હરિવંશ · અધ્યાય 85

ભગવઞ્ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ વિસ્તરેણ મહાત્મનઃ
ચરિતં વાસુદેવસ્ય યદુશ્રેષ્ઠસ્ય ધીમતઃ ॥

કિમર્થં ચ પરિત્યજ્ય મથુરાં મધુસૂદનઃ
મધ્યદેશસ્ય કકુદં ધામ લક્ષ્મ્યાશ્ ચ કેવલમ્ ॥

શૃઙ્ગં પૃથિવ્યાઃ સ્વાલક્ષ્યં પ્રભૂતધનધાન્યવત્
આર્યાઢ્યજનભૂયિષ્ઠમ્ અધિષ્ઠાનવરોત્તમમ્
અયુદ્ધેનૈવ દાશાર્હસ્ ત્યક્તવાન્ દ્વિજસત્તમ ॥

સ કાલયવનશ્ ચાપિ કૃષ્ણે કિં પ્રત્યપદ્યત ॥

દ્વારકાં ચ સમાશ્રિત્ય વારિદુર્ગાં જનાર્દનઃ
કિં ચકાર મહાબાહુર્ મહાયોગી મહામનાઃ ॥

કિંવીર્યઃ કાલયવનઃ કેન જાતશ્ ચ વીર્યવાન્
યમ્ અસહ્યં સમાલક્ષ્ય વ્યપયાતો જનાર્દનઃ ॥

વૃષ્ણીનામ્ અન્ધકાનાં ચ ગુરુર્ ગાર્ગ્યો મહાતપાઃ
બ્રહ્મચારી પુરા ભૂત્વા ન સ્મ દારાન્ સ વિન્દતિ ॥

તથા હિ વર્તમાનં તં ઊર્ધ્વરેતસમ્ અવ્યયમ્
ગાર્ગ્યં ગોષ્ઠે દ્વિજં સ્યાલઃ ષણ્ઢમ્ ઇત્ય્ ઉક્તવાન્ દ્વિજઃ ।
યદૂનાં સંનિધૌ સર્વે જહસુર્ યાદવાસ્ તતઃ ॥
એવં વર્ષસહસ્રં મે ષટ્શતં ભૂપસંમિતમ્ ।
વત્સરા દ્વાદશાશ્ ચૈવ ચૂર્ણં લોહરજોદ્ભવમ્ ।
સ્યાલો ઽભિશપ્તવાન્ ગાર્ગ્યમ્ અપુમાન્ ઇતિ ભૂપતે ॥

સો ઽભિશપ્તસ્ તદા રાજન્ નગરે ત્વ્ અમિતંજયે
લિપ્સુઃ પુત્રં તતો ગત્વા તપસ્ તેપે સુદારુણમ્ ॥

તતો દ્વાદશ વર્ષાણિ સો ઽયશ્ ચૂર્ણમ્ અભક્ષયત્
આરાધયન્ મહાદેવમ્ અચિન્ત્યં શૂલપાણિનમ્ ॥

રુદ્રસ્ તસ્મૈ વરં પ્રાદાત્ સમર્થં યુધિ નિગ્રહે
વૃષ્ણીનામ્ અન્ધકાનાં ચ સર્વતેજોમયં સુતમ્ ॥

તતઃ શુશ્રાવ તં રાજા યવનાધિપતિર્ વરમ્
પુત્રપ્રસવજં દેવાદ્ અપુત્રઃ પુત્રકામુકઃ ॥

તમ્ ઉપાનાય્ય સ નૃપઃ સાન્ત્વયિત્વા દ્વિજોત્તમમ્
ગોપમધ્યે યવનરાડ્ ગોપસ્ત્રિષુ સમુત્સૃજત્ ॥

ગોપાલી ત્વ્ અપ્સરાસ્ તત્ર ગોપસ્ત્રીવેષધારિણી
ધારયામ્ આસ ગાર્ગ્યસ્ય ગર્ભં દુર્ધરમ્ અચ્યુતમ્ ॥

માનુષ્યાં ગાર્ગ્યભાર્યાયાં નિયોગાચ્ છૂલપાણિનઃ
સ કાલયવનો નામ જજ્ઞે શૂરો મહાબલઃ
અપુત્રસ્યાથ રાજ્ઞસ્ તુ વવૃધે ઽન્તઃપુરે શિશુઃ ॥

તસ્મિન્ન્ ઉપરતે રાજન્ સ કાલયવનો નૃપઃ
યુદ્ધાભિકામો રાજા તુ પર્યપૃચ્છદ્ દ્વિજોત્તમમ્
વૃષ્ણ્યન્ધકકુલં તસ્ય નારદો વૈ ન્યવેદયત્ ॥

જ્ઞાત્વા તુ વરદાનં તન્ નારદાન્ મધુસૂદનઃ
ઉપપ્રૈક્ષત તેજસ્વી વર્ધન્તં યવનેષુ તમ્ ॥

સ વિવૃદ્ધો યદા રાજા યવનાનાં મહાબલઃ
તત એનં નૃપા મ્લેચ્છાઃ સંશ્રિત્યાનુયયુસ્ તદા ॥

શકાસ્ તુષારા દરદાઃ પારદાસ્ તઙ્ગણાઃ ખશાઃ
પહ્લવાઃ શતશશ્ ચાન્યે મ્લેચ્છા હૈમવતાસ્ તથા ॥

સ તૈઃ પરિવૃતો રાજા દસ્યુભિઃ શલભૈર્ ઇવ
નાનાવેષધરૈર્ ભીમૈર્ મત્રુરામ્ અભ્યવર્તત ॥

ગજવાજિખરોષ્ટ્રાણાં સહસ્રૈર્ અયુતૈર્ અપિ
પૃથિવીં કમ્પયામ્ આસ સૈન્યેન મહતા તદા ॥

રેણુના સૂર્યમાર્ગં તુ સમવચ્છાદ્ય પાર્થિવઃ
મૂત્રેણ શકૃતા ચૈવ સૈન્યેન સસૃજે નદીમ્ ॥

અશ્વોષ્ટ્રશકૃતો રાશેર્ નિઃસૃતેતિ જનાધિપ
તતો ઽશ્વશકૃદ્ ઇત્યેવ નામ નદ્યા બભૂવ હ ॥

તત્ સૈન્યં મહદ્ આયાદ્ વૈ શ્રુત્વા વૃષ્ણ્યન્ધકાગ્રણીઃ
વાસુદેવઃ સમાનાય્ય જ્ઞાતીન્ ઇદમ્ ઉવાચ હ ॥

ઇદં સમુત્થિતં ઘોરં વૃષ્ણ્યન્ધકભયં મહત્
અવધ્યશ્ ચાપિ નઃ શત્રુર્ વરદાનાત્ પિનાકિનઃ ॥

સામાદયો ઽભ્યુપાયાશ્ ચ વિહિતાસ્ તસ્ય સર્વશઃ
મત્તો મદબલાભ્યાં ચ યુદ્ધમ્ એવ ચિકીર્ષતિ
એતાવાન્ ઇહ વાસશ્ ચ કથિતો નારદેન મે ॥

જરાસંધશ્ ચ નો રાજા નિત્યમ્ એવ ન મૃષ્યતે
તથાન્યે પૃથિવીપાલા વૃષ્ણિચક્રપ્રતાપિતાઃ ॥

કેચિત્ કંસવધાચ્ ચાપિ વિરક્તાસ્ તદ્ગતા નૃપાઃ
સમાશ્રિત્ય જરાસંધમ્ અસ્માન્ ઇચ્છન્તિ બાધિતુમ્ ॥

બહવો જ્ઞાતયશ્ ચૈવ યદૂનાં નિહતા નૃપૈઃ
વિવર્ધિતું ન શક્ષ્યામઃ પુરે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ કેશવઃ
તતો વૃષ્ણ્યન્ધકાઃ કૃષ્ણં પુરસ્કૃત્ય મહામતિમ્ ।
સમેત્ય મન્ત્રયામ્ આસુર્ જરાસંધભયેન ચ ।
કૃત્વા ચ નિશ્ચયં સર્વે પલાયનમ્ અરોચયન્ ॥
વિહાય મથુરાં રમ્યાં માનયન્તઃ પિનાકિનમ્ ।
કુશસ્થલીં દ્વારવતીં નિવેશયિતુમ્ ઈપ્સવઃ ।
અપયાને મતિં કૃત્વા દૂતં તસ્મૈ સસર્જ હ ॥

તતઃ કુમ્ભે મહાસર્પં ભિન્નાઞ્જનચયોપમમ્
ઘોરમ્ આશીવિષં કૃષ્ણં કૃષ્ણઃ પ્રાક્ષેપયત્ તદા ॥

તતસ્ તં મુદ્રયિત્વા તુ સ્વેન દૂતેન હારયત્
નિદર્શનાર્થં ગોવિન્દો ભીષયાણશ્ ચ તં નૃપમ્
સ દૂતઃ કાલયવનં દર્શયામ્ આસ તં ઘટમ્ ॥

કાલસર્પોપમઃ કૃષ્ણ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ભરતર્ષભ
તત્ કાલયવનો બુધ્વા ત્રાસનં યાદવૈઃ કૃતમ્
પિપીલિકાનાં ચણ્ડાનાં પૂરયામ્ આસ તં ઘટમ્ ॥

સ સર્પો બહુભિસ્ તીક્ષ્ણૈઃ સર્વતસ્ તૈઃ પિપીલિકૈઃ
ભક્ષ્યમાણઃ કિલાઙ્ગેષુ ભસ્મીભૂતો ઽભવત્ તદા ॥

તં મુદ્રયિત્વાથ ઘટં તથૈવ યવનાધિપઃ
પ્રેષયામ્ આસ કૃષ્ણાય બાહુલ્યમ્ ઉપવર્ણયન્ ॥

વાસુદેવસ્ તુ તં દૃષ્ટ્વા યોગં વિહિતમ્ આત્મનઃ
ઉત્સૃજ્ય મથુરામ્ આશુ દ્વારકામ્ અભિજગ્મિવાન્ ॥

વૈરસ્યાન્તં વિધિત્સંસ્ તુ વાસુદેવો મહાયશાઃ
નિવેશ્ય દ્વારકાં રાજન્ વૃષ્ણીન્ આશ્વાસ્ય ચૈવ હ ॥

પદાતિઃ પુરુષવ્યાઘ્રો બાહુપ્રહરણસ્ તદા
આજગામ મહાયોગી મથુરાં મધુસૂદનઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા નિર્યયૌ હૃષ્ટઃ સ કાલયવનો રુષા
પ્રેક્ષાપૂર્વં ચ કૃષ્ણો ઽપિ નિશ્ચક્રામ મહાબલઃ ॥

અથાન્વગચ્છદ્ ગોવિન્દં જિઘૃક્ષુર્ યવનેશ્વરઃ
ન ચૈનમ્ અશકદ્ રાજા ગ્રહીતું યોગધર્મિણમ્ ॥

માન્ધાતુસ્ તુ સુતો રાજા મુચુકુન્દો મહાયશાઃ
યત્ર તિષ્ઠતિ રાજેન્દ્રસ્ તત્ર ચાશુ વિવેશ વૈ ।
પુરા દેવાસુરે યુદ્ધે કૃતકર્મા મહાબલઃ ॥

વરેણ ચ્છન્દિતો દેવૈર્ નિદ્રામ્ એવ ગૃહીતવાન્
શ્રાન્તસ્ય તસ્ય વાગ્ એવં તદા પ્રાદુર્ અભૂત્ કિલ ॥

પ્રસુપ્તમ્ બોધયેદ્ યો માં તં દહેયમ્ અહં સુરાઃ
ચક્ષુષા ક્રોધદીપ્તેન એવમ્ આહ પુનઃ પુનઃ ॥

એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ શક્રસ્ તમ્ ઉવાચ ત્રિદશૈઃ સહ
સ સુરૈર્ અભ્યનુજ્ઞાતો લોકં માનુષમ્ આગમત્ ॥

સ પર્વતગુહાં કાંચિત્ પ્રવિશ્ય શ્રમકર્શિતઃ
સુષ્વાપ કાલમ્ એતં વૈ યાવત્ કૃષ્ણસ્ય દર્શનમ્ ॥

તત્ સર્વં વાસુદેવસ્ય નારદેન નિવેદિતમ્
વરદાનં ચ દેવેભ્યસ્ તેજસ્ તસ્ય ચ ભૂપતેઃ ॥

અનુગમ્યમાનઃ કૃષ્ણશ્ ચ તેન મ્લેચ્છેન શત્રુણા
તાં ગુહાં મુચુકુન્દસ્ય પ્રવિવેશ વિનીતવત્ ॥

શિરઃસ્થાને તુ રાજર્ષેર્ મુચુકુન્દસ્ય કેશવઃ
સંદર્શનપથં ત્યક્ત્વા તસ્થૌ બુદ્ધિમતાં વરઃ ॥

અનુપ્રવિશ્ય યવનો દદર્શ પૃથિવીપતિમ્
પ્રસ્વપન્તં કૃતાન્તાભમ્ આસસાદ સુદુર્મતિઃ ॥

વાસુદેવં તુ તં મત્વા ઘટ્ટયામ્ આસ પાર્થિવમ્
પાદેનાત્મવિનાશાય શલભઃ પાવકં યથા ॥

મુચુકુન્દશ્ ચ રાજર્ષિઃ પાદસ્પર્શવિબોધિતઃ
ચુકોપ નિચ્રાચ્છેદેન પાદસ્પર્શેન તેન ચ ॥

સંસ્મૃત્ય ચ વરં શક્રાદ્ અવૈક્ષત તમગ્રતઃ
સ દૃષ્ટમાત્રઃ ક્રુદ્ધેન સંપ્રજજ્વાલ સર્વતઃ ॥

દદાહ પાવકસ્ તં તુ શુષ્કં વૃક્ષમ્ ઇવાશનિઃ
ક્ષણેન કાલયવનં નેત્રતેજોવિનિર્ગતઃ ॥

તં વાસુદેવઃ શ્રીમન્તં ચિરસુપ્તં નરાધિપમ્
કૃતકાર્યો ઽબ્રવીદ્ ધીમાન્ ઇદં વચનમ્ ઉત્તમમ્ ॥

રાજંશ્ ચિરપ્રસુપ્તો ઽસિ કથિતો નારદેન મે
કૃતં મે સુમહત્ કાર્યં સ્વસ્તિ તે ઽસ્તુ વ્રજામ્ય્ અહમ્ ॥

વાસુદેવમ્ અથાલક્શ્ય રાજા હ્રસ્વં પ્રમાણતઃ
પરિવૃત્તં યુગં મેને કાલેન મહતા તતઃ ॥

ઉવાચ રાજા ગોવિન્દં કો ભવાન્ કિમ્ ઇહાગતઃ
કશ્ ચ કાલઃ પ્રસુપ્તસ્ય યદિ જાનાસિ કથ્યતામ્ ॥

સોમવંશોદ્ભવો રાજા યયાતિર્ નામ નાહુષઃ
તસ્ય પુત્રો યદુર્ જ્યેષ્ઠશ્ ચત્વારો ઽન્યે યવીયસઃ ॥

યદુવંશે સમુત્પન્નં વસુદેવાત્મજં વિભો
વાસુદેવં વિજાનીહિ નૃપતે મામ્ ઇહાગતમ્ ॥

ત્રેતાયુગે સમુત્પન્નો વિદિતો મે ઽસિ નારદાત્
ઇદં કલિયુગં વિદ્ધિ કિમ્ અન્યત્ કરવાણિ તે ॥

મમ શત્રુસ્ ત્વયા દગ્ધો દેવદત્તવરો નૃપ
અવધ્યો યો મયા સંખ્યે ભવેદ્ વર્ષશતૈર્ અપિ ॥

ઇત્યુક્તઃ સ તુ કૃષ્ણેન નિર્જગામ ગુહામુખાત્
અન્વીયમાનઃ કૃષ્ણેન કૃતકાર્યેણ ધીમતા ॥

તતો દદર્શ પૃથિવીમ્ આવૃતાં હ્રસ્વકૈર્ નરૈઃ
અલ્પોત્સાહૈર્ અલ્પબલૈર્ અલ્પવીર્યપરાક્રમૈઃ
પરેણાધિષ્ઠિતં ચૈવ રાજ્યં કેવલમ્ આત્મનઃ ॥

વિસર્જયિત્વા ગોવિન્દં પ્રવિવેશ મહદ્ વનમ્
હિમવન્તમ્ અગાદ્ રાજા તપસે ધૃતમાનસઃ ॥

તતઃ સ તપ આસ્થાય વિનિર્મુચ્ય કલેવરમ્
આરુરોહ દિવં રાજા કર્મભિઃ સ્વૈર્ જિતં શુભૈઃ ॥

વાસુદેવો ઽપિ ધર્માત્મા ઉપાયેન મહામનાઃ
ઘાતયિત્વાત્મનઃ શત્રું તત્ સૈન્યં પ્રત્યપદ્યત ॥

પ્રભૂતરથહસ્ત્યશ્વ+ +વર્મશસ્ત્રાયુધધ્વજમ્
આદાયોપયયૌ ધીમાંસ્ તત્ સૈન્યં નિહતેશ્વરમ્ ॥

નિવેદયામ્ આસ તતો નરાધિપે તદ્ ઉગ્રસેને પ્રતિપૂર્ણમાનસઃ
જનાર્દનો દ્વારવતીં ચ તાં પુરીમ્ અશોભયત્ તેન ધનેન ભૂરિણા ॥