્રપીઠં જઠરપદીપ્તંઽ પ્રચણ્ડરૂપમણ્ડલખણ્ડનાસ્ત્રમ્ ।
અભ્યાસત: કુણ્ડલિનીપ્રબોધં દણ્ડસ્થિરત્વં ચ દદાતિ પુંસામ્

અથ નિરાલમ્બનમ્ -
કરાભ્યાં પંકજં કૃત્વા તિષ્ઠેત્કૂર્પરયા સુધીઃ ।
મુખમુન્નમયન્નુચ્ચૈઽનિરાલમ્બનમાસનમ્

નિરાલમ્બનયોગી સ્યાન્નિરાલમ્બનમાસનમ્ ।
નિરાલમ્બનતા ધ્યાનં નિરાલમ્બનમાસનમ્

અથ સૌરાસનમ્ -
પ્રસાર્યકં પાદતલં સંસ્થાપ્ય ત્વેકપાદકમ્ । 63 ॥
અથૈકપાદાસનમ -
એક પાદમથો કણ્ઠે ઉત્થાપ્યૈકં ચ દણ્ડવત્ ।
કરૌ સમ્પુટિતૌ" કૃત્વા એકપાદં તદુચ્યતે

અથ ફણીન્દ્રાસનમઽ -
પાદાભ્યાં વેષ્ટયેત્કણ્ઠં કરયોઃ સંસ્થિતોન્મુખમ્ ।
ફણીન્દ્રં સર્વદોષનં વોભૂયાત્ સુખદં સદા

અથ પશ્ચિમતાનાસનમ -
પ્રસાર્ય પાદૌ ભુવિ દણ્ડરૂપી દોઆ પદાગ"દ્વિતયં ગૃહીત્વાઽ ।
જાનૂપરિ ન્યસ્તલલાટદેશો વસેદિદં પશ્ચિમતાનમાહુઃ । 66 ॥
ઇતિ પશ્ચિમતાનમાસનામ્યં પવનં પશ્ચિમવાહિનં કરોતિ ।
ઉદયં જઠરાનલસ્ય કુર્યાદુદરે કાર્યમરોગતાં ચ પુંસામ્

શયિતપશ્ચિમતાનકમઽ -
તાનં શયિત્વા તુ કુર્વીત શયિતપશ્ચિમતાનકમ્ । 68 ॥
અથ વિચિત્રકરણીનામાસનમ -
શયિતપશ્ચિમતાનસ્થે હસ્તૌ" તત્ર પ્રસારયેત્ ।
પાદૌ દણ્ડસમી કૃત્વા વિચિત્રકરણી ભવેત્ । 69 ॥
અથ યોગનિદ્રાસનમ -
પાદાભ્યાં વેષ્ટયેત્કણ્ઠં હસ્તાભ્યાં પૃષ્ઠબન્ધનમ્ ।
તન્મધ્યે શયનં કુર્યાદ યોગનિદ્રા સુખપ્રદા

અથ વિધૂનનમ્ -
ગુલ્ફ સ્થિતૌ પાદમેકં પ્રસાર્ય તત્પાદાગં સંસ્પૃશેત્તત્કરેણ ।
ગુલ્ફં ચાન્યં ધારયેત્તત્કરેણ ધૂન પીઠં ચાભ્યસેચ્ચોભયત્ર

અથ પાદપીડનાસનમ્ -
સ્થિત્વૈકસ્મિન્ પાદતલે કરાભ્યાં વેષ્ટયેત્તનુમ્ ।
પૃષ્ઠે સંસ્થાપ્ય યત્નેન પાદપીડનમાસનમ્

અથ કુક્કુટાસનમ્ -
પદમાસનં સુસંસ્થાપ્યઽ જાનૂર્વોરન્તરે કરૌઽ ।
નિવેશ્ય ભૂમી સંસ્થાપ્ય વ્યોમસ્થઽ કુક્કુટાસનમ્

અથોત્તાનકૂર્માસનમ્ -
કુક્કુટાસનબન્ધસ્થો દોઆ સમ્બધ્ય કન્ધરામ્ ।
-).
અથ વૃશ્ચિકાસનમ્ -
હસ્તીઽ ધરામવષ્ટભ્ય ચરણૌ ભાલસંસ્થિતી ।
ગુલ્ફો સ્યાતામુન્મુખઃ સન્ વૃશ્ચિકાસનમીર્યતે

ગ્રન્થવિસ્તારભીત્યા તુ સર્વેષાં ચ ન લક્ષિતમ્ ।
અથાન્તિમં શવાસનમ -
પ્રસાર્ય હસ્તપાદૌ ચ વિશ્રાન્ત્યા શયનં તથા ।
સર્વાસન શ્રમહરં શયિતં તુ શવાસનમ્

ઇત્યાસનનિરૂપણમ્ ।
આસનેન રુજં હન્તિ પ્રાણાયામેન પાતકમ્ ।
પ્રત્યાહારેણ યોગીન્દ્રો વિકારં હન્તિ માનસમ્

અથ પ્રાણાયામઃ
અથાસને દૃઢે યોગી વશી હિતમિતાશનઃ ।
ગુરુપદિષ્ટમાર્ગેણ પ્રાણાયામાન્ઽ સમભ્યસેત્

ઽચલે વાતે ચલં ચિત્તં નિશ્ચલે નિશ્ચલં તથા ।
યોગી સ્થાણુત્વમાપ્નોતિ તતો વાયું નિરુન્ધયેત્

યાવદ્વાયુ: સ્થિતો દેહે તાવજ્જીવિતમુચ્યતે ।
મરણં તસ્ય નિષ્ક્રાન્તિ "સ્તતો વાયું નિરોધયેત્

મલાકુલાસુ નાડીષુ મારુતો નૈવ મધ્યગઃ ॥
કથં સ્યાદુન્મનીભાવઃ કાયસિદ્ધિઃ કથં ભવેત્

બ્રહ્માદયોઽપિ ત્રિદશા પવનાભ્યાસતત્પરાઃ ।
અભૂવન્મૃત્યુરહિતા-સ્તસ્માત્પવનમભ્યસેત્

ઽસિદ્ધે વા બદ્ધપદમે વા સ્વસ્તિકે ચાથવાસને ।
ઋજુકાય: સમાસીન પ્રાણાયામાન્સમભ્યસેત્

પદમાસનસ્થિતો યોગી પ્રાણં ચન્દ્રેણ પૂરયેત્ ॥ઽ
પ્રાણં સૂર્યેણ ચાકૃષ્ય પૂરયિત્વોદરં શનૈઃ

વિધિવત્કુમ્ભકં કૃત્વા પુનશ્ચન્દ્રેણ રેચયેત્ ।
યેન ત્યજેત્તેનાપૂર્ય ધારયેદવિરોધતઃ

પીત્વા પિંગલયા સમીરણમથો બદ્ધ્વા ત્યજેદ્વામયાઽ ।
સૂર્યાચન્દ્રમસોરનેન વિધિના બિમ્બદ્વયં ધ્યાયતામ્
શુદ્ધા નાડિગણા" ભવન્તિ યમિનાં માસત્રયાદૂર્ધ્વતઃ

પ્રાતમધ્યન્દિને સાયમર્ધરાત્રે ચ કુમ્ભકાન્ ।
કનીયસિ ભવેત્સ્વેદઃ કમ્પો ભવતિ મધ્યમે ।
જલેન શ્રમજાતેન અઙ્ગમર્દનમાચરેત્ ।
યથા સિંહો ગજો વ્યાઘી ભવેદ્વશ્યઃ શનૈઃ શનૈઃ ।
તથૈવ સેવિતો વાયુભવેદ્વશ્યઃ શનૈઃ શનૈઃ

પ્રાણાયામેન યુક્તેન સર્વરોગક્ષયો ભવેત્
અયુક્તાભ્યાસયોગેન સર્વરોગસમુદ્ભવઃ

હિક્કાઽ શ્વાસશ્ચ કાસશ્ચ શિરકર્ણાક્ષિવેદનાઃ ।
ભવન્તિ વિવિધા રોગાઠ પવનસ્ય વ્યતિક્રમાત્

યુક્તં યુક્તં ત્યજેદ્વાયું યુક્તં યુક્તં પ્રપૂરયેત્ ।
યુક્તં યુક્તં ચ બધ્નીયાદેવં સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્

યદા તુ નાડીશુદ્ધિ: સ્યાત્ તદા ચિહ્નાનિ બાહ્યતઃ ।
કાયસ્ય કૃશતા કાન્તિર્જાયતે તસ્ય નિશ્ચિતમ્

યથેષ્ટં ધારણં વાયોરનલસ્ય પ્રદીપનમ્ ।
યોગીઽ યાજ્ઞવલ્ક્યેનોક્તમ્ -
સવ્યાહૃતિ સપ્રણવાં ગાયત્રીં શિરસા સહ ।
અત્ર શિવવચનમ -
પ્રાણાયામપરો યોગી સોઽપિ વિષ્ણુમહેશ્વરઃ ।
સર્વદેવમયો યોગી તસ્યાવજ્ઞાં ન કારયેત્

ઇતિ પ્રાણાયામનિરૂપણમ્ ।
ઇતિ શ્રીનિવાસયોગીવિરચિતાયાં હઠરત્નાવલ્યાં તૃતીયોપદેશઃ