Harivamsa · Chapter 86

tataḥ prabhāte vimale bhāskare 'bhyudite tadā
kṛtajapyo hṛṣīkeśo vanānte niṣasāda ha //

paricakrāma taṃ deśaṃ durgasthānadidṛkṣayā
upatasthuḥ kulaprāgryā yādavā yadunandanam //

rohiṇyām ahani śreṣṭhe svasti vācya dvijottamān
puṇyāhaghoṣair vipulair durgasyārabdhavān kriyāṃ //

tataḥ paṅkajapatrākṣo yādavān keśisūdanaḥ
provāca vadatāṃ śreṣṭho devān vṛtraripur yathā //

kalpiteyaṃ mayā bhūmiḥ paśyadhvaṃ devasadmavat
nāma cāsyāḥ kṛtaṃ puryāḥ khyātiṃ yad upayāsyati //

iyaṃ dvāravatī nāma pṛthivyāṃ nirmitā mayā
bhaviṣyati purī ramyā śakrasyevāmarāvatī //

tāny evāsyāḥ kārayiṣye cihnāny āyatanāni ca
sthānāni vidadhuś cātra brahmādīnāṃ yathākramam |
catvarān rājamārgāṃś ca samān antaḥpurāṇi ca //

devā ivātra modantu bhavanto vigatajvarāḥ
bādhamānā ripugaṇān ugrasenapurogamāḥ //

gṛhyantāṃ veśmavāstūni kalpyantāṃ trikacatvarāḥ
mīyantāṃ rājamārgāś ca prākārasya ca yā gatiḥ //

preṣyantāṃ śilpimukhyāś ca niyuktā veśmakarmasu
niyujyantāṃ ca deśeṣu preṣyakarmakarā janāḥ //

evam uktās tu kṛṣṇena gṛhasaṃgrahatatparāḥ
yathānideśaṃ saṃhṛṣṭāś cakrur vāstuparigrahān //

sūtrahastās tato mānaṃ cakrur yādavasattamāḥ
puṇye 'hani mahārāja dvijātīn abhipūjya ca //

vāstudaivatakarmāṇi vidhinā kārayanti ca
sthapatīn atha govindas tatrovāca mahāmatiḥ //

asmadarthe suvihitaṃ kriyatām atra mandiram
vibhaktacatvarapathaṃ suniviṣṭeṣṭadaivatam //

te tatheti mahābāhum uktvā sthapatayas tadā
durgakarmaṇi saṃbhārān upalabhya yathāvidhi //

yathānyāyaṃ nirmimire dvārāṇy āyatanāni ca
sthānāni vidadhuś cātra brahmādīnāṃ yathākramam //

upāmagneḥ sureśasya dṛṣadolūkhalasya ca
caturdaivāni catvāri dvārāṇi vidadhuś ca te
gṛhakṣetrendrabhallāṭaṃ puṣpadantaṃ tathaiva ca //

teṣu veśmasu yukteṣu yādaveṣu mahātmasu
puryāḥ kṣipraṃ niveṣārthaṃ cintayām āsa mādhavaḥ //

tasya daivī sthitā buddhiś capalā kṣiprakāriṇī
purī sā vai priyakarī yadūnām abhivardhanī //

śilpimukhyo 'sti devānāṃ prajāpatisutaḥ prabhuḥ
viśvakarmā svamatyā vai purīṃ saṃsthāpayiśyati //

manasā tam anudhyāya tasyāgamanakāraṇam
tridaṣābhimukhaḥ kṛṣṇo vivikte samapadyata //

tasminn eva tataḥ kāle śilpācāryo mahāmatiḥ
viśvakarmā suraśreṣṭhaḥ kṛṣṇasya pramukhe sthitaḥ //

daivena manasā kśipraṃ tava viṣṇo dhṛtavrata
kiṃkaraḥ samanuprāptaḥ śādhi māṃ kiṃ karomi te //

yathā syād devadeveśas tryambakaś ca yathāvyayaḥ
tathā tvaṃ deva mānyo 'si viśeṣo nāsti me prabho //

trailokyajñāpikāṃ vācam utsṛjasva mahābhuja
eṣo 'smi paridṛṣṭārthaḥ kiṃ karomi praśādhi mām //

śrutvā vinītavacanaṃ keśavo viśvakarmaṇaḥ
pratyuvāca yaduśreṣṭhaḥ kaṃsārir atulaṃ vacaḥ //

śrutārtho devaguhyasya bhavāny atra vayaṃ sthitāḥ
avaśyaṃ tv iha kartavyaṃ sadanaṃ me surottama //

tad iyaṃ bhūḥ prakāśārthaṃ niveśyā mayi suvrata
matprabhāvānurūpaiś ca gṛhaiś ceyaṃ samantataḥ //

uttamā ca pṛthivyāṃ vai yathā svarge 'marāvatī
tatheyaṃ hi tvayā kāryā śakto hy asi mahāmate //

mama sthānam idaṃ kāryaṃ yathā vai tridive tathā
martyāḥ paśyantu me lakṣmīṃ puryā yadukulasya ca //

evam uktas tataḥ prāha viśvakarmā matīśvaraḥ
kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇaṃ devāmitravināśanam //

sarvam etat kariṣyāmi yat tvayābhihitaṃ prabho
purī tv iyaṃ janasyāsya na paryāptā bhaviṣyati //

bhaviṣyati ca vistīrṇā vṛddhir asyās tu śobhanā
catvāraḥ sāgarā hy asyāṃ vicariṣyanti rūpiṇaḥ //

yadīcchet sāgaraḥ kiṃcid utsraṣṭum iha toyarāṭ
tataḥ svāyatalakṣaṇyā purī syāt puruṣottama //

evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ prāg eva kṛtabuddhimān
sāgaraṃ saritāṃ nātham uvāca vadatāṃ varaḥ //

samudra daśa ca dve ca yojanāni jalāśaye
pratisaṃhriyatām ātmā yady asti mayi mānyatā //

avakāśe tvayā datte purīyaṃ māmakaṃ balam
paryāptaviṣayākārā samagrā visahiṣyati //

tataḥ kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā nadanadīpatiḥ
samārutena yogena utsasarja mahārṇavaḥ //

viśvakarmā tataḥ prītaḥ puryāḥ saṃdṛśya vāstu tat
govinde caiva saṃmānaṃ sāgaraḥ kṛtavāṃs tadā //

viśvakarmā tataḥ kṛṣṇam uvāca yadunandanam
adyaprabhṛti govinda sarve samadhirohata //

manasā nirmitā ceyaṃ mayā pūḥpravarā vibho
acireṇaiva kālena gṛhasaṃbādhamālinī //

bhaviṣyati purī ramyā sudvārā prāgryatoraṇā
cayāṭṭālakakeyūrā pṛthivyāḥ kakudopamā //

antaḥpuraṃ ca kṛṣṇasya paricaryākṣamaṃ mahat
cakāra tasyāṃ puryāṃ vai deśe tridaśapūjite //

tataḥ sā nirmitā kāntā purī dvāravatī tadā
mānasena prayatnena vaiṣṇavī viśvakarmaṇā //

kāntanārīnaragaṇā vaṇigbhir upaśobhitā
nānāpaṇyasamākīrṇā khecarīva ca gāṃ gatā //

prapāvāpīprasannodair udyānair upaśobhitā
samantataḥ saṃvṛtāṅgī vanitevāyatekṣaṇā //

samṛddhacatvaravatī veśmottamaghanācitā
rathyākoṭisahasrāḍhyā śubhrarājapathottarā |
bhūṣayantī samudraṃ sā svargam indrapurī yathā ||
pṛthivyāṃ sarvaratnānām ekā nicayaśālinī |
surāṇām api sukṣetrā sāmantakṣobhakāriṇī |
aprakāśaṃ tadākāśaṃ prāsādair upaśobhitā //

pṛthivyāṃ pṛthurāṣṭraughā janaughapratināditā
oghaiś ca vārirājasya śiśirīkṛtamārutā //

anūpopavanaiḥ kāntaiḥ kāntā janamanoramā
satārakā dyaur iva sā dvārakā pratyarājata //

prākāreṇārkavarṇena śātakaumbhena saṃvṛtā
hiraṇyapratipūrṇaiś ca gṛhair gambhīranisvanaiḥ //

śubhrameghapratīkāśair dvāraiḥ saudhaiś ca śobhitā
kvacit kvacid udagrāgrair upāvṛttamahāpathā //

tām āvasat purīṃ kṛṣṇaḥ sarvayādavanandanaḥ
abhipretajanākīrṇāṃ somaḥ kham iva bhāsayan //

viśvakarmā ca tāṃ kṛtvā purīṃ śakrapurīm iva
jagāma tridivaṃ devo govindenābhipūjitaḥ //

bhūyas tu buddhir abhavat kṛṣṇasya viditātmanaḥ
janān imān dhanaughais tu tarpayeyam ahaṃ yadi //

sa vaiśravaṇavastavyaṃ nidhīnām uttamaṃ nidhim
śaṅkham āhvayatopendro niśi svabhavane vibhuḥ //

sa śaṅkhaḥ keśavāhvānaṃ jñātvā guhyakarāṭ svayam
ājagāma samīpaṃ vai tasya dvāravatīpateḥ //

sa śaṅkhaḥ prāñjalir bhūtvā vinayādavaniṃ gataḥ
kṛṣṇaṃ vijñāpayām āsa yathā vaiśravaṇaṃ tathā //

bhagavan kiṃ mayā kāryaṃ surāṇāṃ vittarakṣiṇā
niyojaya mahābāho yatkāryaṃ yadunandana //

tam uvāca hṛṣīkeśaḥ śaṅkhaṃ guhyakam uttamam
janā ye 'smin kṛśadhanās tān dhanenābhipūraya //

necchāmy anāśitaṃ draṣṭuṃ kṛśaṃ malinam eva vā
dehīti cābhibhāṣantaṃ nagaryāṃ nirdhanaṃ naram //

śirasā śāsanaṃ gṛhya nidhīnaḥ keśavasya saḥ
nidhīnājñāpayām āsa dvāravatyāṃ gṛhe gṛhe
ghanaughair abhivarṣadhvaṃ cakruḥ sarve tathā ca te //

nādhano vidyate tatra hīnabhāgyo 'pi vā naraḥ
dvāravatyāṃ puri purā keśavasya mahātmanaḥ |
kṛśo vā malino vāpi dvāravatyāṃ gṛhe gṛhe //

cakāra vāyor āhvānaṃ bhūyaś ca puruṣottamaḥ
tatrastha eva bhagavān yādavānāṃ priyaṃkaraḥ //

prāṇayonis tu bhūtānām upatasthe gadāgrajam
ekamāsīnam ekānte devaguhyadharaṃ prabhum //

kiṃ mayā deva kartavyaṃ sarvagenāśugāminā
... śādhi māṃ puruṣottama |
yad bravīṣi mahābāho ... |
yathaiva dūto devānāṃ tathaivāsmi tavānagha //

tam uvāca tataḥ kṛṣṇo rahasyaṃ puruṣottamaḥ
mārutaṃ jagataḥ prāṇaṃ rūpiṇaṃ samupasthitam //

gaccha māruta deveśam anumānya sahāmaraiḥ
sabhāṃ sudharmām ādāya devebhyas tvam ihānaya //

yādavā dhārmikā hyete vikrāntāśca sahasraśaḥ
tasyāṃ viśeyur ete hi na tu yā kṛtrimā bhavet //

sā hy akṣayā sabhā vāyo kāmagā kāmarūpiṇī
sā yadūn dhārayet sarvān yathaiva tridaśāṃs tathā //

sa gṛhya vacanaṃ tasya kṛṣṇasyākliṣṭakarmaṇaḥ
vāyur ātmopamagatir jagāma tridivālayam //

so 'numānya surān sarvān kṛṣṇavākyaṃ nivedya ca
sabhāṃ sudharmām ādāya punar āyān mahītalam //

sudharmāṃ tāṃ sudharmāya kṛṣṇāyākliṣṭakāriṇe
devo devasabhāṃ dattvā vāyur antaradhīyata //

dvāravatyās tu sā madhye keśavena niveśitā
sudharmā yadumukhyānāṃ devānāṃ tridive yathā //

evaṃ sa divyair bhaumaiś ca jalajaiś cāvyayo hariḥ
dravyairalaṃkaroti sma purīṃ svāṃ pramadām iva //

maryādāś caiva saṃcakre śreṇīḥ prakṛtayas tathā
balādhyakṣāṃś ca yuktāṃś ca prakṛtīśāṃs tathaiva ca //

ugrasenaṃ narapatiṃ kāśyaṃ caiva purohitam
senāpatim anādhṛṣṭiṃ vikadruṃ mantripuṃgavam //

yādavānāṃ kulakarān sthavirān daśa tatra vai
uddhavo vasudevaś ca kaṅko vipṛthur eva ca |
śvaphalkaś citrakaś caiva gadaḥ satyaka eva ca |
baladevaḥ pṛthuś caivaṃ matreśv abhyantarā daśa |
sthāpayām āsa matimān sarvakāryeṣv anantarān //

ratheṣv atiratho yantā dārukaḥ keśavasya vai
yodhamukhyaś ca yodhānāṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ //

vidhānam evaṃ kṛtvā sa kṛṣṇaḥ puryām aninditaḥ
mumude yadubhiḥ sārdhaṃ lokasraṣṭā mahītale //

revatasyātha kanyāṃ ca revatīṃ śīlasaṃmatām
prāptavān baladevas tu kṛṣṇasyānumate tadā //