હરિવંશ · અધ્યાય 8

વિવસ્વાન્ કશ્યપાજ્ જજ્ઞે દાક્ષાયણ્યામ્ અરિંદમ
તસ્ય ભાર્યાભવત્ સંજ્ઞા ત્વાષ્ટ્રી દેવી વિવસ્વતઃ
સુરેણુર્ ઇતિ વિખ્યાતા ત્રિષુ લોકેષુ ભામિની ॥

સા વૈ ભાર્યા ભગવતો માર્તણ્ડસ્ય મહાત્મનઃ
ભર્તૃરૂપેણ નાતુષ્યદ્ રૂપયૌવનશાલિની
સંજ્ઞા નામ સ્વતપસા દીપ્તેનેહ સમન્વિતા ॥

આદિત્યસ્ય હિ તદ્રૂપં માર્તણ્ડસ્ય સ્વતેજસા
ગાત્રેષુ પરિદગ્ધં વૈ નાતિકાન્તમ્ ઇવાભવત્ ॥

ન ખલ્વ્ અયં મૃતો ઽણ્ડસ્થ ઇતિ સ્નેહાદ્ અભાષત
અજાનન્ કાશ્યપસ્ તસ્માન્ માર્તણ્ડ ઇતિ ચોચ્યતે ॥

તેજસ્ ત્વ્ અભ્યધિકં તાત નિત્યમ્ એવ વિવસ્વતઃ
યેનાતિતાપયામાસ ત્રીંલ્ લોકાન્ કશ્યપાત્મજઃ ॥

ત્રીણ્ય્ અપત્યાનિ કૌરવ્ય સંજ્ઞાયાં તપતાં વરઃ
આદિત્યો જનયામાસ કન્યાં દ્વૌ ચ પ્રજાપતી ॥

મનુર્ વૈવસ્વતઃ પૂર્વં શ્રાદ્ધદેવઃ પ્રજાપતિઃ
યમશ્ ચ યમુના ચૈવ યમજૌ સંબભૂવતુઃ ॥

શ્યામવર્ણં તુ તદ્રૂપં સંજ્ઞા દૃષ્ટ્વા વિવસ્વતઃ
અસહન્તી તુ સ્વાં છાયાં સવર્ણાં નિર્મમે તતઃ
માયામયી તુ સા સંજ્ઞા તસ્યાશ્ છાયા સમુત્થિતા ॥

પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતા ભૂત્વા છાયા સંજ્ઞાં નરેશ્વર
ઉવાચ કિં મયા કાર્યં કથયસ્વ શુચિસ્મિતે
સ્થિતાસ્મિ તવ નિર્દેશે શાધિ માં વરવર્ણિનિ ॥

અહં યાસ્યામિ ભદ્રં તે સ્વમ્ એવ ભવનં પિતુઃ
ત્વયેહ ભવને મહ્યં વસ્તવ્યં નિર્વિશઙ્કયા ॥

ઇમૌ ચ બાલકૌ મહ્યં કન્યા ચેયં સુમધ્યમા
સંભાવ્યાસ્ તે ન ચાખ્યેયમ્ ઇદં ભગવતે ત્વયા ॥

આ કચગ્રહણાદ્ દેવિ આ શાપાન્ નૈવ કર્હિચિત્
આખ્યાસ્યામિ મતં તુભ્યં ગચ્છ દેવિ યથાસુખમ્ ॥

સમાધાય સવર્ણાં તુ તથેત્ય્ ઉક્તા તયા ચ સા
ત્વષ્ટુઃ સમીપમ્ અગમદ્ વ્રીડિતેવ મનસ્વિની ॥

પિતુઃ સમીપગા સા તુ પિત્રા નિર્ભર્ત્સિતા શુભા
ભર્તુઃ સમીપં ગચ્છેતિ નિયુક્તા ચ પુનઃ પુનઃ ॥

અગચ્છદ્ વડવા ભૂત્વાચ્ છાદ્ય રૂપમ્ અનિન્દિતા
કુરૂન્ અથોત્તરાન્ ગત્વા તૃણાન્ય્ એવ ચચાર સા ॥

દ્વિતીયાયાં તુ સંજ્ઞાયાં સંજ્ઞેયમ્ ઇતિ ચિન્તયન્
આદિત્યો જનયામાસ પુત્રમ્ આત્મસમં તદા ॥

પૂર્વજસ્ય મનોસ્ તાત સદૃશો ઽયમ્ ઇતિ પ્રભુઃ
મનુર્ એવાભવન્ નામ્ના સાવર્ણ ઇતિ ચોચ્યતે ॥

સંજ્ઞા તુ પાર્થિવી તાત સ્વસ્ય પુત્રસ્ય વૈ તદા
ચકારાભ્યધિકં સ્નેહં ન તથા પૂર્વજેષુ વૈ ॥

મનુસ્ તસ્યાઃ ક્ષમત્ તત્ તુ યમસ્ તસ્યા ન ચક્ષમે
તાં વૈ રોષાચ્ ચ બાલ્યાચ્ ચ ભાવિનો ઽર્થસ્ય વા બલાત્
પદા સંતર્જયામાસ સંજ્ઞાં વૈવસ્વતો યમઃ ॥

તં શશાપ તતઃ ક્રોધાત્ સવર્ણા જનની તદા
ચરણઃ પતતામ્ એષ તવેતિ ભૃશદુઃખિતા ॥

યમસ્ તુ તત્ પિતુઃ સર્વં પ્રાઞ્જલિઃ પ્રત્યવેદયત્
ભૃશં શાપભયોદ્વિગ્નઃ સંજ્ઞાવાક્યૈર્ વિવેજિતઃ
શાપો નિવર્તેદ્ ઇતિ ચ પ્રોવાચ પિતરં તદા ॥

માત્રા સ્નેહેન સર્વેષુ વર્તિતવ્યં સુતેષુ વૈ
સેયમ્ અસ્માન્ અપાહાય યવીયાંસં બુભૂષતિ ॥

તસ્યા મયોદ્યતઃ પાદો ન તુ દેહે નિપાતિતઃ
બાલ્યાદ્ વા યદિ વા મોહાત્ તદ્ ભવાન્ ક્ષન્તુમ્ અર્હતિ ॥

શપ્તો ઽહમ્ અસ્મિ લોકેશ જનન્યા તપતાં વર
તવ પ્રસાદાચ્ ચરણો ન પતેન્ મમ ગોપતે ॥

અસંશયં પુત્ર મહદ્ ભવિષ્યત્ય્ અત્ર કારણમ્
યસ્ ત્વં ધર્મપરો નિત્યં ધર્મં સંત્યક્તવાન્ ઇમમ્ ।
યેન ત્વામ્ આવિશત્ ક્રોધો ધર્મજ્ઞં સત્યવાદિનમ્ ॥

ન શક્યમ્ એતન્ મિથ્યા તુ કર્તું માતૃવચસ્ તવ
કૃમયો માંસમ્ આદાય યાસ્યન્તિ તુ મહીતલે ॥

કૃતમ્ એવં વચસ્ તથ્યં માતુસ્ તવ ભવિષ્યતિ
શાપસ્ય પરિહારેણ ત્વં ચ ત્રાતો ભવિષ્યસિ ॥

આદિત્યશ્ ચાબ્રવીત્ સંજ્ઞાં કિમર્થં તનયેષુ વૈ
તુલ્યેષ્વ્ અભ્યધિકઃ સ્નેહઃ ક્રિયતે ઽતિ પુનઃ પુનઃ
સા તત્ પરિહરન્તી સ્મ નાચચક્ષે વિવસ્વતઃ ॥

તાં શપ્તુકામો ભગવાન્ નાશાય કુરુનન્દન
મૂર્ધજેષુ ચ જગ્રાહ સમયે ઽતિગતે તુ સા ।
તતઃ સર્વં યથાવૃત્તમ્ આચચક્ષે વિવસ્વતઃ
વિવસ્વાન્ અથ તચ્ છ્રુત્વા ક્રુદ્ધસ્ ત્વષ્ટારમ્ અભ્યગાત્ ॥

ત્વષ્ટા તુ તં યથાન્યાયમ્ અર્ચયિત્વા વિભાવસુમ્
નિર્દગ્ધુકામં રોષેણ સાન્ત્વયામાસ વૈ તદા ॥

તવાતિતેજસાવિષ્ટમ્ ઇદં રૂપં ન શોભતે
અસહન્તી સ્મ તત્ સંજ્ઞા વને ચરતિ શાડ્વલમ્ ॥

દ્રષ્ટા હિ તાં ભવાન્ અદ્ય સ્વાં ભાર્યાં શુભચારિણીમ્
નિત્યં તપસ્ય્ અભિરતાં વડવારૂપધારિણીમ્ ।
પર્ણાહારાં કૃશાં દીનાં જટિલાં મલધારિણીમ્ ।
હસ્તિહસ્તપરિક્લિષ્ટાં વ્યાકુલાં પદ્મિનીમ્ ઇવ ।
શ્લાઘ્યાં યોગબલોપેતાં યોગમ્ આસ્થાય ગોપતે ॥

અનુકૂલં તુ તે દેવ યદિ સ્યાન્ મમ તન્ મતમ્
રૂપં નિર્વર્તયામ્ય્ અદ્ય તવ કાન્તમ્ અરિંદમ ॥

તતો ઽભ્યુપગમાત્ ત્વષ્ટા માર્તણ્ડસ્ય વિવસ્વતઃ
ભ્રમિમ્ આરોપ્ય તત્ તેજઃ શાતયામાસ ભારત ॥

તતો નિર્ભાસિતં રૂપં તેજસા સંહૃતેન વૈ
કાન્તાત્ કાન્તતરં દ્રષ્ટુમ્ અધિકં શુશુભે તદા ॥

દદર્શ યોગમ્ આસ્થાય સ્વાં ભાર્યાં વડવાં તતઃ
અધૃષ્યાં સર્વભૂતાનાં તેજસા નિયમેન ચ ॥

સો ઽશ્વરૂપેણ ભગવાંસ્ તાં મુખે સમભાવયત્
મૈથુનાય વિવેષ્ટન્તીં પરપુંસો વિશઙ્કયા ॥

સા તન્ નિરવમચ્ છુક્રં નાસિકાયા વિવસ્વતઃ
દેવૌ તસ્યામ્ અજાયેતામ્ અશ્વિનૌ ભિષજાં વરૌ ॥

નાસત્યશ્ ચૈવ દસ્રશ્ ચ સ્મૃતૌ દ્વાવ્ અશ્વિનાવ્ ઇતિ
માર્તણ્ડસ્યાત્મજાવ્ એતાવ્ અષ્ટમસ્ય પ્રજાપતેઃ ॥

તાં તુ રૂપેણ ક્રાન્તેન દર્શયામાસ ભાસ્કરઃ
સા તુ દૃષ્ટ્વૈવ ભર્તારં તુતોષ જનમેજય ॥

યમસ્ તુ કર્મણા તેન ભૃશં પીડિતમાનસઃ
ધર્મેણ રઞ્જયામાસ ધર્મરાજ ઇમાઃ પ્રજાઃ ॥

સ લેભે કર્મણા તેન શુભેન પરમદ્યુતિઃ
પિતૄણામ્ આધિપત્યં ચ લોકપાલત્વમ્ એવ ચ ॥

મનુઃ પ્રજાપતિસ્ ત્વ્ આસીત્ સાવર્ણઃ સ તપોધનઃ
ભાવ્યઃ સો ઽનાગતે તસ્મિન્ મનુઃ સાવર્ણિકે ઽન્તરે ॥

મેરુપૃષ્ઠે તપો નિત્યમ્ અદ્યાપિ સ ચરત્ય્ ઉત
ભ્રાતા શનૈશ્ચરશ્ ચાસ્ય ગ્રહત્વં સ તુ લબ્ધવાન્ ॥

ત્વષ્ટા તુ તેજસા તેન વિષ્ણોશ્ ચક્રમ્ અકલ્પયત્
તદ્ અપ્રતિહતં યુદ્ધે દાનવાન્તચિકીર્ષયા ॥

યવીયસી તયોર્ યા તુ યમી કન્યા યશસ્વિની
અભવત્ સા સરિચ્છ્રેષ્ઠા યમુના લોકભાવની ॥

મનુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે લોકે સાવર્ણ ઇતિ ચોચ્યતે
દ્વિતીયો યઃ સુતસ્ તસ્ય સ વિજ્ઞેયઃ શનૈશ્ચરઃ ॥

ય ઇદં જન્મ દેવાનાં શૃણુયાદ્ ધારયેત વા
આપદં પ્રાપ્ય મુચ્યેત પ્રાપ્નુયાચ્ ચ મહદ્ યશઃ ॥