Harivamsa · Chapter 9

manor vaivasvatasyāsan putrā vai nava tatsamāḥ
ikṣvākuś caiva nābhāgaś ca dhṛṣṇuḥ śaryātir eva ca //

nariṣyantas tathā prāṃśūr nābhānediṣṭhasaptamaḥ
karūṣaś ca pṛṣadhraś ca navaite puruṣarṣabha //

akarot putrakāmas tu manur iṣṭiṃ prajāpatiḥ
mitrāvaruṇayos tāta pūrvam eva viśāṃ pate
anutpanneṣu navasu putreṣv eteṣu bhārata //

tasyāṃ tu vartamānāyām iṣṭyāṃ bharatasattama
mitrāvaruṇayor aṃśe manur āhutim ājuhot //

tatra divyāmbaradharā divyābharaṇabhūṣitā
divyasaṃhananā caiva iḍā jajña iti śrutiḥ //

tām iḍety eva hovāca manur daṇḍadharas tadā
anugacchasva māṃ bhadre tam iḍā pratyuvāca ha //

mitrāvaruṇayor aṃśe jātāsmi vadatāṃ vara
tayoḥ sakāśaṃ yāsyāmi na māṃ dharmo hato 'hanat //

saivam uktvā manuṃ devaṃ mitrāvaruṇayor iḍā
gatvāntikaṃ varārohā prāñjalir vākyam abravīt
aṃśe 'smi yuvayor jātā devau kiṃ karavāṇi vām //

tāṃ tathāvādinīṃ sādhvīm iḍāṃ dharmaparāyaṇām
mitraś ca varuṇaś cobhāv ūcatur yan nibodha tat //

anena tava dharmeṇa praśrayeṇa damena ca
satyena caiva suśroṇi prītau svo varavarṇini //

āvayos tvaṃ mahābhāge khyātiṃ kanyeti yāsyasi
manor vaṃśakaraḥ putras tvam eva ca bhaviṣyasi //

sudyumna iti vikhyātas triṣu lokeṣu śobhane
jagatpriyo dharmaśīlo manor vaṃśavivardhanaḥ //

nivṛttā sā tu tac chrutvā gacchantī pitur antikām
budhenāntaram āsādya maithunāyopavartitā //

somaputrād budhād rājaṃs tasyāṃ jajñe purūravāḥ
janayitvā tataḥ sā tam iḍā sudyumnatāṃ gatā //

sudyumnasya tu dāyādās trayaḥ paramadhārmikāḥ
utkalaś ca gayaś caiva vinatāśvaś ca bhārata //

utkalasyottarā rājan vinatāśvasya paścimā
dik pūrvā bharataśreṣṭha gayasya tu gayā smṛtā //

praviṣṭe tu manau tāta divākaram ariṃdama
daśadhā tadgataṃ kṣatram akarot pṛthivīm imām //

ikṣvākur jyeṣṭhadāyādo madhyadeśam avāptavān
kanyābhāvāc ca sudyumno nainaṃ guṇam avāptavān //

vasiṣṭhavacanāc cāsīt pratiṣṭhānaṃ mahātmanaḥ
pratiṣṭhā dharmarājasya sudyumnasya kurūdvaha //

tat purūravase prādād rājyaṃ prāpya mahāyaśāḥ
cakravartī mahārāja babhūva janamejaya |
sudyumnaḥ kārayām āsa pratiṣṭhāne nṛpakriyām |
dhṛṣṇukaś cāmbarīṣaś ca daṇḍaś cetīha te trayaḥ |
yaś cakāra mahātmā vai daṇḍakāraṇyam uttamam ||
vanaṃ tal lokavikhyātaṃ tāpasānām anuttamam |
tatra praviṣṭamātras tu naraḥ pāpāt pramucyate ||
sudyumnaś ca divaṃ yāta eḍam utpādya bhārata |
utkalasya trayaḥ putrās triṣu lokeṣu viśrutāḥ |
mānaveyo mahārāja strīpuṃsor lakṣaṇair yutaḥ //

nāriṣyantāḥ śakāḥ putrā nābhāgasya tu bhārata
ambarīṣo 'bhavat putraḥ pārthivarṣabhasattama //

dhṛṣṇos tu dhārṣṇikaṃ kṣatraṃ raṇadṛṣṭaṃ babhūva ha
karūṣasya tu kārūṣāḥ kṣatriyā yuddhadurmadāḥ |
sahasraṃ kṣatriyagaṇo vikrāntaḥ saṃbabhūva ha ||
nābhāgāriṣṭaputrāś ca kṣatriyā vaiśyatāṃ gatāḥ ||
prāṃśor eko 'bhavat putraḥ prajāpatir iti śrutaḥ |
nariṣyantasya dāyādo rājā daṇḍadharo damaḥ |
śaryāter mithunaṃ cāsīd ānarto nāma viśrutaḥ
putraḥ kanyā sukanyā ca yā patnī cyavanasya ha //

ānartasya tu dāyādo revo nāma mahādyutiḥ
ānartaviṣayaś cāsīt purī cāsīt kuśasthalī //

revasya raivataḥ putraḥ kakudmī nāma dhārmikaḥ
jyeṣṭhaḥ putraśatasyāsīd rājyaṃ prāpya kuśasthalīm //

sa kanyāsahitaḥ śrutvā gāndharvaṃ brahmaṇo 'ntike
muhūrtabhūtaṃ devasya martyaṃ bahuyugaṃ prabho //

ājagāma yuvaivātha svāṃ purīṃ yādavair vṛtām
kṛtāṃ dvāravatīṃ nāmnā bahudvārāṃ manoramām
bhojavṛṣṇyandhakair guptāṃ vāsudevapurogamaiḥ //

tatas tad raivato jñātvā yathātattvam ariṃdama
kanyāṃ tāṃ baladevāya suvratāṃ nāma revatīm //

dattvā jagāma śikharaṃ meros tapasi saṃśritaḥ
rohiṇyā sahitaś candro yathā śacyā śacīpatiḥ |
reme rāmo 'pi dharmātmā revatyā sahitaḥ sukhī //

kathaṃ bahuyuge kāle samatīte dvijarṣabha
na jarā revatīṃ prāptā raivataṃ ca kakudminam //

meruṃ gatasya vā tasya śāryāteḥ saṃtatiḥ katham
sthitā pṛthivyām adyāpi śrotum icchāmi tattvataḥ //

na jarā kṣutpipāse vā na mṛtyur bharatarṣabha
ṛtucakraṃ prabhavati brahmaloke sadānaghā //

kakudminas tu taṃ lokaṃ raivatasya gatasya ha
hatā puṇyajanais tāta rākṣasaiḥ sā kuśasthalī //

tasya bhrātṛśataṃ tv āsīd dhārmikasya mahātmanaḥ
tad vadhyamānaṃ rakṣobhir diśaḥ prākramad acyutā //

anvavāyas tu sumahāṃs tatra tatra viśāṃ pate
teṣāṃ ye te mahārāja śāryātā iti viśrutāḥ //

kṣatriyā bharataśreṣṭha dikṣu sarvāsu dhārmikāḥ
sarvaśaḥ sarvagahanaṃ praviṣṭāḥ kurunandana //

nābhāgasya tu putrau dvau vaiśyau brāhmaṇatāṃ gatau
karūṣasya tu kārūṣāḥ kṣatriyā yuddhadurmadāḥ //

pṛṣadhro hiṃsayitvā tu guror gāṃ janamejaya
śāpāc chūdratvam āpanno navaite parikīrtitāḥ //

kṣuvatas tu manos tāta ikṣvākur abhavat sutaḥ
tasya putraśataṃ tv āsīd ikṣvākor bhūridakṣiṇam //

teṣāṃ vikukṣir jyeṣṭhas tu vikukṣitvād ayodhatām
prāptaḥ paramadharmajña so 'yodhyādhipatiḥ prabhuḥ //

śakunipramukhās tasya putrāḥ pañcaśataṃ smṛtāḥ
uttarāpathadeśasya rakṣitāro viśāṃ pate //

catvāriṃśad athāsṭau ca dakṣiṇasyāṃ tathā diśi
vasātipramukhāś cānye rakṣitāro viśāṃ pate //

śrāddhakarmaṇi coddiṣṭe akṛte śrāddhakarmaṇi
bhakṣayitvā śaśaṃ tāta śaśādo mṛgayāṃ gataḥ //

ikṣvākuṇā parityakto vasiṣṭhavacanāt prabhuḥ
śaśādanāc chaśādo 'bhūc chaśādo vanamāviśat |
ikṣvākau saṃsthite tāta śaśādaḥ puram āvasat //

ayodhasya tu dāyādaḥ kakutstho nāma vīryavān
indrasya vṛṣabhūtasya kakutstho 'jayatāsurān |
pūrvam āḍībake yuddhe kakutsthas tena sa smṛtaḥ |
anenās tu kakutsthasya pṛthur ānenasaḥ smṛtaḥ //

viṣṭarāśvaḥ pṛthoḥ putras tasmād ārdras tv ajāyata
ārdrasya yuvanāśvas tu śrāvastas tasya cātmajas //

jajñe śrāvastako rājā śrāvastī yena nirmitā
śrāvastasya tu dāyādo bṛhadaśvo mahīpatiḥ //

kuvalāśvaḥ sutas tasya Ṭrājā paramadhārmikaḥ
yaḥ sa dhundhuvadhād rājā dhundhumāratvam āgataḥ //

dhundhor vadham ahaṃ brahmañ śrotum icchāmi tattvataḥ
yadarthaṃ kuvalāśvaḥ san dhundhumāratvam āgataḥ //

bṛhadaśvasya putrāṇāṃ śatam uttamadhanvinām
sarve vidyāsu niṣṇātā balavanto durāsadāḥ |
babhūvātha pitā rājye kuvalāśvaṃ nyayojayat //

putrasaṃkrāmitaśrīs tu vanaṃ rājā samāviśat
tam uttaṅko 'tha viprarṣiḥ prayāntaṃ pratyavārayat //

bhavatā rakṣaṇaṃ kāryaṃ tat tāvat kartum arhasi
nirudvignas tapaś cartuṃ na hi śaknomi pārthiva //

mamāśramasamīpe vai sameṣu marudhanvasu
samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti smṛtaḥ //

devatānām avadhyaś ca mahākāyo mahābalaḥ
antarbhūmigatas tatra vālukāntarhito mahān //

rākṣasasya madhoḥ putro dhundhur nāma sudāruṇaḥ
śete lokavināśāya tapa āsthāya dāruṇam //

saṃvatsarasya paryante sa niḥśvāsaṃ vimuñcati
yadā tadā mahī tāta calati sma sakānanā //

tasya niḥśvāsavātena raja uddhūyate mahat
ādityapatham āvṛtya saptāhaṃ bhūmikampanam //

savisphuliṅgaṃ sāṅgāraṃ sadhūmam atidāruṇam
tena tāta na śaknomi tasmin sthātuṃ sva āśrame //

taṃ vāraya mahākāyaṃ lokānāṃ hitakāmyayā
lokāḥ svasthā bhavantv adya tasmin vinihate tvayā //

tvaṃ hi tasya vadhāyaikaḥ samarthaḥ pṛthivīpate
viṣṇunā ca varo datto mahyaṃ pūrvaṃ tato 'nadha
yas taṃ mahāsuraṃraudraṃ haniṣyati mahābalam |
sa ca vikhyātakīrtis tu cakravartī nasaṃśayaḥ |
tejasā svena te viṣṇus teja āpyāyayiṣyati //

na hi dhundhur mahātejās tejasālpena śakyate
nirdagdhuṃ pṛthivīpāla ciraṃ yugaśatair api
vīryaṃ hi sumahat tasya devair api durāsadam //

sa evam ukto rājarṣir uttaṅkena mahātmanā
kuvalāśvaṃ sutaṃ prādāt tasmai dhundhunibarhaṇe //

bhagavan nyastaśastro 'ham ayaṃ tu tanayo mama
bhaviṣyati dvijaśreṣṭha dhundhumāro na saṃśayaḥ //

sa taṃ vyādiśya tanayaṃ rājarṣir dhundhunigrahe
jagāma parvatāyaiva tapase saṃśitavrataḥ //

kuvalāśvas tu putrāṇāṃ śatena saha pārtivaḥ
prāyād uttaṅkasahito dhundhos tasya nibarhaṇe //

tam āviśat tadā viṣṇur bhagavāṃs tejasā prabhuḥ
uttaṅkasya niyogād vai lokānāṃ hitakāmyayā //

tasmin prayāte durdharṣe divi śabdo mahān abhūt
eṣa śrīmān nṛpasuto dhundhumāro bhaviṣyati //

divyair mālyaiś ca taṃ devāḥ samantāt samavākiran
devadundubhayaś caiva praṇedur bharatarṣabha //

sa gatvā jayatāṃ śreṣṭhas tanayaiḥ saha vīryavān
samudraṃ khānayām āsa vālukārṇavam avyayam //

nārāyaṇena kauravya tejasāpyāyitas tadā
babhūva sa mahātejā bhūyo balasamanvitaḥ //

tasya putraiḥ khanadbhis tu vālukāntarhitas tadā
dhundhur āsādito rājan diśam āvṛtya paścimām //

mukhajenāgninā krodhāl lokān udvartayann iva
vāri susrāva vegena mahodadhir ivodaye
somasya bharataśreṣṭha dhārormikalilo mahān //

tasya putraśataṃ dagdhaṃ tribhir ūnaṃ tu rakṣasā //

tataḥ sa rājā kauravya rākṣasaṃ taṃ mahābalam
āsasāda mahātejā dhundhuṃ dhundhuvināśanaḥ //

tasya vārimayaṃ vegam āpīya sa narādhipaḥ
yogī yogena vahniṃ ca śamayām āsa vāriṇā //

nihatya taṃ mahākāyaṃ balenodakarākṣasam
uttaṅkaṃ darśayām āsa kṛtakarmā narādhipaḥ //

uttaṅkas tu varaṃ prādāt tasmai rājñe mahātmane
dadataś cākṣayaṃ vittaṃ śatrubhiś cāparājayam //

dharme ratiṃ ca satataṃ svarge vāsaṃ tathākṣayam
putrāṇāṃ cākṣayāṃl lokān svarge ye rakṣasā hatāḥ //

tasya putrās trayaḥ śiṣṭā dṛḍhāśvo jyeṣṭha ucyate
daṇḍāśvakapilāśvau tu kumārau tu kanīyasau //

dhaundhumārir dṛḍhāśvas tu haryaśvas tasya cātmajaḥ
haryaśvasya nikumbho 'bhūt kṣatradharmarataḥ sadā //

saṃhatāśvo nikumbhasya suto raṇaviśāradaḥ
akṛśāśvaḥ kṛśāśvaś ca saṃhatāśvasutau nṛpa //

tasya haimavatī kanyā satāṃ matā dṛṣadvatī
vikhyātā triṣu lokeṣu putraś cāpi prasenajit //

lebhe prasenajid bhāryāṃ gaurīṃ nāma pativratām
abhiśaptā tu sā bhartrā nadī sā bāhudā kṛtā //

tasyāḥ putro mahān āsīd yuvanāśvo narādhipaḥ
yuvanāśvasya tanayaś cakravartī jajāna ha |
kaṃ dhārayati kumāro 'yaṃ nyasto rorūyate bhṛśam |
māndhātar vatsa mā rodīr itīndro deśinīm adāt |
māndhātā yuvanāśvasya trilokavijayī nṛpaḥ //

tasya caitrarathī bhāryā śaśabindoḥ sutābhavat
sādhvī bindumatī nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi
pativratā ca jyeṣṭhā ca bhrātṝṇām ayutasya sā //

tasyām utpādayām āsa māndhātā dvau sutau nṛpa
purukutsaṃ ca dharmajñaṃ mucukundaṃ ca pārthivam //

purukutsasutas tv āsīt trasaddasyur mahīpatiḥ
narmadāyām athotpannaḥ saṃbhūtas tasya cātmajaḥ //

saṃbhūtasya tu dāyādaḥ sudhanvā ripumardanaḥ
sudhanvanaḥ sutaś cāpi viṣṇuvṛddhir iti smṛtaḥ |
viṣṇuvṛddhā iti khyātās tasya vaṃśyā narādhipāḥ |
ete tv aṅgirasaḥ pakṣe kṣetropetā dvijātayaḥ ||
saṃbhūtasyāparaḥ putro anaraṇyo mahāyaśāḥ |
rāvaṇena hato yo 'sau trilokajayinā purā ||
trasadaśvo naras tasya haryaśvas tasya cātmajaḥ |
haryaśvasya dṛṣadvatyāṃ jajñe sumanasaḥ sutaḥ ||
tasya putro 'bhavad rājā sudhanvā ripumardanaḥ |
sudhanvanaḥ sutaś cāpi tridhanvā nāma pārthivaḥ //

rājñas tridhanvanas tv āsīd vidvāṃs trayyāruṇaḥ prabhuḥ
tasya satyavrato nāma kumāro 'bhūn mahābalaḥ //

pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ vighnaṃ cakre sudurmatiḥ
yena bhāryā hṛtā pūrvaṃ kṛtodvāhā parasya vai //

bālyāt kāmāc ca mohāc ca saṃharṣāc cāpalena ca
jahāra kanyāṃ kāmāt sa kasya cit puravāsinaḥ //

adharmaśaṅkunā tena rājā trayyāruṇo 'tyajat
tam adharmeṇa saṃyuktaṃ pitāsūryāruṇo jahau |
apadhvaṃseti bahuśo vadan krodhasamanvitaḥ //

pitaraṃ so 'bravīt tyaktaḥ kva gacchāmīti vai muhuḥ
pitā tv enam athovāca śvapākaiḥ saha vartaya
nāhaṃ putreṇa putrārthī tvayādya kulapāṃsana //

ity uktaḥ sa nirākrāman nagarād vacanāt pituḥ
na ca taṃ vārayām āsa vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ //

sa tu satyavratas tāta śvapākāvasathāntike
pitrā tyakto 'vasad vīraḥ pitāpy asya vanaṃ yayau //

tatas tasmiṃs tu viṣaye nāvarṣat pākaśāsanaḥ
acirān narapater vasiṣṭhasyāvicārataḥ |
parityāgāt kumārasya nāvarṣat pākaśāsanaḥ ||
yadā dvādaśa varṣāṇi tena naṣṭābhavat prajā |
svāhākāraḥ svadhākāro vaṣaṭkāro 'pi nābhavat |
rāṣṭre tasya mahīpasya dharmanāśo 'bhavat tadā |
samā dvādaśa rājendra tenādharmeṇa vai tadā //

dārāṃs tu tasya viṣaye viśvāmitro mahātapāḥ
saṃnyasya sāgarānūpe cacāra vipulaṃ tapaḥ //

tasya patnī gale baddhvā madhyamaṃ putram aurasam
śeṣasya bharaṇārthāya vyakrīṇād gośatena vai //

taṃ tu baddhaṃ gale dṛṣṭvā vikrīyantaṃ nṛpātmajaḥ
maharṣiputraṃ dharmātmā mokṣayām āsa bhārata //

satyavrato mahābāhur bharaṇaṃ tasya cākarot
viśvāmitrasya tuṣṭyartham anukampārtham eva ca //

so 'bhavad gālavo nāma galabandhān mahātapāḥ
maharṣiḥ kauśikas tāta tena vīreṇa mokṣitaḥ //