Hatha Ratnavali · Chapter p1
haṭharatnāvalī
caturthopadeśaḥ
atra samādhiḥ
salile saindhavaṃ yadvat sāmyaṃ bhavati yogavit /
tathātmamanoraikyaṃ samādhiḥ so'bhidhīyate
matāntare'pi
tatsamatvaṃ bhavedana jīvātmaparamātmanoḥ /
samastanaṣṭasaṃkalpa samādhiḥ so'bhidhīyate
ativistārabhītyā tu na sarvamiha likhyate /
indriyāṇāṃ mano nātho manonāthastu mārūtaḥ /
mārūtasya layo nātha! sa layo nādamāśrita
atha nādānusandhānam -
nādānusandhānasamādhibhājāṃ yogīśvarāṇāṃ hṛdaye prarūḍham /
ānandamekaṃ vacaso'pyagamyaṃ jānāti taṃ śrīgurunātha evaṃ
udāsīnaparo bhūtvā sadābhyāsena saṃyamī /
unmanīkaraṇaṃ" sadyo nādamevāvadhārayet
śīte kāle dvau paṭī vā paṭī vā' padhyāhāre gopayo vā payo vā /
bhakṣye bhojye vṛttimāraṇyakaṃ vā pāṇī droṇī ko'pi vā bhakṣyapātre'
karṇī pidhāya tūlena yaha śṛṇoti' dhvani yamī /
tatra cittaṃ sthiraṃ" kuryādhāvat sthirapadaṃ vrajet
śrūyate' prathamābhyāse nādo nānāvidho bahuḥ /
vardhamāne tato'bhyāse śrūyate sūkṣmasūkṣmataḥ 19 //
ādau jaladhijīmūtabherīnirjharasambhavāḥ /
madhye maīlaśaṃkhotthā ghaṇṭākāhalakāstathā'
ante' tu kiṃkiṇīvṛnda vīṇābhramaraniḥsvanāḥ /
iti nānāvidhā nādā: śrūyante dehamadhyataḥ
makarandaṃ pibed bhuṃgo gandho na prekṣyate yathā /
nādāsaktaṃ tathā cittaṃ viṣayānnahi kāṃkṣate
sarvacintāṃ samutsṛjya sarvaceṣṭāṃ ca sarvadā /
nādamevānusandhānānnāde' cittaṃ vilīyate
sarvacintāṃ' parityajya sāvadhānena cetasā /
nāda evānusandheya yogasāmrājyasiddhaye
kāṣṭhe pravartito vahniḥ kāṣṭhena saha līyate /
nāde pravartitaṃ cittaṃ nādena saha śāmyati
astu vā māstu vā muktiratraivākhaṇḍitaṃ mahat /
layāmṛtaṃ laye saukhyaṃ rājayogādavāpyate
atha yogāvasthā -
ārambhaśca ghaṭaścaiva tathā paricayastathā /
niṣpatti' sarvayogeṣu yogāvasthā bhavanti tāḥ
brahmarandhre' bhaveda bhedo yo nāda sūryasambhavaḥ /
vicitrakvaṇado dehe'nāhataḥ śrūyate dhvaniṣṭha
divyadeha sutejasvī divyagandhastvarogavān /
sampūrṇahṛdaye" śūnye tvārambhe yogavān bhavet
'dvitīyāyāṃ ghaṭīkṛtya vāyurbhavati madhyagaḥ /
dṛḍhāsano bhaveda yogī kāmadevasamastadā'
viṣṇugranthestathā bhedaḥ paramānandasūcakaḥ /
atiśūnye vimardaśca bherīśabdastathā bhavet
'tṛtīyāyāṃ tato nityaṃ āviṣkāro' maladhvani /
mahāśūnyaṃ tato yāti sarvasiddhisamāśrayaḥ
cidānandaṃ tato jitvā paramānandasambhavaḥ /
doṣadu:khajarāmṛtyu"kṣudhā'nidrāvivarjitaḥ
"rudragranthiṃ tato bhitvā śarvapīṭhagato'nila /
niṣpattau vaiṇava śabda: kvaṇadvīṇākvaṇo bhavet
ityārambhādiyogāvasthānirūpaṇama /
dṛṣṭiḥ sthirā' yasya vinaiva lakṣyāt vāyuḥ sthiro yasya vinā prayalāt /
tatvaṃ bījaṃ haṭhaṃ kṣetramaudāsīnyaṃ jalaṃ tribhiḥ /
unmanī kalpalatikā sadya eva phaliṣyati
vedaśāstrapurāṇāni sāmānyagaṇikā iva /
ekaiva śāmbhavī mudrā guptā kulavadhūriva'
ekaṃ sṛṣṭimayaṃ bījamekā mudrā ca khecarī /
eko devo nirālambaḥ ekāvasthā manonmanī
mano yatra vilīyeta pavanastatra līyate
pātāle yadviśati' suṣiraṃ' merūmūlaṃ tadasti"
tatvaṃ caitadvadati sudhā' tanmukhaṃ nimnagānām /
candrātsāra savati vapuṣastena mṛtyunarāṇām
tabadhnīyātsukharatimṛdunarnānyathā kāryasiddhiḥ
'brahmāṇḍapiṇḍāṇḍayo- sāṃgopāsanayo piṇḍāṇḍasvarūpaṃ diṅmānaṃ pradarśyate //
śarīraṃ tāvadevaṃ hi ṣaṇṇavatyaṃgulātmakam /
vidyate sarvajantūnāṃ svāṃgulibhiriti priye
dehe dvātriṃśadasthīni śastaṃ' syātpārśvayordvayoḥ /
dvāsaptati sahasrāṇi nāḍyaścarati mārutaḥ
mūlādhāre sthitaṃ cakraṃ kukkuṭāṇḍamiva sthitam /
nāḍīcakramiti proktaṃ tasmānnāḍya: samāgatāḥ
nāḍīnāmapi sarvāsāṃ mukhyāstatra caturdaśa /
suṣumṇā piṃgalā caiva sarasvatī tathā kuhue
yaśasvinī vāruṇī ca gāndhārī śaṃkhinī tathā /
pūṣā viśvodarī jihvā alambuṣā ca haṃsinī /
iḍā nāḍī ca sarvāsāṃ mukhyāścaitāścaturdaśa
tāsāṃ mukhyatamāstisaḥ tisṛṣvekottamā' sthitā /
iḍāyāṃ piṃgalāyāṃ ca somasūryo pratiṣṭhitau
tāmaso rājasaścaiva savyadakṣiṇasaṃsthitau /
iḍā niśākarī jñeyā' piṃgalā sūryarūpiṇī
vīṇādaṇḍamayo merurasthīni' kulaparvatāḥ // iḍā bhāgīrathī proktā piṃgalā yamunā nadī'
sarasvatī suṣumnoktā nāiyo'nyā nimnagāṭha smṛtāḥ // dvīpāḥ syurdhātavara sapta svedalālādayormaya'
mūle tiṣṭhati kālāgni! kapāle candramaṇḍalam /
nakṣatrāṇyaparāṇyāhurevaṃ yojyaṃ tu dhīmatā
granthavistārabhītyā tu nāsmābhiriha likhyate /
śrutyāgamapurāṇāthaidha piṇḍabrahmāṇḍanirṇayaḥ //
jñātavya sarvayalena mokṣasāmrājyāmicchatā
iti piṇḍāṇḍayo kiñcit sāmyadarśanam /
śabdāda vyoma sparśatatvena vāyustābhyāṃ rūpāda vahniretairasācca /
ambhāṃsyebhirgandhato bhūdharādyā bhūtāḥ pañca syurguṇānukrameṇa
karpūramanale yadvat saindhavaṃ salile yathā /
jñeyavastuparityāgādvilayaṃ yāti mānasa /
mānase vilayaṃ yāte kaivalyamupajāyate
khamadhye kuru cātmānamātmamadhye ca khaṃ kuru /
sarva ca khamayaṃ kṛtvā na kiñcidapi cintayet
antaḥ pūrṇo bahiṭa pūrṇa pūrṇakumbha ivāmbhasi /
antaḥ śūnyaṃ bahiḥ śūnyaṃ śūnyakumbha ivāmbare
svagatenaiva kālimnā darpaṇaṃ malinaṃ yathā /
ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ /
eka eva hi bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ
ekadhā bahudhā caiva dṛśyate' jalacandravat /
māyāyuktastathā jīvo māyāhīnastathā śivaḥ
bandha mokṣopadeśādivyavahāro'pi māyayā /
māyāccheda prakartavyaḥ sudṛḍhaṃ jñānayogata
atra sutasaṃhitāyāma -
etadātmamidaṃ sarva neha nānāsti kiñcana /
advaitameva śāstrārthaḥ śambhoṭa pādaṃ spṛśāmyaham
viṣṇupurāṇe -
kanakamukuṭakarṇikādibheda: kanakamabhinnamapīṣyate yathaikam /
budhapaśumanujādikalpabhinno harirakhilābhirudīryate tathaikam
jīvātmaparamātmanorapi bhedopāsanāyāmapi /
bhagavadgītāyām -
uttama puruṣastvanyā paramātmetyudāhṛtaḥ //
yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraṣṭha
tanmate" vidhamātra svarūpapradarśananirākaraṇam /
bhūtaiśca pañcabhirpaṇa'ścaturviśadabhirindriyaiḥ /
caturviśati tatvāni sāṃkhyaśāstravido viduḥ
ahaṃkāraṃ pradhānaṃ ca māyā vidyā ca pūruṣaḥ /
iti paurāṇikāḥ prāhu triṃśattatvāni taiḥ saha
bindunādau śaktiśivau śāmbhavīti tataḥ param /
ṣatriṃśattatvamityuktaṃ śaivāgamaviśāradaiḥ
upādānaṃ prapañcasya saṃsaktāḥ paramāṇavaḥ /
pūrṇarūpādayasteṣāṃ tebhyo jātā ghaṭādayaḥ
yatkārya jāyate yasmāttattattasmin pratiṣṭhitam /
mṛttikāyāṃ ghaṭastantau paṭassvarṇe'gulīyakam
iti vaiśeṣikā prāhustathā naiyāyikā api' /
janārdanākhyamiśrāśca bhaṭṭā prābhākarādayaḥ
īśvarasya tu kartṛtvaṃ nāṃgīcakuśca maṇḍanā:
satvaṃ rajastamaśceti pradhānāstriguṇāstrayaḥ /
tebhyo jātamidaṃ viśvaṃ sṛṣṭisthityantahetavaḥ
māyāpradhānamavyaktamavidyājñānamakṣaram /
iti sāṃkhyāśca bhāṣante teṣāṃ dūṣaṇamucyate /
jñānaśaktikriyāśaktyā dṛśyate cetanāśraya /
śaivāṭa pāśupatā mahāvratadharāḥ kālāmukhā jaṃgamā
śāktākaula'kulārcanā vidhiratāścānye'pi vā bādinaḥ /
ete kṛtrimatantratatvaniratā stattatvato vañcitās
tasmātsiddhipadaṃ svabhāvanirataṃ dhīraḥ sadā saṃśrayet // 64
iti śrīnivāsayogīśvaraviracitāyāṃ haṭharatnāpalyāṃ caturthopadeśaḥ/
Original text: haṭharatnāvalī · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0