Language

ENहिગુ
Scripture Library

Hatha Ratnavali · Chapter p1

p1.1

haṭharatnāvalī
caturthopadeśaḥ
atra samādhiḥ
salile saindhavaṃ yadvat sāmyaṃ bhavati yogavit /
tathātmamanoraikyaṃ samādhiḥ so'bhidhīyate

p1.2

matāntare'pi
tatsamatvaṃ bhavedana jīvātmaparamātmanoḥ /
samastanaṣṭasaṃkalpa samādhiḥ so'bhidhīyate

p1.4

ativistārabhītyā tu na sarvamiha likhyate /
indriyāṇāṃ mano nātho manonāthastu mārūtaḥ /
mārūtasya layo nātha! sa layo nādamāśrita

p1.5

atha nādānusandhānam -
nādānusandhānasamādhibhājāṃ yogīśvarāṇāṃ hṛdaye prarūḍham /
ānandamekaṃ vacaso'pyagamyaṃ jānāti taṃ śrīgurunātha evaṃ

p1.6

udāsīnaparo bhūtvā sadābhyāsena saṃyamī /
unmanīkaraṇaṃ" sadyo nādamevāvadhārayet

p1.7

śīte kāle dvau paṭī vā paṭī vā' padhyāhāre gopayo vā payo vā /
bhakṣye bhojye vṛttimāraṇyakaṃ vā pāṇī droṇī ko'pi vā bhakṣyapātre'

p1.8

karṇī pidhāya tūlena yaha śṛṇoti' dhvani yamī /
tatra cittaṃ sthiraṃ" kuryādhāvat sthirapadaṃ vrajet

p1.10

śrūyate' prathamābhyāse nādo nānāvidho bahuḥ /
vardhamāne tato'bhyāse śrūyate sūkṣmasūkṣmataḥ 19 //
ādau jaladhijīmūtabherīnirjharasambhavāḥ /
madhye maīlaśaṃkhotthā ghaṇṭākāhalakāstathā'

p1.11

ante' tu kiṃkiṇīvṛnda vīṇābhramaraniḥsvanāḥ /
iti nānāvidhā nādā: śrūyante dehamadhyataḥ

p1.12

makarandaṃ pibed bhuṃgo gandho na prekṣyate yathā /
nādāsaktaṃ tathā cittaṃ viṣayānnahi kāṃkṣate

p1.13

sarvacintāṃ samutsṛjya sarvaceṣṭāṃ ca sarvadā /
nādamevānusandhānānnāde' cittaṃ vilīyate

p1.14

sarvacintāṃ' parityajya sāvadhānena cetasā /
nāda evānusandheya yogasāmrājyasiddhaye

p1.15

kāṣṭhe pravartito vahniḥ kāṣṭhena saha līyate /
nāde pravartitaṃ cittaṃ nādena saha śāmyati

p1.16

astu vā māstu vā muktiratraivākhaṇḍitaṃ mahat /
layāmṛtaṃ laye saukhyaṃ rājayogādavāpyate

p1.17

atha yogāvasthā -
ārambhaśca ghaṭaścaiva tathā paricayastathā /
niṣpatti' sarvayogeṣu yogāvasthā bhavanti tāḥ

p1.18

brahmarandhre' bhaveda bhedo yo nāda sūryasambhavaḥ /
vicitrakvaṇado dehe'nāhataḥ śrūyate dhvaniṣṭha

p1.19

divyadeha sutejasvī divyagandhastvarogavān /
sampūrṇahṛdaye" śūnye tvārambhe yogavān bhavet

p1.20

'dvitīyāyāṃ ghaṭīkṛtya vāyurbhavati madhyagaḥ /
dṛḍhāsano bhaveda yogī kāmadevasamastadā'

p1.21

viṣṇugranthestathā bhedaḥ paramānandasūcakaḥ /
atiśūnye vimardaśca bherīśabdastathā bhavet

p1.22

'tṛtīyāyāṃ tato nityaṃ āviṣkāro' maladhvani /
mahāśūnyaṃ tato yāti sarvasiddhisamāśrayaḥ

p1.23

cidānandaṃ tato jitvā paramānandasambhavaḥ /
doṣadu:khajarāmṛtyu"kṣudhā'nidrāvivarjitaḥ

p1.24

"rudragranthiṃ tato bhitvā śarvapīṭhagato'nila /
niṣpattau vaiṇava śabda: kvaṇadvīṇākvaṇo bhavet

p1.26

ityārambhādiyogāvasthānirūpaṇama /
dṛṣṭiḥ sthirā' yasya vinaiva lakṣyāt vāyuḥ sthiro yasya vinā prayalāt /
tatvaṃ bījaṃ haṭhaṃ kṣetramaudāsīnyaṃ jalaṃ tribhiḥ /
unmanī kalpalatikā sadya eva phaliṣyati

p1.27

vedaśāstrapurāṇāni sāmānyagaṇikā iva /
ekaiva śāmbhavī mudrā guptā kulavadhūriva'

p1.28

ekaṃ sṛṣṭimayaṃ bījamekā mudrā ca khecarī /
eko devo nirālambaḥ ekāvasthā manonmanī

p1.29

mano yatra vilīyeta pavanastatra līyate

p1.30

pātāle yadviśati' suṣiraṃ' merūmūlaṃ tadasti"
tatvaṃ caitadvadati sudhā' tanmukhaṃ nimnagānām /
candrātsāra savati vapuṣastena mṛtyunarāṇām
tabadhnīyātsukharatimṛdunarnānyathā kāryasiddhiḥ

p1.31

'brahmāṇḍapiṇḍāṇḍayo- sāṃgopāsanayo piṇḍāṇḍasvarūpaṃ diṅmānaṃ pradarśyate //
śarīraṃ tāvadevaṃ hi ṣaṇṇavatyaṃgulātmakam /
vidyate sarvajantūnāṃ svāṃgulibhiriti priye

p1.32

dehe dvātriṃśadasthīni śastaṃ' syātpārśvayordvayoḥ /
dvāsaptati sahasrāṇi nāḍyaścarati mārutaḥ

p1.33

mūlādhāre sthitaṃ cakraṃ kukkuṭāṇḍamiva sthitam /
nāḍīcakramiti proktaṃ tasmānnāḍya: samāgatāḥ

p1.34

nāḍīnāmapi sarvāsāṃ mukhyāstatra caturdaśa /
suṣumṇā piṃgalā caiva sarasvatī tathā kuhue

p1.35

yaśasvinī vāruṇī ca gāndhārī śaṃkhinī tathā /
pūṣā viśvodarī jihvā alambuṣā ca haṃsinī /
iḍā nāḍī ca sarvāsāṃ mukhyāścaitāścaturdaśa

p1.36

tāsāṃ mukhyatamāstisaḥ tisṛṣvekottamā' sthitā /
iḍāyāṃ piṃgalāyāṃ ca somasūryo pratiṣṭhitau

p1.37

tāmaso rājasaścaiva savyadakṣiṇasaṃsthitau /
iḍā niśākarī jñeyā' piṃgalā sūryarūpiṇī

p1.38

vīṇādaṇḍamayo merurasthīni' kulaparvatāḥ // iḍā bhāgīrathī proktā piṃgalā yamunā nadī'

p1.39

sarasvatī suṣumnoktā nāiyo'nyā nimnagāṭha smṛtāḥ // dvīpāḥ syurdhātavara sapta svedalālādayormaya'

p1.40

mūle tiṣṭhati kālāgni! kapāle candramaṇḍalam /
nakṣatrāṇyaparāṇyāhurevaṃ yojyaṃ tu dhīmatā

p1.41

granthavistārabhītyā tu nāsmābhiriha likhyate /
śrutyāgamapurāṇāthaidha piṇḍabrahmāṇḍanirṇayaḥ //
jñātavya sarvayalena mokṣasāmrājyāmicchatā

p1.42

iti piṇḍāṇḍayo kiñcit sāmyadarśanam /
śabdāda vyoma sparśatatvena vāyustābhyāṃ rūpāda vahniretairasācca /
ambhāṃsyebhirgandhato bhūdharādyā bhūtāḥ pañca syurguṇānukrameṇa

p1.44

karpūramanale yadvat saindhavaṃ salile yathā /
jñeyavastuparityāgādvilayaṃ yāti mānasa /
mānase vilayaṃ yāte kaivalyamupajāyate

p1.45

khamadhye kuru cātmānamātmamadhye ca khaṃ kuru /
sarva ca khamayaṃ kṛtvā na kiñcidapi cintayet

p1.46

antaḥ pūrṇo bahiṭa pūrṇa pūrṇakumbha ivāmbhasi /
antaḥ śūnyaṃ bahiḥ śūnyaṃ śūnyakumbha ivāmbare

p1.47

svagatenaiva kālimnā darpaṇaṃ malinaṃ yathā /
ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ /
eka eva hi bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ

p1.48

ekadhā bahudhā caiva dṛśyate' jalacandravat /
māyāyuktastathā jīvo māyāhīnastathā śivaḥ

p1.49

bandha mokṣopadeśādivyavahāro'pi māyayā /
māyāccheda prakartavyaḥ sudṛḍhaṃ jñānayogata

p1.50

atra sutasaṃhitāyāma -
etadātmamidaṃ sarva neha nānāsti kiñcana /
advaitameva śāstrārthaḥ śambhoṭa pādaṃ spṛśāmyaham

p1.51

viṣṇupurāṇe -
kanakamukuṭakarṇikādibheda: kanakamabhinnamapīṣyate yathaikam /
budhapaśumanujādikalpabhinno harirakhilābhirudīryate tathaikam

p1.52

jīvātmaparamātmanorapi bhedopāsanāyāmapi /
bhagavadgītāyām -
uttama puruṣastvanyā paramātmetyudāhṛtaḥ //
yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraṣṭha

p1.53

tanmate" vidhamātra svarūpapradarśananirākaraṇam /
bhūtaiśca pañcabhirpaṇa'ścaturviśadabhirindriyaiḥ /
caturviśati tatvāni sāṃkhyaśāstravido viduḥ

p1.54

ahaṃkāraṃ pradhānaṃ ca māyā vidyā ca pūruṣaḥ /
iti paurāṇikāḥ prāhu triṃśattatvāni taiḥ saha

p1.55

bindunādau śaktiśivau śāmbhavīti tataḥ param /
ṣatriṃśattatvamityuktaṃ śaivāgamaviśāradaiḥ

p1.56

upādānaṃ prapañcasya saṃsaktāḥ paramāṇavaḥ /
pūrṇarūpādayasteṣāṃ tebhyo jātā ghaṭādayaḥ

p1.57

yatkārya jāyate yasmāttattattasmin pratiṣṭhitam /
mṛttikāyāṃ ghaṭastantau paṭassvarṇe'gulīyakam

p1.58

iti vaiśeṣikā prāhustathā naiyāyikā api' /
janārdanākhyamiśrāśca bhaṭṭā prābhākarādayaḥ

p1.59

īśvarasya tu kartṛtvaṃ nāṃgīcakuśca maṇḍanā:

p1.60

satvaṃ rajastamaśceti pradhānāstriguṇāstrayaḥ /
tebhyo jātamidaṃ viśvaṃ sṛṣṭisthityantahetavaḥ

māyāpradhānamavyaktamavidyājñānamakṣaram /
iti sāṃkhyāśca bhāṣante teṣāṃ dūṣaṇamucyate /
jñānaśaktikriyāśaktyā dṛśyate cetanāśraya /
śaivāṭa pāśupatā mahāvratadharāḥ kālāmukhā jaṃgamā
śāktākaula'kulārcanā vidhiratāścānye'pi vā bādinaḥ /
ete kṛtrimatantratatvaniratā stattatvato vañcitās
tasmātsiddhipadaṃ svabhāvanirataṃ dhīraḥ sadā saṃśrayet // 64
iti śrīnivāsayogīśvaraviracitāyāṃ haṭharatnāpalyāṃ caturthopadeśaḥ/

Original text: haṭharatnāvalī · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc