Harivamsa · Chapter 8

vivasvān kaśyapāj jajñe dākṣāyaṇyām ariṃdama
tasya bhāryābhavat saṃjñā tvāṣṭrī devī vivasvataḥ
sureṇur iti vikhyātā triṣu lokeṣu bhāminī //

sā vai bhāryā bhagavato mārtaṇḍasya mahātmanaḥ
bhartṛrūpeṇa nātuṣyad rūpayauvanaśālinī
saṃjñā nāma svatapasā dīpteneha samanvitā //

ādityasya hi tadrūpaṃ mārtaṇḍasya svatejasā
gātreṣu paridagdhaṃ vai nātikāntam ivābhavat //

na khalv ayaṃ mṛto 'ṇḍastha iti snehād abhāṣata
ajānan kāśyapas tasmān mārtaṇḍa iti cocyate //

tejas tv abhyadhikaṃ tāta nityam eva vivasvataḥ
yenātitāpayāmāsa trīṃl lokān kaśyapātmajaḥ //

trīṇy apatyāni kauravya saṃjñāyāṃ tapatāṃ varaḥ
ādityo janayāmāsa kanyāṃ dvau ca prajāpatī //

manur vaivasvataḥ pūrvaṃ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ
yamaś ca yamunā caiva yamajau saṃbabhūvatuḥ //

śyāmavarṇaṃ tu tadrūpaṃ saṃjñā dṛṣṭvā vivasvataḥ
asahantī tu svāṃ chāyāṃ savarṇāṃ nirmame tataḥ
māyāmayī tu sā saṃjñā tasyāś chāyā samutthitā //

prāñjaliḥ praṇatā bhūtvā chāyā saṃjñāṃ nareśvara
uvāca kiṃ mayā kāryaṃ kathayasva śucismite
sthitāsmi tava nirdeśe śādhi māṃ varavarṇini //

ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te svam eva bhavanaṃ pituḥ
tvayeha bhavane mahyaṃ vastavyaṃ nirviśaṅkayā //

imau ca bālakau mahyaṃ kanyā ceyaṃ sumadhyamā
saṃbhāvyās te na cākhyeyam idaṃ bhagavate tvayā //

ā kacagrahaṇād devi ā śāpān naiva karhicit
ākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ gaccha devi yathāsukham //

samādhāya savarṇāṃ tu tathety uktā tayā ca sā
tvaṣṭuḥ samīpam agamad vrīḍiteva manasvinī //

pituḥ samīpagā sā tu pitrā nirbhartsitā śubhā
bhartuḥ samīpaṃ gaccheti niyuktā ca punaḥ punaḥ //

agacchad vaḍavā bhūtvāc chādya rūpam aninditā
kurūn athottarān gatvā tṛṇāny eva cacāra sā //

dvitīyāyāṃ tu saṃjñāyāṃ saṃjñeyam iti cintayan
ādityo janayāmāsa putram ātmasamaṃ tadā //

pūrvajasya manos tāta sadṛśo 'yam iti prabhuḥ
manur evābhavan nāmnā sāvarṇa iti cocyate //

saṃjñā tu pārthivī tāta svasya putrasya vai tadā
cakārābhyadhikaṃ snehaṃ na tathā pūrvajeṣu vai //

manus tasyāḥ kṣamat tat tu yamas tasyā na cakṣame
tāṃ vai roṣāc ca bālyāc ca bhāvino 'rthasya vā balāt
padā saṃtarjayāmāsa saṃjñāṃ vaivasvato yamaḥ //

taṃ śaśāpa tataḥ krodhāt savarṇā jananī tadā
caraṇaḥ patatām eṣa taveti bhṛśaduḥkhitā //

yamas tu tat pituḥ sarvaṃ prāñjaliḥ pratyavedayat
bhṛśaṃ śāpabhayodvignaḥ saṃjñāvākyair vivejitaḥ
śāpo nivarted iti ca provāca pitaraṃ tadā //

mātrā snehena sarveṣu vartitavyaṃ suteṣu vai
seyam asmān apāhāya yavīyāṃsaṃ bubhūṣati //

tasyā mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ
bālyād vā yadi vā mohāt tad bhavān kṣantum arhati //

śapto 'ham asmi lokeśa jananyā tapatāṃ vara
tava prasādāc caraṇo na paten mama gopate //

asaṃśayaṃ putra mahad bhaviṣyaty atra kāraṇam
yas tvaṃ dharmaparo nityaṃ dharmaṃ saṃtyaktavān imam |
yena tvām āviśat krodho dharmajñaṃ satyavādinam //

na śakyam etan mithyā tu kartuṃ mātṛvacas tava
kṛmayo māṃsam ādāya yāsyanti tu mahītale //

kṛtam evaṃ vacas tathyaṃ mātus tava bhaviṣyati
śāpasya parihāreṇa tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi //

ādityaś cābravīt saṃjñāṃ kimarthaṃ tanayeṣu vai
tulyeṣv abhyadhikaḥ snehaḥ kriyate 'ti punaḥ punaḥ
sā tat pariharantī sma nācacakṣe vivasvataḥ //

tāṃ śaptukāmo bhagavān nāśāya kurunandana
mūrdhajeṣu ca jagrāha samaye 'tigate tu sā |
tataḥ sarvaṃ yathāvṛttam ācacakṣe vivasvataḥ
vivasvān atha tac chrutvā kruddhas tvaṣṭāram abhyagāt //

tvaṣṭā tu taṃ yathānyāyam arcayitvā vibhāvasum
nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa sāntvayāmāsa vai tadā //

tavātitejasāviṣṭam idaṃ rūpaṃ na śobhate
asahantī sma tat saṃjñā vane carati śāḍvalam //

draṣṭā hi tāṃ bhavān adya svāṃ bhāryāṃ śubhacāriṇīm
nityaṃ tapasy abhiratāṃ vaḍavārūpadhāriṇīm |
parṇāhārāṃ kṛśāṃ dīnāṃ jaṭilāṃ maladhāriṇīm |
hastihastaparikliṣṭāṃ vyākulāṃ padminīm iva |
ślāghyāṃ yogabalopetāṃ yogam āsthāya gopate //

anukūlaṃ tu te deva yadi syān mama tan matam
rūpaṃ nirvartayāmy adya tava kāntam ariṃdama //

tato 'bhyupagamāt tvaṣṭā mārtaṇḍasya vivasvataḥ
bhramim āropya tat tejaḥ śātayāmāsa bhārata //

tato nirbhāsitaṃ rūpaṃ tejasā saṃhṛtena vai
kāntāt kāntataraṃ draṣṭum adhikaṃ śuśubhe tadā //

dadarśa yogam āsthāya svāṃ bhāryāṃ vaḍavāṃ tataḥ
adhṛṣyāṃ sarvabhūtānāṃ tejasā niyamena ca //

so 'śvarūpeṇa bhagavāṃs tāṃ mukhe samabhāvayat
maithunāya viveṣṭantīṃ parapuṃso viśaṅkayā //

sā tan niravamac chukraṃ nāsikāyā vivasvataḥ
devau tasyām ajāyetām aśvinau bhiṣajāṃ varau //

nāsatyaś caiva dasraś ca smṛtau dvāv aśvināv iti
mārtaṇḍasyātmajāv etāv aṣṭamasya prajāpateḥ //

tāṃ tu rūpeṇa krāntena darśayāmāsa bhāskaraḥ
sā tu dṛṣṭvaiva bhartāraṃ tutoṣa janamejaya //

yamas tu karmaṇā tena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ
dharmeṇa rañjayāmāsa dharmarāja imāḥ prajāḥ //

sa lebhe karmaṇā tena śubhena paramadyutiḥ
pitṝṇām ādhipatyaṃ ca lokapālatvam eva ca //

manuḥ prajāpatis tv āsīt sāvarṇaḥ sa tapodhanaḥ
bhāvyaḥ so 'nāgate tasmin manuḥ sāvarṇike 'ntare //

merupṛṣṭhe tapo nityam adyāpi sa caraty uta
bhrātā śanaiścaraś cāsya grahatvaṃ sa tu labdhavān //

tvaṣṭā tu tejasā tena viṣṇoś cakram akalpayat
tad apratihataṃ yuddhe dānavāntacikīrṣayā //

yavīyasī tayor yā tu yamī kanyā yaśasvinī
abhavat sā saricchreṣṭhā yamunā lokabhāvanī //

manur ity ucyate loke sāvarṇa iti cocyate
dvitīyo yaḥ sutas tasya sa vijñeyaḥ śanaiścaraḥ //

ya idaṃ janma devānāṃ śṛṇuyād dhārayeta vā
āpadaṃ prāpya mucyeta prāpnuyāc ca mahad yaśaḥ //