Harivamsa · Chapter 10

satyavratas tu bhaktyā ca kṛpayā ca pratijñayā
viśvāmitrakalatraṃ tad babhāra vinaye sthitaḥ //

hatvā mṛgān varāhāṃś ca mahiṣāṃś ca vanecarān
viśvāmitrāśramābhyāśe māṃsaṃ tad avabandhata //

upāṃśuvratam āsthāya dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm
pitur niyogād avasat tasmin vanagate nṛpe //

ayodhyāṃ caiva rāṣṭraṃ ca tathaivāntaḥpuraṃ muniḥ
yājyopādhyāyasaṃyogād vasiṣṭhaḥ paryarakṣata //

satyavratas tu bālyād vā bhāvino 'rthasya vā balāt
vasiṣṭhe 'bhyadhikaṃ manyuṃ dhārayām āsa nityadā //

pitrā tu taṃ tadā rāṣṭrāt parityktaṃ priyaṃ sutam
na vārayām āsa munir vasiṣṭhaḥ kāraṇena hi //

pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niṣṭhā syāt saptame pade
na ca satyavratas tasmād dhṛtavān saptame pade //

jānan dharmaṃ vasiṣṭhas tu na māṃ trātīti bhārata
satyavratas tadā roṣaṃ vasiṣṭhe manasākarot //

guṇabuddhyā tu bhagavān vasiṣṭhaḥ kṛtavāṃs tadā
na ca satyavratas tasya tam upāṃśum abudhyata //

tasminn aparitoṣo yaḥ pitur āsīn mahātmanaḥ
tena dvādaśa varṣāṇi nāvarṣat pākaśāsanaḥ //

tena tv idānīṃ vahatā dīkṣāṃ tāṃ durvahāṃ bhuvi
tenārthaṃ caiva vihitā dikṣās tātahatā bhuvi |
kulasya niṣkṛtis tāta kṛtā sā vai bhaved iti //

na taṃ vasiṣṭho bhagavān pitrā tyaktaṃ nyavārayat
abhiṣekṣyāmy ahaṃ putram asyety evaṃ matir muneḥ //

sa tu dvādaśa varṣāṇi dīkṣām tām udvahan balī
upāṃśuvratam āsthāya mahat satyavratonṛpa |
avidyamāne māṃse tu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ
sarvakāmaduhāṃ dogdhrīṃ dadarśa sa nṛpātmajaḥ //

tāṃ vai krodhāc ca mohāc ca śramāc caiva kṣudhānvitaḥ
daśadharmagato rājā jaghāna janamejaya //

ta ca māṃsaṃ svayaṃ caiva viśvāmitrasya cātmajān
bhojayām āsa tac chrutvā vasiṣṭho 'py asya cukrudhe //

pātayeyam ahaṃ krūra tava śaṅkum ayasmayam
yadi te dvāv imau śaṅkū na syātāṃ vai kṛtau punaḥ //

pituś cāparitoṣeṇa guror dogdhrīvadhena ca
aprokṣitopayogāc ca trividhas te vyatikramaḥ //

evaṃ trīṇy asya śaṅkūni tāni dṛṣṭvā mahātapāḥ
triśaṅkur iti hovāca triśaṅkus tena sa smṛtaḥ //

viśvāmitras tu dārāṇām āgato bharaṇe kṛte
tena tasmai varaṃ prādān muniḥ prītas triśaṅkave
chandyamāno vareṇātha guruṃ vavre nṛpātmajaḥ //

anāvṛṣṭibhaye tasmin gate dvādaśavārṣike
abhiṣicya ca rājye ca yājayām āsa taṃ muniḥ
taṃ munir yājayām āsa pitriye rājye 'bhiṣicya tu |
miṣatāṃ devatānāṃ ca vasiṣṭhasya ca kauśikaḥ //

tasya satyarathā nāma patnī kekayavaṃśajā
kumāraṃ janayām āsa hariścandram akalmaṣam //

sa vai rājā hariścandras traiśaṅkava iti smṛtaḥ
āhartā rājasūyasya sa samrāḍ iti viśrutaḥ //

hariścandrasya tu suto rohito nāma viśrutaḥ
yenedaṃ rohitapuraṃ kāritaṃrājyasiddhaye ||
kṛtvā rājyaṃ sa rājarṣiḥ pālayitvā tathā prajāḥ |
saṃsārāsāratāṃ jñātvā dvijebhyas tat puraṃ dadau |
harito rohitasyātha cañcur hārīta ucyate |
vijayaś ca sudevaś ca cañcuputrau babhūvatuḥ |
jetā kṣatrasya sarvasya vijayas tena sa smṛtaḥ ||
rurukas tanayas tasya rājadharmārthakovidaḥ |
harito jajñivāṃs tataḥ tathaiva loke dharmātmā |
rohitasya vṛkaḥ putro vṛkād bāhus tu jajñivān //

hehayās tālajaṅghāś ca nirasyanti sma taṃ nṛpam
nātyarthaṃ dhārmikaś tāta sa hi dharmayuge 'bhavat //

sagaras tu suto bāhor jajñe saha gareṇa vai
aurvasyāśramam āsādya bhārgaveṇābhirakṣitaḥ //

āgneyam astraṃ labdhvā ca bhārgavāt sagaro nṛpaḥ
jigāya pṛthivīṃ hatvā tālajaṅghān sahehayān //

śakānāṃ pahlavānāṃ ca dharmaṃ nirasad acyutaḥ
kṣatriyāṇāṃ kuruśreṣṭhāḥ pāradānāṃ ca dharmavit //

kathaṃ sa sagaro jāto gareṇaiva sahācyutaḥ
kimarthaṃ ca śakādīnāṃ kṣatriyāṇāṃ mahaujasām //

dharmaṃ kulocitaṃ kruddho rājā nirasad acyutaḥ
etan me sarvam ācakṣva vistareṇa tapodhana //

bāhor vyasaninas tāta hṛtaṃ rājyam abhūt kila
hehayais tālajaṅghaiś ca śakaiḥ sārdhaṃ viśāṃ pate //

yavanāḥ pāradāś caiva kāmbojāḥ pahlavās khaśāḥ
kātisarpā māhiṣikāḥ pāradāṣṭaṅkaṇāḥ śakāḥ |
ete hy api gaṇāḥ pañca hehayārthe parākraman //

hṛtarājyas tadā rājā sa vai bāhur vanaṃ yayau
patnyā cānugato duḥkhī vane prāṇān avāsṛjat //

patnī tu yādavī tasya sagarbhā pṛṣṭhato 'nvagāt
sapatnyā ca garas tasyā dattaḥ pūrvam abhūt kila //

sā tu bhartuś citāṃ kṛtvā vane tām abhyarohata
aurvas tāṃ bhārgavas tāta kāruṇyāt samavārayat //

tasyāśrame ca taṃ garbhaṃ gareṇaiva sahācyutam
vyajāyata mahābāhuṃ sagaraṃ nāma pārthivam //

aurvas tu jātakarmādī tasya kṛtvā mahātmanaḥ
adhyāpya vedaśāstrāṇi tato 'straṃ pratyapādayat
āgneyaṃ taṃ mahābhāgām amarair api duḥsaham //

sa tenāstrabalenājau balena ca samanvitaḥ
hehayān nijaghānāśu kruddho rudraḥ paśūn iva
ājahāra ca lokeṣu kīrtiṃ kīrtimatāṃ varaḥ //

tataḥ śakān sa yavanān kāmbojān pāradāṃs tathā
pahlavāṃś caiva niḥśeṣān kartuṃ vyavasito nṛpaḥ //

te vadhyamānā vīreṇa sagareṇa mahātmanā
vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ gatvā praṇipetur manīṣiṇam //

vasiṣṭhas tv atha tān dṛṣṭvā samayena mahādyutiḥ
sagaraṃ vārayām āsa teṣāṃ dattvābhayaṃ tadā //

sagaraḥ svāṃ pratijñāṃ ca guror vākyaṃ niśamya ca
dharmaṃ jaghāna teṣāṃ vai veṣānyātvaṃ cakāra ha //

ardhaṃ śakānāṃ śiraso muṇḍayitvā vyasarjayat
yavanānāṃ śiraḥ sarvaṃ kāmbojānāṃ tathaiva ca //

pāradā muktakeśās tu pahlavāḥ śmaśrudhāriṇaḥ
niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ kṛtās tena mahātmanā //

śakā yavanakāmbojāḥ pāradāś ca viśāṃ pate
kolisarpā māhiṣakā darvāś colāḥ sakeralāḥ //

sarve te kṣatriyās tāta dharmas teṣāṃ nirākṛtaḥ
vasiṣṭhavacanād rājan sagareṇa mahātmanā //

sa dharmavijayī rājā vijityemāṃ vasuṃdharām
aśvaṃ vicārayām āsa vājimedhāya dīkṣitaḥ //

tasya cārayataḥ so 'śvaḥ samudre pūrvadakṣiṇe
velāsamīpe 'pahṛto bhūmiṃ caiva praveśitaḥ
tasyotsṛṣṭaṃ paśuṃ yajñe jahārāśvaṃpuraṃdaraḥ |
hṛtvā kapilapārśve taṃ baddhvāgān nagarīṃ punaḥ ||
sumatyās tanayā dṛptāḥ pitur ādeśakāriṇaḥ |
tāni ṣaṣṭisahasrāṇi hayarakṣaṇatatparāḥ |
sa taṃ deśaṃ tadā putraiḥ khānayām āsa pārthivaḥ //

āsedus te tatas tatra khanyamāne mahārṇave
tam ādipuruṣaṃ devaṃ hariṃ kṛṣṇaṃ prajāpatim
viṣṇuṃ kapilarūpeṇa svapantaṃ puruṣaṃ tadā //

tasya cakṣuḥsamutthena tejasā pratibudhyataḥ
dagdhāḥ sarve mahārāja catvāras tv avaśeṣitāḥ //

barhaketuḥ suketuś ca tathā bhāradratho nṛpaḥ
śūraḥ pañcajanaś caiva tasya vaṃśakarā nṛpā //

prādāc ca tasmai bhagavān harir nārāyaṇo varam
akṣayaṃ vaṃśam ikṣvākoḥ kīrtiṃ cāpy anivartinīm
tataḥ sa bhagavān devo dattvā cāśvaṃvaraṃ dadau |
sagarāya mahārāja |
putraṃ samudraṃ ca vibhuḥ svarge vāsaṃ tathākṣayam //

samudraś cārghyam ādāya vavande taṃ mahīpatim
sāgaratvaṃ ca lebhe sa karmaṇā tena tasya ha //

taṃ cāśvamedhikaṃ so 'śvaṃ samudrād upalabdhavān
ājahārāśvamedhānāṃ śataṃ sa sumahāyaśāḥ
putrāṇāṃ ca sahasrāṇi ṣaṣṭis tasyeti naḥ śrutam //

sagarasyātmajā vīrāḥ kathaṃ jātā mahābalāḥ
vikrāntāḥ ṣaṣṭisāhasrā vidhinā kena vā dvija //

dve bhārye sagarasyāstāṃ tapasā dagdhakilbiṣe
jyeṣṭhāvidarbhaduhitā keśinī nāma viśrutā |
kanīyasī tu yā tasya patnī paramadharmiṇī |
ariṣṭanemiduhitā rūpeṇāpratimā bhuvi |
aurvas tābhyāṃ varaṃ prādāt tan nibodha narādhipa //

ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi gṛhṇātv ekā tarasvinām
ekaṃ vaṃśadharaṃ tv ekā yatheṣṭaṃ varayatv iti //

tatraikā jagṛhe putrāṃl lubdhā śūrān bahūṃs tathā
ekaṃ vaṃśadharaṃ tv ekā tathety āha tato muniḥ //

rājā pañcajano nāma babhūva sumahābalaḥ
itarā suṣuve tumbaṃ bījapūrṇām iti śrutiḥ //

tatra ṣaṣṭisahasrāṇi garbhās te tilasaṃmitāḥ
saṃbabhūvur yathākālaṃ vavṛdhuś ca yathāsukham //

ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu tān garbhān nidadhus tataḥ
dhātrīś caikaikaśaḥ prādāt tāvatīḥ poṣaṇe nṛpa //

tato daśasu māseṣu samuttasthur yathākramam
kumārās te yathākālaṃ sagaraprītivardhanāḥ //

ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi tasyaivam abhavan nṛpa
śukrād alābūmadhyād vai jātāni pṛthivīpateḥ //

teṣāṃ nārāyaṇaṃ tejaḥ praviṣṭānāṃ mahātmanām
ekaḥ pañcajano nāma putro rājā babhūva ha //

sutaḥ pañcajanasyāsīd aṃśumān nāma vīryavān
dilīpas tasya tanayaḥ khaṭvāṅga iti viśrutaḥ //

yena svargād ihāgatya muhūrtaṃ prāpya jīvitam
trayo 'bhisaṃdhitā lokā buddhyā satyena cānagha //

dilīpasya tu dāyādo mahārājo bhagīrathaḥ
yaḥ sa gaṅgāṃ saricchreṣṭhām avātārayata prabhuḥ
kīrtimān sa mahābhāgaḥ śakratulyaparākramaḥ |
samudram ānayac caināṃ duhitṛtve tv akalpayat //

bhagīrathasuto rājā śruta ity abhiviśrutaḥ
nābhāgas tu śrutasyāsīt putraḥ paramadhārmikaḥ //

ambarīṣas tu nābhāgiḥ sindhudvīpapitābhavat
ayutājit tu dāyādaḥ sindhudvīpasya vīryavān //

ayutājitsutas tv āsīd ṛtaparṇo mahāyaśāḥ
divyākṣahṛdayajño vai rājā nalasakho balī //

ṛtaparṇasutas tv āsīd ārtaparṇir mahīpatiḥ
sudāsas tasya tanayo rājā indrasakho 'bhavat |
sudāsasya sutas tv āsīt saudāso nāma pārthivaḥ |
khyātaḥ kalmāṣapādo vai nāmnā mitrasaho 'bhavat //

kalmāṣapādasya sutaḥ sarvakarmeti viśrutaḥ
anaraṇyas tu putro 'bhūd viśrutaḥ sarvakarmaṇaḥ //

anaraṇyasuto nighno nighnaputrau babhūvatuḥ
anamitro raghuś caiva pārthivarṣabhasattamau //

anamitras tu dharmātmā vidvān duliduho 'bhavat
dilīpas tasya tanayo rāmasya prapitāmahaḥ
dīrghabāhur dilīpasya raghur nāmnābhavat sutaḥ //

ajas tu rāghuto jajñe tathā daśaratho 'py ajāt
rāmo daśarathāj jajñe dharmārāmo mahāyaśāḥ //

rāmasya tanayo jajñe kuśa ity abhiviśrutaḥ
atithis tu kuśāj jajñe niṣadhas tasya cātmajaḥ //

niṣadhasya nalaḥ putro nabhaḥ putro nalasya tu
nabhasaḥ puṇḍarīkas tu kṣemadhanvā tataḥ smṛtaḥ //

kṣemadhanvasutas tv āsīd devānīkaḥ pratāpavān
āsīd ahīnagur nāma devānīkātmajaḥ prabhuḥ
devānīkasya dāyādo 'hīnagas tu pratāpavān |
ahīnagos tu dāyādaḥ sahasvān nāma pārthivaḥ //

nalau dvāv eva vikhyātau purāṇe bharatarṣabha
vīrasenātmajaś caiva yaś cekṣvākukulodvahaḥ //

ikṣvākuvaṃśaprabhavāḥ prādhānyeneha kīrtitāḥ
ete vivasvato vaṃśe rājāno bhūritejasaḥ //

paṭhan samyag imāṃ sṛṣṭim ādityasya vivasvataḥ
śrāddhadevasya devasya prajānāṃ puṣṭidasya ca
prajānān eti sāyujyam ādityasya vivasvataḥ //