Harivamsa · Chapter 5

āsīd dharmasya saṃgoptā pūrvam atrisamaḥ prabhuḥ
atrivaṃśasamutpannas tv aṅgo nāma prajāpatiḥ //

tasya putro 'bhavad veno nātyarthaṃ dhārmiko 'bhavat
jāto mṛtyusutāyāṃ vai sunīthāyāṃ prajāpatiḥ //

sa mātāmahadoṣeṇa venaḥ kālātmajātmajaḥ
svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmāl lokeṣv avartata //

maryādāṃ sthāpayāmāsa dharmāpetāṃ sa pārthivaḥ
vedadharmān atikramya so 'dharmanirato 'bhavat //

niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ prajās tasmin prajāpatau
prāvartanna papuḥ somaṃ hutaṃ yajñeṣu devatāḥ //

na yaṣṭavyaṃ na hotavyam iti tasya prajāpateḥ
āsīt pratijñā krūreyaṃ vināśe pratyupasthite //

aham ījyaś ca yaṣṭā ca yajñaś ceti kurūdvaha
mayi yajño vidhātavyo mayi hotavyam ity api //

tam atikrāntamaryādam ādadānam asāṃpratam
ūcur maharṣayaḥ sarve marīcipramukhās tadā //

vayaṃ dīkṣāṃ pravekṣyāmaḥ saṃvatsaragaṇān bahūn
phaladāyī sa cāsmākaṃ yajñas te 'dyāpi nānyathā |
adharmaṃ kuru mā vena naiṣa dharmaḥ satāṃ mataḥ //

nidhane hi prasūtas tvaṃ prajāpatir asaṃśayam
prajāś ca pālayiṣye 'ham iti te samayaḥ kṛtaḥ //

tāṃs tathā bruvataḥ sarvān maharṣīn abravīt tadā
venaḥ prahasya durbuddhir imam artham anarthavat //

sraṣṭā dharmasya kaś cānyaḥ śrotavyaṃ kasya vā mayā
śrutavīryatapaḥsatyair mayā vā kaḥ samo bhuvi |
prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ dharmāṇāṃ ca viśeṣataḥ |
saṃmūḍhā na vidur nūnaṃ bhavanto māṃ viśeṣataḥ //

icchan daheyaṃ pṛthivīṃ plāvayeyaṃ tathā jalaiḥ
dyāṃ vai bhuvaṃ ca rundheyaṃ nātra kāryā vicāraṇā //

yadā na śakyate mānād avalepāc ca pārthivaḥ
anunetuṃ tadā venaṃ tataḥ kruddhā maharṣayaḥ //

nigṛhya taṃ mahātmāno visphurantaṃ mahābalam
hanyatāṃ hanyatāṃ pāpa ity ūcus te parasparam ||
yo yajñapuruṣaṃ devam anādinidhanaṃ harim |
vinindaty adhamācāro na sa yogyo bhuvaḥ patiḥ ||
ity uktvā mantrapūtais taiḥ kuśair munigaṇā nṛpam |
nijaghnur nihataṃ pūrvaṃ bhagavan nindanādinā ||
tasmin hate jagat sarvaṃ dasyubhūtaṃ abhūn nṛpa |
tataḥ saṃmantrya ṛṣayo mamanthus tasya bhūbhujaḥ |
tato 'sya savyam ūruṃ te mamanthur jātamanyavaḥ //

tasmiṃs tu mathyamāne vai rājña ūrau prajajñivān
hrasvo 'timātraḥ puruṣaḥ kṛṣṇaś cāpi babhūva ha //

sa bhītaḥ prāñjalir bhūtvā sthitavāñ janamejaya
tam atrir vihvalaṃ dṛṣṭvā niṣīdety abravīt tadā //

niṣādavaṃśakartā sa babhūva vadatāṃ vara
dhīvarān asṛjac cāpi venakalmaṣasaṃbhavān //

ye cānye vindhyanilayās tumurās tumburās tathā
adharmarucayas tāta viddhi tān venakalmaṣān //

tataḥ punar mahātmānaḥ pāṇiṃ venasya dakṣiṇam
araṇīm iva saṃrabdhā mamanthus te maharṣayaḥ //

pṛthus tasmāt samuttasthau karāj jvalanasaṃnibhaḥ
dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣād agnir iva jvalan //

ādyam ājagavaṃ nāma dhanur gṛhya mahāravam
śarāṃś ca divyān rakṣārthaṃ kavacaṃ ca mahāprabham //

tasmiñ jāte 'tha bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ
samāpetur mahārāja venaś ca tridivaṃ yayau //

samutpannena kauravya satputreṇa mahātmanā
trātaḥ sa puruṣavyāghra punnāmno narakāt tadā //

taṃ samudrāś ca nadyaś ca ratnāny ādāya sarvaśaḥ
toyāni cābhiṣekārthaṃ sarva evopatasthire //

pitāmahaś ca bhagavān devair āṅgirasaiḥ saha
sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṃgamāni ca sarvaśaḥ //

samāgamya tadā vainyam abhyaṣiñcan narādhipam
mahatā rājarājyena prajāpālaṃ mahādyutim //

so 'bhiṣikto mahātejā vidhivad dharmakovidaiḥ
ādhirājye tadā rājā pṛthur vainyaḥ pratāpavān //

pitrāparañjitās tasya prajās tenānurañjitāḥ
anurāgāt tatas tasya nāma rājety ajāyata //

āpas tastambhire tasya samudram abhiyāsyataḥ
parvatāś ca dadur mārgaṃ dhvajasaṅgaś ca nābhavat //

akṛṣṭapacyā pṛthivī sidhyanty annāni cintayā
sarvakāmadughā gāvaḥ puṭake puṭake madhu //

etasminn eva kāle tu yajñe paitāmahe śubhe
sūtaḥ sūtyāṃ samutpannaḥ sautye 'hani mahāmatiḥ //

tasminn eva mahāyajñe jajñe prājño 'tha māgadhaḥ
pṛthoḥ stavārthaṃ tau tatra samāhūtau maharṣibhiḥ //

tāv ūcur ṛṣayaḥ sarve stūyatām eṣa pārthivaḥ
karmaitad anurūpaṃ vāṃ pātraṃ cāyaṃ narādhipaḥ //

tāv ūcatus tadā sarvāṃs tān ṛṣīn sūtamāgadhau
āvāṃ devān ṛṣīṃś caiva prīṇayāvaḥ svakarmabhiḥ //

na cāsya vidvo vai karma na tathā lakṣaṇaṃ yaśaḥ
stotraṃ yenāsya kuryāva rājñas tejasvino dvijāḥ //

ṛṣibhis tau niyuktau tu bhaviṣyaiḥ stūyatām iti
tau stutiṃ cakratur yuktaṃ sūtamāgadhakau nṛpa |
yāni karmāṇi kṛtavān pṛthuḥ paścān mahābalaḥ //

tadāprabhṛti trailokye staveṣu janamejaya
āśīrvādāḥ prayujyante sūtamāgadhabandibhiḥ //

tayoḥ stavānte suprītaḥ pṛthuḥ prādāt prajeśvaraḥ
anūpadeśaṃ sūtāya magadhaṃ māgadhāya ca //

taṃ dṛṣṭvā paramaprītāḥ prajāḥ prāhur maharṣayaḥ
vṛttīnām eṣa vo dātā bhaviṣyati janeśvaraḥ //

tato vainyaṃ mahārāja prajāḥ samabhidudruvuḥ
tvaṃ no vṛttiṃ vidhatsveti maharṣivacanāt tadā //

so 'bhidrutaḥ prajābhis tu prajāhitacikīrṣayā
dhanur gṛhya pṛṣatkāṃś ca pṛthivīm ārdayad balī //

tato vainyabhayatrastā gaur bhūtvā prādravan mahī
tāṃ pṛthur dhanur ādāya dravantīm anvadhāvata //

sā lokān brahmalokādīn gatvā vainyabhayāt tadā
pradadarśāgrato vainyaṃ pragṛhītaśarāsanam //

jvaladbhir niśitair bāṇair dīptatejasam acyutam
mahāyogaṃ mahātmānaṃ durdharṣam amarair api //

alabhantī tu sā trāṇaṃ vainyam evānvapadyata
kṛtāñjalipuṭā bhūtvā pūjyā lokais tribhiḥ sadā //

uvāca vainyaṃ nādharmaṃ strīvadhe paripaśyasi
kathaṃ dhārayitā cāsi prajā rājan vinā mayā //

mayi lokāḥ sthitā rājan mayedaṃ dhāryate jagat
matkṛte na vinaśyeyuḥ prajāḥ pārthiva viddhi tat //

na mām arhasi hantuṃ vai śreyaś cet tvaṃ cikīrṣasi
prajānāṃ pṛthivīpāla śṛṇu cedaṃ vaco mama //

upāyataḥ samārabdhāḥ sarve sidhyanty upakramāḥ
tasmād vadāmy upāyaṃ te taṃ kuruṣva yadīcchasi |
upāyaṃ paśya yena tvaṃ dhārayethāḥ prajā nṛpa //

hatvāpi māṃ na śaktas tvaṃ prajānāṃ poṣaṇe nṛpa
annabhūtā bhaviṣyāmi yaccha kopaṃ mahādyute //

avadhyāś ca striyaḥ prāhus tiryagyonigateṣv api
sattveṣu pṛthivīpāla na dharmaṃ tyaktum arhasi //

evaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ śrutvā rājā mahāmanāḥ
cintayitvā bahuvidhaṃ prajānāṃ hitakamyayā |
kopaṃ nigṛhya dharmātmā vasudhām idam abravīt //