Harivamsa · Chapter 85

bhagavañ śrotum icchāmi vistareṇa mahātmanaḥ
caritaṃ vāsudevasya yaduśreṣṭhasya dhīmataḥ //

kimarthaṃ ca parityajya mathurāṃ madhusūdanaḥ
madhyadeśasya kakudaṃ dhāma lakṣmyāś ca kevalam //

śṛṅgaṃ pṛthivyāḥ svālakṣyaṃ prabhūtadhanadhānyavat
āryāḍhyajanabhūyiṣṭham adhiṣṭhānavarottamam
ayuddhenaiva dāśārhas tyaktavān dvijasattama //

sa kālayavanaś cāpi kṛṣṇe kiṃ pratyapadyata //

dvārakāṃ ca samāśritya vāridurgāṃ janārdanaḥ
kiṃ cakāra mahābāhur mahāyogī mahāmanāḥ //

kiṃvīryaḥ kālayavanaḥ kena jātaś ca vīryavān
yam asahyaṃ samālakṣya vyapayāto janārdanaḥ //

vṛṣṇīnām andhakānāṃ ca gurur gārgyo mahātapāḥ
brahmacārī purā bhūtvā na sma dārān sa vindati //

tathā hi vartamānaṃ taṃ ūrdhvaretasam avyayam
gārgyaṃ goṣṭhe dvijaṃ syālaḥ ṣaṇḍham ity uktavān dvijaḥ |
yadūnāṃ saṃnidhau sarve jahasur yādavās tataḥ ||
evaṃ varṣasahasraṃ me ṣaṭśataṃ bhūpasaṃmitam |
vatsarā dvādaśāś caiva cūrṇaṃ loharajodbhavam |
syālo 'bhiśaptavān gārgyam apumān iti bhūpate //

so 'bhiśaptas tadā rājan nagare tv amitaṃjaye
lipsuḥ putraṃ tato gatvā tapas tepe sudāruṇam //

tato dvādaśa varṣāṇi so 'yaś cūrṇam abhakṣayat
ārādhayan mahādevam acintyaṃ śūlapāṇinam //

rudras tasmai varaṃ prādāt samarthaṃ yudhi nigrahe
vṛṣṇīnām andhakānāṃ ca sarvatejomayaṃ sutam //

tataḥ śuśrāva taṃ rājā yavanādhipatir varam
putraprasavajaṃ devād aputraḥ putrakāmukaḥ //

tam upānāyya sa nṛpaḥ sāntvayitvā dvijottamam
gopamadhye yavanarāḍ gopastriṣu samutsṛjat //

gopālī tv apsarās tatra gopastrīveṣadhāriṇī
dhārayām āsa gārgyasya garbhaṃ durdharam acyutam //

mānuṣyāṃ gārgyabhāryāyāṃ niyogāc chūlapāṇinaḥ
sa kālayavano nāma jajñe śūro mahābalaḥ
aputrasyātha rājñas tu vavṛdhe 'ntaḥpure śiśuḥ //

tasminn uparate rājan sa kālayavano nṛpaḥ
yuddhābhikāmo rājā tu paryapṛcchad dvijottamam
vṛṣṇyandhakakulaṃ tasya nārado vai nyavedayat //

jñātvā tu varadānaṃ tan nāradān madhusūdanaḥ
upapraikṣata tejasvī vardhantaṃ yavaneṣu tam //

sa vivṛddho yadā rājā yavanānāṃ mahābalaḥ
tata enaṃ nṛpā mlecchāḥ saṃśrityānuyayus tadā //

śakās tuṣārā daradāḥ pāradās taṅgaṇāḥ khaśāḥ
pahlavāḥ śataśaś cānye mlecchā haimavatās tathā //

sa taiḥ parivṛto rājā dasyubhiḥ śalabhair iva
nānāveṣadharair bhīmair matrurām abhyavartata //

gajavājikharoṣṭrāṇāṃ sahasrair ayutair api
pṛthivīṃ kampayām āsa sainyena mahatā tadā //

reṇunā sūryamārgaṃ tu samavacchādya pārthivaḥ
mūtreṇa śakṛtā caiva sainyena sasṛje nadīm //

aśvoṣṭraśakṛto rāśer niḥsṛteti janādhipa
tato 'śvaśakṛd ityeva nāma nadyā babhūva ha //

tat sainyaṃ mahad āyād vai śrutvā vṛṣṇyandhakāgraṇīḥ
vāsudevaḥ samānāyya jñātīn idam uvāca ha //

idaṃ samutthitaṃ ghoraṃ vṛṣṇyandhakabhayaṃ mahat
avadhyaś cāpi naḥ śatrur varadānāt pinākinaḥ //

sāmādayo 'bhyupāyāś ca vihitās tasya sarvaśaḥ
matto madabalābhyāṃ ca yuddham eva cikīrṣati
etāvān iha vāsaś ca kathito nāradena me //

jarāsaṃdhaś ca no rājā nityam eva na mṛṣyate
tathānye pṛthivīpālā vṛṣṇicakrapratāpitāḥ //

kecit kaṃsavadhāc cāpi viraktās tadgatā nṛpāḥ
samāśritya jarāsaṃdham asmān icchanti bādhitum //

bahavo jñātayaś caiva yadūnāṃ nihatā nṛpaiḥ
vivardhituṃ na śakṣyāmaḥ pure 'sminn iti keśavaḥ
tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ puraskṛtya mahāmatim |
sametya mantrayām āsur jarāsaṃdhabhayena ca |
kṛtvā ca niścayaṃ sarve palāyanam arocayan ||
vihāya mathurāṃ ramyāṃ mānayantaḥ pinākinam |
kuśasthalīṃ dvāravatīṃ niveśayitum īpsavaḥ |
apayāne matiṃ kṛtvā dūtaṃ tasmai sasarja ha //

tataḥ kumbhe mahāsarpaṃ bhinnāñjanacayopamam
ghoram āśīviṣaṃ kṛṣṇaṃ kṛṣṇaḥ prākṣepayat tadā //

tatas taṃ mudrayitvā tu svena dūtena hārayat
nidarśanārthaṃ govindo bhīṣayāṇaś ca taṃ nṛpam
sa dūtaḥ kālayavanaṃ darśayām āsa taṃ ghaṭam //

kālasarpopamaḥ kṛṣṇa ity uktvā bharatarṣabha
tat kālayavano budhvā trāsanaṃ yādavaiḥ kṛtam
pipīlikānāṃ caṇḍānāṃ pūrayām āsa taṃ ghaṭam //

sa sarpo bahubhis tīkṣṇaiḥ sarvatas taiḥ pipīlikaiḥ
bhakṣyamāṇaḥ kilāṅgeṣu bhasmībhūto 'bhavat tadā //

taṃ mudrayitvātha ghaṭaṃ tathaiva yavanādhipaḥ
preṣayām āsa kṛṣṇāya bāhulyam upavarṇayan //

vāsudevas tu taṃ dṛṣṭvā yogaṃ vihitam ātmanaḥ
utsṛjya mathurām āśu dvārakām abhijagmivān //

vairasyāntaṃ vidhitsaṃs tu vāsudevo mahāyaśāḥ
niveśya dvārakāṃ rājan vṛṣṇīn āśvāsya caiva ha //

padātiḥ puruṣavyāghro bāhupraharaṇas tadā
ājagāma mahāyogī mathurāṃ madhusūdanaḥ //

taṃ dṛṣṭvā niryayau hṛṣṭaḥ sa kālayavano ruṣā
prekṣāpūrvaṃ ca kṛṣṇo 'pi niścakrāma mahābalaḥ //

athānvagacchad govindaṃ jighṛkṣur yavaneśvaraḥ
na cainam aśakad rājā grahītuṃ yogadharmiṇam //

māndhātus tu suto rājā mucukundo mahāyaśāḥ
yatra tiṣṭhati rājendras tatra cāśu viveśa vai |
purā devāsure yuddhe kṛtakarmā mahābalaḥ //

vareṇa cchandito devair nidrām eva gṛhītavān
śrāntasya tasya vāg evaṃ tadā prādur abhūt kila //

prasuptam bodhayed yo māṃ taṃ daheyam ahaṃ surāḥ
cakṣuṣā krodhadīptena evam āha punaḥ punaḥ //

evam astv iti śakras tam uvāca tridaśaiḥ saha
sa surair abhyanujñāto lokaṃ mānuṣam āgamat //

sa parvataguhāṃ kāṃcit praviśya śramakarśitaḥ
suṣvāpa kālam etaṃ vai yāvat kṛṣṇasya darśanam //

tat sarvaṃ vāsudevasya nāradena niveditam
varadānaṃ ca devebhyas tejas tasya ca bhūpateḥ //

anugamyamānaḥ kṛṣṇaś ca tena mlecchena śatruṇā
tāṃ guhāṃ mucukundasya praviveśa vinītavat //

śiraḥsthāne tu rājarṣer mucukundasya keśavaḥ
saṃdarśanapathaṃ tyaktvā tasthau buddhimatāṃ varaḥ //

anupraviśya yavano dadarśa pṛthivīpatim
prasvapantaṃ kṛtāntābham āsasāda sudurmatiḥ //

vāsudevaṃ tu taṃ matvā ghaṭṭayām āsa pārthivam
pādenātmavināśāya śalabhaḥ pāvakaṃ yathā //

mucukundaś ca rājarṣiḥ pādasparśavibodhitaḥ
cukopa nicrācchedena pādasparśena tena ca //

saṃsmṛtya ca varaṃ śakrād avaikṣata tamagrataḥ
sa dṛṣṭamātraḥ kruddhena saṃprajajvāla sarvataḥ //

dadāha pāvakas taṃ tu śuṣkaṃ vṛkṣam ivāśaniḥ
kṣaṇena kālayavanaṃ netratejovinirgataḥ //

taṃ vāsudevaḥ śrīmantaṃ cirasuptaṃ narādhipam
kṛtakāryo 'bravīd dhīmān idaṃ vacanam uttamam //

rājaṃś ciraprasupto 'si kathito nāradena me
kṛtaṃ me sumahat kāryaṃ svasti te 'stu vrajāmy aham //

vāsudevam athālakśya rājā hrasvaṃ pramāṇataḥ
parivṛttaṃ yugaṃ mene kālena mahatā tataḥ //

uvāca rājā govindaṃ ko bhavān kim ihāgataḥ
kaś ca kālaḥ prasuptasya yadi jānāsi kathyatām //

somavaṃśodbhavo rājā yayātir nāma nāhuṣaḥ
tasya putro yadur jyeṣṭhaś catvāro 'nye yavīyasaḥ //

yaduvaṃśe samutpannaṃ vasudevātmajaṃ vibho
vāsudevaṃ vijānīhi nṛpate mām ihāgatam //

tretāyuge samutpanno vidito me 'si nāradāt
idaṃ kaliyugaṃ viddhi kim anyat karavāṇi te //

mama śatrus tvayā dagdho devadattavaro nṛpa
avadhyo yo mayā saṃkhye bhaved varṣaśatair api //

ityuktaḥ sa tu kṛṣṇena nirjagāma guhāmukhāt
anvīyamānaḥ kṛṣṇena kṛtakāryeṇa dhīmatā //

tato dadarśa pṛthivīm āvṛtāṃ hrasvakair naraiḥ
alpotsāhair alpabalair alpavīryaparākramaiḥ
pareṇādhiṣṭhitaṃ caiva rājyaṃ kevalam ātmanaḥ //

visarjayitvā govindaṃ praviveśa mahad vanam
himavantam agād rājā tapase dhṛtamānasaḥ //

tataḥ sa tapa āsthāya vinirmucya kalevaram
āruroha divaṃ rājā karmabhiḥ svair jitaṃ śubhaiḥ //

vāsudevo 'pi dharmātmā upāyena mahāmanāḥ
ghātayitvātmanaḥ śatruṃ tat sainyaṃ pratyapadyata //

prabhūtarathahastyaśva+ +varmaśastrāyudhadhvajam
ādāyopayayau dhīmāṃs tat sainyaṃ nihateśvaram //

nivedayām āsa tato narādhipe tad ugrasene pratipūrṇamānasaḥ
janārdano dvāravatīṃ ca tāṃ purīm aśobhayat tena dhanena bhūriṇā //