હરિવંશ · અધ્યાય 86

તતઃ પ્રભાતે વિમલે ભાસ્કરે ઽભ્યુદિતે તદા
કૃતજપ્યો હૃષીકેશો વનાન્તે નિષસાદ હ ॥

પરિચક્રામ તં દેશં દુર્ગસ્થાનદિદૃક્ષયા
ઉપતસ્થુઃ કુલપ્રાગ્ર્યા યાદવા યદુનન્દનમ્ ॥

રોહિણ્યામ્ અહનિ શ્રેષ્ઠે સ્વસ્તિ વાચ્ય દ્વિજોત્તમાન્
પુણ્યાહઘોષૈર્ વિપુલૈર્ દુર્ગસ્યારબ્ધવાન્ ક્રિયાં ॥

તતઃ પઙ્કજપત્રાક્ષો યાદવાન્ કેશિસૂદનઃ
પ્રોવાચ વદતાં શ્રેષ્ઠો દેવાન્ વૃત્રરિપુર્ યથા ॥

કલ્પિતેયં મયા ભૂમિઃ પશ્યધ્વં દેવસદ્મવત્
નામ ચાસ્યાઃ કૃતં પુર્યાઃ ખ્યાતિં યદ્ ઉપયાસ્યતિ ॥

ઇયં દ્વારવતી નામ પૃથિવ્યાં નિર્મિતા મયા
ભવિષ્યતિ પુરી રમ્યા શક્રસ્યેવામરાવતી ॥

તાન્ય્ એવાસ્યાઃ કારયિષ્યે ચિહ્નાન્ય્ આયતનાનિ ચ
સ્થાનાનિ વિદધુશ્ ચાત્ર બ્રહ્માદીનાં યથાક્રમમ્ ।
ચત્વરાન્ રાજમાર્ગાંશ્ ચ સમાન્ અન્તઃપુરાણિ ચ ॥

દેવા ઇવાત્ર મોદન્તુ ભવન્તો વિગતજ્વરાઃ
બાધમાના રિપુગણાન્ ઉગ્રસેનપુરોગમાઃ ॥

ગૃહ્યન્તાં વેશ્મવાસ્તૂનિ કલ્પ્યન્તાં ત્રિકચત્વરાઃ
મીયન્તાં રાજમાર્ગાશ્ ચ પ્રાકારસ્ય ચ યા ગતિઃ ॥

પ્રેષ્યન્તાં શિલ્પિમુખ્યાશ્ ચ નિયુક્તા વેશ્મકર્મસુ
નિયુજ્યન્તાં ચ દેશેષુ પ્રેષ્યકર્મકરા જનાઃ ॥

એવમ્ ઉક્તાસ્ તુ કૃષ્ણેન ગૃહસંગ્રહતત્પરાઃ
યથાનિદેશં સંહૃષ્ટાશ્ ચક્રુર્ વાસ્તુપરિગ્રહાન્ ॥

સૂત્રહસ્તાસ્ તતો માનં ચક્રુર્ યાદવસત્તમાઃ
પુણ્યે ઽહનિ મહારાજ દ્વિજાતીન્ અભિપૂજ્ય ચ ॥

વાસ્તુદૈવતકર્માણિ વિધિના કારયન્તિ ચ
સ્થપતીન્ અથ ગોવિન્દસ્ તત્રોવાચ મહામતિઃ ॥

અસ્મદર્થે સુવિહિતં ક્રિયતામ્ અત્ર મન્દિરમ્
વિભક્તચત્વરપથં સુનિવિષ્ટેષ્ટદૈવતમ્ ॥

તે તથેતિ મહાબાહુમ્ ઉક્ત્વા સ્થપતયસ્ તદા
દુર્ગકર્મણિ સંભારાન્ ઉપલભ્ય યથાવિધિ ॥

યથાન્યાયં નિર્મિમિરે દ્વારાણ્ય્ આયતનાનિ ચ
સ્થાનાનિ વિદધુશ્ ચાત્ર બ્રહ્માદીનાં યથાક્રમમ્ ॥

ઉપામગ્નેઃ સુરેશસ્ય દૃષદોલૂખલસ્ય ચ
ચતુર્દૈવાનિ ચત્વારિ દ્વારાણિ વિદધુશ્ ચ તે
ગૃહક્ષેત્રેન્દ્રભલ્લાટં પુષ્પદન્તં તથૈવ ચ ॥

તેષુ વેશ્મસુ યુક્તેષુ યાદવેષુ મહાત્મસુ
પુર્યાઃ ક્ષિપ્રં નિવેષાર્થં ચિન્તયામ્ આસ માધવઃ ॥

તસ્ય દૈવી સ્થિતા બુદ્ધિશ્ ચપલા ક્ષિપ્રકારિણી
પુરી સા વૈ પ્રિયકરી યદૂનામ્ અભિવર્ધની ॥

શિલ્પિમુખ્યો ઽસ્તિ દેવાનાં પ્રજાપતિસુતઃ પ્રભુઃ
વિશ્વકર્મા સ્વમત્યા વૈ પુરીં સંસ્થાપયિશ્યતિ ॥

મનસા તમ્ અનુધ્યાય તસ્યાગમનકારણમ્
ત્રિદષાભિમુખઃ કૃષ્ણો વિવિક્તે સમપદ્યત ॥

તસ્મિન્ન્ એવ તતઃ કાલે શિલ્પાચાર્યો મહામતિઃ
વિશ્વકર્મા સુરશ્રેષ્ઠઃ કૃષ્ણસ્ય પ્રમુખે સ્થિતઃ ॥

દૈવેન મનસા ક્શિપ્રં તવ વિષ્ણો ધૃતવ્રત
કિંકરઃ સમનુપ્રાપ્તઃ શાધિ માં કિં કરોમિ તે ॥

યથા સ્યાદ્ દેવદેવેશસ્ ત્ર્યમ્બકશ્ ચ યથાવ્યયઃ
તથા ત્વં દેવ માન્યો ઽસિ વિશેષો નાસ્તિ મે પ્રભો ॥

ત્રૈલોક્યજ્ઞાપિકાં વાચમ્ ઉત્સૃજસ્વ મહાભુજ
એષો ઽસ્મિ પરિદૃષ્ટાર્થઃ કિં કરોમિ પ્રશાધિ મામ્ ॥

શ્રુત્વા વિનીતવચનં કેશવો વિશ્વકર્મણઃ
પ્રત્યુવાચ યદુશ્રેષ્ઠઃ કંસારિર્ અતુલં વચઃ ॥

શ્રુતાર્થો દેવગુહ્યસ્ય ભવાન્ય્ અત્ર વયં સ્થિતાઃ
અવશ્યં ત્વ્ ઇહ કર્તવ્યં સદનં મે સુરોત્તમ ॥

તદ્ ઇયં ભૂઃ પ્રકાશાર્થં નિવેશ્યા મયિ સુવ્રત
મત્પ્રભાવાનુરૂપૈશ્ ચ ગૃહૈશ્ ચેયં સમન્તતઃ ॥

ઉત્તમા ચ પૃથિવ્યાં વૈ યથા સ્વર્ગે ઽમરાવતી
તથેયં હિ ત્વયા કાર્યા શક્તો હ્ય્ અસિ મહામતે ॥

મમ સ્થાનમ્ ઇદં કાર્યં યથા વૈ ત્રિદિવે તથા
મર્ત્યાઃ પશ્યન્તુ મે લક્ષ્મીં પુર્યા યદુકુલસ્ય ચ ॥

એવમ્ ઉક્તસ્ તતઃ પ્રાહ વિશ્વકર્મા મતીશ્વરઃ
કૃષ્ણમ્ અક્લિષ્ટકર્માણં દેવામિત્રવિનાશનમ્ ॥

સર્વમ્ એતત્ કરિષ્યામિ યત્ ત્વયાભિહિતં પ્રભો
પુરી ત્વ્ ઇયં જનસ્યાસ્ય ન પર્યાપ્તા ભવિષ્યતિ ॥

ભવિષ્યતિ ચ વિસ્તીર્ણા વૃદ્ધિર્ અસ્યાસ્ તુ શોભના
ચત્વારઃ સાગરા હ્ય્ અસ્યાં વિચરિષ્યન્તિ રૂપિણઃ ॥

યદીચ્છેત્ સાગરઃ કિંચિદ્ ઉત્સ્રષ્ટુમ્ ઇહ તોયરાટ્
તતઃ સ્વાયતલક્ષણ્યા પુરી સ્યાત્ પુરુષોત્તમ ॥

એવમ્ ઉક્તસ્ તતઃ કૃષ્ણઃ પ્રાગ્ એવ કૃતબુદ્ધિમાન્
સાગરં સરિતાં નાથમ્ ઉવાચ વદતાં વરઃ ॥

સમુદ્ર દશ ચ દ્વે ચ યોજનાનિ જલાશયે
પ્રતિસંહ્રિયતામ્ આત્મા યદ્ય્ અસ્તિ મયિ માન્યતા ॥

અવકાશે ત્વયા દત્તે પુરીયં મામકં બલમ્
પર્યાપ્તવિષયાકારા સમગ્રા વિસહિષ્યતિ ॥

તતઃ કૃષ્ણસ્ય વચનં શ્રુત્વા નદનદીપતિઃ
સમારુતેન યોગેન ઉત્સસર્જ મહાર્ણવઃ ॥

વિશ્વકર્મા તતઃ પ્રીતઃ પુર્યાઃ સંદૃશ્ય વાસ્તુ તત્
ગોવિન્દે ચૈવ સંમાનં સાગરઃ કૃતવાંસ્ તદા ॥

વિશ્વકર્મા તતઃ કૃષ્ણમ્ ઉવાચ યદુનન્દનમ્
અદ્યપ્રભૃતિ ગોવિન્દ સર્વે સમધિરોહત ॥

મનસા નિર્મિતા ચેયં મયા પૂઃપ્રવરા વિભો
અચિરેણૈવ કાલેન ગૃહસંબાધમાલિની ॥

ભવિષ્યતિ પુરી રમ્યા સુદ્વારા પ્રાગ્ર્યતોરણા
ચયાટ્ટાલકકેયૂરા પૃથિવ્યાઃ કકુદોપમા ॥

અન્તઃપુરં ચ કૃષ્ણસ્ય પરિચર્યાક્ષમં મહત્
ચકાર તસ્યાં પુર્યાં વૈ દેશે ત્રિદશપૂજિતે ॥

તતઃ સા નિર્મિતા કાન્તા પુરી દ્વારવતી તદા
માનસેન પ્રયત્નેન વૈષ્ણવી વિશ્વકર્મણા ॥

કાન્તનારીનરગણા વણિગ્ભિર્ ઉપશોભિતા
નાનાપણ્યસમાકીર્ણા ખેચરીવ ચ ગાં ગતા ॥

પ્રપાવાપીપ્રસન્નોદૈર્ ઉદ્યાનૈર્ ઉપશોભિતા
સમન્તતઃ સંવૃતાઙ્ગી વનિતેવાયતેક્ષણા ॥

સમૃદ્ધચત્વરવતી વેશ્મોત્તમઘનાચિતા
રથ્યાકોટિસહસ્રાઢ્યા શુભ્રરાજપથોત્તરા ।
ભૂષયન્તી સમુદ્રં સા સ્વર્ગમ્ ઇન્દ્રપુરી યથા ॥
પૃથિવ્યાં સર્વરત્નાનામ્ એકા નિચયશાલિની ।
સુરાણામ્ અપિ સુક્ષેત્રા સામન્તક્ષોભકારિણી ।
અપ્રકાશં તદાકાશં પ્રાસાદૈર્ ઉપશોભિતા ॥

પૃથિવ્યાં પૃથુરાષ્ટ્રૌઘા જનૌઘપ્રતિનાદિતા
ઓઘૈશ્ ચ વારિરાજસ્ય શિશિરીકૃતમારુતા ॥

અનૂપોપવનૈઃ કાન્તૈઃ કાન્તા જનમનોરમા
સતારકા દ્યૌર્ ઇવ સા દ્વારકા પ્રત્યરાજત ॥

પ્રાકારેણાર્કવર્ણેન શાતકૌમ્ભેન સંવૃતા
હિરણ્યપ્રતિપૂર્ણૈશ્ ચ ગૃહૈર્ ગમ્ભીરનિસ્વનૈઃ ॥

શુભ્રમેઘપ્રતીકાશૈર્ દ્વારૈઃ સૌધૈશ્ ચ શોભિતા
ક્વચિત્ ક્વચિદ્ ઉદગ્રાગ્રૈર્ ઉપાવૃત્તમહાપથા ॥

તામ્ આવસત્ પુરીં કૃષ્ણઃ સર્વયાદવનન્દનઃ
અભિપ્રેતજનાકીર્ણાં સોમઃ ખમ્ ઇવ ભાસયન્ ॥

વિશ્વકર્મા ચ તાં કૃત્વા પુરીં શક્રપુરીમ્ ઇવ
જગામ ત્રિદિવં દેવો ગોવિન્દેનાભિપૂજિતઃ ॥

ભૂયસ્ તુ બુદ્ધિર્ અભવત્ કૃષ્ણસ્ય વિદિતાત્મનઃ
જનાન્ ઇમાન્ ધનૌઘૈસ્ તુ તર્પયેયમ્ અહં યદિ ॥

સ વૈશ્રવણવસ્તવ્યં નિધીનામ્ ઉત્તમં નિધિમ્
શઙ્ખમ્ આહ્વયતોપેન્દ્રો નિશિ સ્વભવને વિભુઃ ॥

સ શઙ્ખઃ કેશવાહ્વાનં જ્ઞાત્વા ગુહ્યકરાટ્ સ્વયમ્
આજગામ સમીપં વૈ તસ્ય દ્વારવતીપતેઃ ॥

સ શઙ્ખઃ પ્રાઞ્જલિર્ ભૂત્વા વિનયાદવનિં ગતઃ
કૃષ્ણં વિજ્ઞાપયામ્ આસ યથા વૈશ્રવણં તથા ॥

ભગવન્ કિં મયા કાર્યં સુરાણાં વિત્તરક્ષિણા
નિયોજય મહાબાહો યત્કાર્યં યદુનન્દન ॥

તમ્ ઉવાચ હૃષીકેશઃ શઙ્ખં ગુહ્યકમ્ ઉત્તમમ્
જના યે ઽસ્મિન્ કૃશધનાસ્ તાન્ ધનેનાભિપૂરય ॥

નેચ્છામ્ય્ અનાશિતં દ્રષ્ટું કૃશં મલિનમ્ એવ વા
દેહીતિ ચાભિભાષન્તં નગર્યાં નિર્ધનં નરમ્ ॥

શિરસા શાસનં ગૃહ્ય નિધીનઃ કેશવસ્ય સઃ
નિધીનાજ્ઞાપયામ્ આસ દ્વારવત્યાં ગૃહે ગૃહે
ઘનૌઘૈર્ અભિવર્ષધ્વં ચક્રુઃ સર્વે તથા ચ તે ॥

નાધનો વિદ્યતે તત્ર હીનભાગ્યો ઽપિ વા નરઃ
દ્વારવત્યાં પુરિ પુરા કેશવસ્ય મહાત્મનઃ ।
કૃશો વા મલિનો વાપિ દ્વારવત્યાં ગૃહે ગૃહે ॥

ચકાર વાયોર્ આહ્વાનં ભૂયશ્ ચ પુરુષોત્તમઃ
તત્રસ્થ એવ ભગવાન્ યાદવાનાં પ્રિયંકરઃ ॥

પ્રાણયોનિસ્ તુ ભૂતાનામ્ ઉપતસ્થે ગદાગ્રજમ્
એકમાસીનમ્ એકાન્તે દેવગુહ્યધરં પ્રભુમ્ ॥

કિં મયા દેવ કર્તવ્યં સર્વગેનાશુગામિના
... શાધિ માં પુરુષોત્તમ ।
યદ્ બ્રવીષિ મહાબાહો ... ।
યથૈવ દૂતો દેવાનાં તથૈવાસ્મિ તવાનઘ ॥

તમ્ ઉવાચ તતઃ કૃષ્ણો રહસ્યં પુરુષોત્તમઃ
મારુતં જગતઃ પ્રાણં રૂપિણં સમુપસ્થિતમ્ ॥

ગચ્છ મારુત દેવેશમ્ અનુમાન્ય સહામરૈઃ
સભાં સુધર્મામ્ આદાય દેવેભ્યસ્ ત્વમ્ ઇહાનય ॥

યાદવા ધાર્મિકા હ્યેતે વિક્રાન્તાશ્ચ સહસ્રશઃ
તસ્યાં વિશેયુર્ એતે હિ ન તુ યા કૃત્રિમા ભવેત્ ॥

સા હ્ય્ અક્ષયા સભા વાયો કામગા કામરૂપિણી
સા યદૂન્ ધારયેત્ સર્વાન્ યથૈવ ત્રિદશાંસ્ તથા ॥

સ ગૃહ્ય વચનં તસ્ય કૃષ્ણસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ
વાયુર્ આત્મોપમગતિર્ જગામ ત્રિદિવાલયમ્ ॥

સો ઽનુમાન્ય સુરાન્ સર્વાન્ કૃષ્ણવાક્યં નિવેદ્ય ચ
સભાં સુધર્મામ્ આદાય પુનર્ આયાન્ મહીતલમ્ ॥

સુધર્માં તાં સુધર્માય કૃષ્ણાયાક્લિષ્ટકારિણે
દેવો દેવસભાં દત્ત્વા વાયુર્ અન્તરધીયત ॥

દ્વારવત્યાસ્ તુ સા મધ્યે કેશવેન નિવેશિતા
સુધર્મા યદુમુખ્યાનાં દેવાનાં ત્રિદિવે યથા ॥

એવં સ દિવ્યૈર્ ભૌમૈશ્ ચ જલજૈશ્ ચાવ્યયો હરિઃ
દ્રવ્યૈરલંકરોતિ સ્મ પુરીં સ્વાં પ્રમદામ્ ઇવ ॥

મર્યાદાશ્ ચૈવ સંચક્રે શ્રેણીઃ પ્રકૃતયસ્ તથા
બલાધ્યક્ષાંશ્ ચ યુક્તાંશ્ ચ પ્રકૃતીશાંસ્ તથૈવ ચ ॥

ઉગ્રસેનં નરપતિં કાશ્યં ચૈવ પુરોહિતમ્
સેનાપતિમ્ અનાધૃષ્ટિં વિકદ્રું મન્ત્રિપુંગવમ્ ॥

યાદવાનાં કુલકરાન્ સ્થવિરાન્ દશ તત્ર વૈ
ઉદ્ધવો વસુદેવશ્ ચ કઙ્કો વિપૃથુર્ એવ ચ ।
શ્વફલ્કશ્ ચિત્રકશ્ ચૈવ ગદઃ સત્યક એવ ચ ।
બલદેવઃ પૃથુશ્ ચૈવં મત્રેશ્વ્ અભ્યન્તરા દશ ।
સ્થાપયામ્ આસ મતિમાન્ સર્વકાર્યેષ્વ્ અનન્તરાન્ ॥

રથેષ્વ્ અતિરથો યન્તા દારુકઃ કેશવસ્ય વૈ
યોધમુખ્યશ્ ચ યોધાનાં સાત્યકિઃ સત્યવિક્રમઃ ॥

વિધાનમ્ એવં કૃત્વા સ કૃષ્ણઃ પુર્યામ્ અનિન્દિતઃ
મુમુદે યદુભિઃ સાર્ધં લોકસ્રષ્ટા મહીતલે ॥

રેવતસ્યાથ કન્યાં ચ રેવતીં શીલસંમતામ્
પ્રાપ્તવાન્ બલદેવસ્ તુ કૃષ્ણસ્યાનુમતે તદા ॥