હરિવંશ · અધ્યાય 5

આસીદ્ ધર્મસ્ય સંગોપ્તા પૂર્વમ્ અત્રિસમઃ પ્રભુઃ
અત્રિવંશસમુત્પન્નસ્ ત્વ્ અઙ્ગો નામ પ્રજાપતિઃ ॥

તસ્ય પુત્રો ઽભવદ્ વેનો નાત્યર્થં ધાર્મિકો ઽભવત્
જાતો મૃત્યુસુતાયાં વૈ સુનીથાયાં પ્રજાપતિઃ ॥

સ માતામહદોષેણ વેનઃ કાલાત્મજાત્મજઃ
સ્વધર્મં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા કામાલ્ લોકેષ્વ્ અવર્તત ॥

મર્યાદાં સ્થાપયામાસ ધર્માપેતાં સ પાર્થિવઃ
વેદધર્માન્ અતિક્રમ્ય સો ઽધર્મનિરતો ઽભવત્ ॥

નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારાઃ પ્રજાસ્ તસ્મિન્ પ્રજાપતૌ
પ્રાવર્તન્ન પપુઃ સોમં હુતં યજ્ઞેષુ દેવતાઃ ॥

ન યષ્ટવ્યં ન હોતવ્યમ્ ઇતિ તસ્ય પ્રજાપતેઃ
આસીત્ પ્રતિજ્ઞા ક્રૂરેયં વિનાશે પ્રત્યુપસ્થિતે ॥

અહમ્ ઈજ્યશ્ ચ યષ્ટા ચ યજ્ઞશ્ ચેતિ કુરૂદ્વહ
મયિ યજ્ઞો વિધાતવ્યો મયિ હોતવ્યમ્ ઇત્ય્ અપિ ॥

તમ્ અતિક્રાન્તમર્યાદમ્ આદદાનમ્ અસાંપ્રતમ્
ઊચુર્ મહર્ષયઃ સર્વે મરીચિપ્રમુખાસ્ તદા ॥

વયં દીક્ષાં પ્રવેક્ષ્યામઃ સંવત્સરગણાન્ બહૂન્
ફલદાયી સ ચાસ્માકં યજ્ઞસ્ તે ઽદ્યાપિ નાન્યથા ।
અધર્મં કુરુ મા વેન નૈષ ધર્મઃ સતાં મતઃ ॥

નિધને હિ પ્રસૂતસ્ ત્વં પ્રજાપતિર્ અસંશયમ્
પ્રજાશ્ ચ પાલયિષ્યે ઽહમ્ ઇતિ તે સમયઃ કૃતઃ ॥

તાંસ્ તથા બ્રુવતઃ સર્વાન્ મહર્ષીન્ અબ્રવીત્ તદા
વેનઃ પ્રહસ્ય દુર્બુદ્ધિર્ ઇમમ્ અર્થમ્ અનર્થવત્ ॥

સ્રષ્ટા ધર્મસ્ય કશ્ ચાન્યઃ શ્રોતવ્યં કસ્ય વા મયા
શ્રુતવીર્યતપઃસત્યૈર્ મયા વા કઃ સમો ભુવિ ।
પ્રભવં સર્વભૂતાનાં ધર્માણાં ચ વિશેષતઃ ।
સંમૂઢા ન વિદુર્ નૂનં ભવન્તો માં વિશેષતઃ ॥

ઇચ્છન્ દહેયં પૃથિવીં પ્લાવયેયં તથા જલૈઃ
દ્યાં વૈ ભુવં ચ રુન્ધેયં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

યદા ન શક્યતે માનાદ્ અવલેપાચ્ ચ પાર્થિવઃ
અનુનેતું તદા વેનં તતઃ ક્રુદ્ધા મહર્ષયઃ ॥

નિગૃહ્ય તં મહાત્માનો વિસ્ફુરન્તં મહાબલમ્
હન્યતાં હન્યતાં પાપ ઇત્ય્ ઊચુસ્ તે પરસ્પરમ્ ॥
યો યજ્ઞપુરુષં દેવમ્ અનાદિનિધનં હરિમ્ ।
વિનિન્દત્ય્ અધમાચારો ન સ યોગ્યો ભુવઃ પતિઃ ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મન્ત્રપૂતૈસ્ તૈઃ કુશૈર્ મુનિગણા નૃપમ્ ।
નિજઘ્નુર્ નિહતં પૂર્વં ભગવન્ નિન્દનાદિના ॥
તસ્મિન્ હતે જગત્ સર્વં દસ્યુભૂતં અભૂન્ નૃપ ।
તતઃ સંમન્ત્ર્ય ઋષયો મમન્થુસ્ તસ્ય ભૂભુજઃ ।
તતો ઽસ્ય સવ્યમ્ ઊરું તે મમન્થુર્ જાતમન્યવઃ ॥

તસ્મિંસ્ તુ મથ્યમાને વૈ રાજ્ઞ ઊરૌ પ્રજજ્ઞિવાન્
હ્રસ્વો ઽતિમાત્રઃ પુરુષઃ કૃષ્ણશ્ ચાપિ બભૂવ હ ॥

સ ભીતઃ પ્રાઞ્જલિર્ ભૂત્વા સ્થિતવાઞ્ જનમેજય
તમ્ અત્રિર્ વિહ્વલં દૃષ્ટ્વા નિષીદેત્ય્ અબ્રવીત્ તદા ॥

નિષાદવંશકર્તા સ બભૂવ વદતાં વર
ધીવરાન્ અસૃજચ્ ચાપિ વેનકલ્મષસંભવાન્ ॥

યે ચાન્યે વિન્ધ્યનિલયાસ્ તુમુરાસ્ તુમ્બુરાસ્ તથા
અધર્મરુચયસ્ તાત વિદ્ધિ તાન્ વેનકલ્મષાન્ ॥

તતઃ પુનર્ મહાત્માનઃ પાણિં વેનસ્ય દક્ષિણમ્
અરણીમ્ ઇવ સંરબ્ધા મમન્થુસ્ તે મહર્ષયઃ ॥

પૃથુસ્ તસ્માત્ સમુત્તસ્થૌ કરાજ્ જ્વલનસંનિભઃ
દીપ્યમાનઃ સ્વવપુષા સાક્ષાદ્ અગ્નિર્ ઇવ જ્વલન્ ॥

આદ્યમ્ આજગવં નામ ધનુર્ ગૃહ્ય મહારવમ્
શરાંશ્ ચ દિવ્યાન્ રક્ષાર્થં કવચં ચ મહાપ્રભમ્ ॥

તસ્મિઞ્ જાતે ઽથ ભૂતાનિ સંપ્રહૃષ્ટાનિ સર્વશઃ
સમાપેતુર્ મહારાજ વેનશ્ ચ ત્રિદિવં યયૌ ॥

સમુત્પન્નેન કૌરવ્ય સત્પુત્રેણ મહાત્મના
ત્રાતઃ સ પુરુષવ્યાઘ્ર પુન્નામ્નો નરકાત્ તદા ॥

તં સમુદ્રાશ્ ચ નદ્યશ્ ચ રત્નાન્ય્ આદાય સર્વશઃ
તોયાનિ ચાભિષેકાર્થં સર્વ એવોપતસ્થિરે ॥

પિતામહશ્ ચ ભગવાન્ દેવૈર્ આઙ્ગિરસૈઃ સહ
સ્થાવરાણિ ચ ભૂતાનિ જંગમાનિ ચ સર્વશઃ ॥

સમાગમ્ય તદા વૈન્યમ્ અભ્યષિઞ્ચન્ નરાધિપમ્
મહતા રાજરાજ્યેન પ્રજાપાલં મહાદ્યુતિમ્ ॥

સો ઽભિષિક્તો મહાતેજા વિધિવદ્ ધર્મકોવિદૈઃ
આધિરાજ્યે તદા રાજા પૃથુર્ વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્ ॥

પિત્રાપરઞ્જિતાસ્ તસ્ય પ્રજાસ્ તેનાનુરઞ્જિતાઃ
અનુરાગાત્ તતસ્ તસ્ય નામ રાજેત્ય્ અજાયત ॥

આપસ્ તસ્તમ્ભિરે તસ્ય સમુદ્રમ્ અભિયાસ્યતઃ
પર્વતાશ્ ચ દદુર્ માર્ગં ધ્વજસઙ્ગશ્ ચ નાભવત્ ॥

અકૃષ્ટપચ્યા પૃથિવી સિધ્યન્ત્ય્ અન્નાનિ ચિન્તયા
સર્વકામદુઘા ગાવઃ પુટકે પુટકે મધુ ॥

એતસ્મિન્ન્ એવ કાલે તુ યજ્ઞે પૈતામહે શુભે
સૂતઃ સૂત્યાં સમુત્પન્નઃ સૌત્યે ઽહનિ મહામતિઃ ॥

તસ્મિન્ન્ એવ મહાયજ્ઞે જજ્ઞે પ્રાજ્ઞો ઽથ માગધઃ
પૃથોઃ સ્તવાર્થં તૌ તત્ર સમાહૂતૌ મહર્ષિભિઃ ॥

તાવ્ ઊચુર્ ઋષયઃ સર્વે સ્તૂયતામ્ એષ પાર્થિવઃ
કર્મૈતદ્ અનુરૂપં વાં પાત્રં ચાયં નરાધિપઃ ॥

તાવ્ ઊચતુસ્ તદા સર્વાંસ્ તાન્ ઋષીન્ સૂતમાગધૌ
આવાં દેવાન્ ઋષીંશ્ ચૈવ પ્રીણયાવઃ સ્વકર્મભિઃ ॥

ન ચાસ્ય વિદ્વો વૈ કર્મ ન તથા લક્ષણં યશઃ
સ્તોત્રં યેનાસ્ય કુર્યાવ રાજ્ઞસ્ તેજસ્વિનો દ્વિજાઃ ॥

ઋષિભિસ્ તૌ નિયુક્તૌ તુ ભવિષ્યૈઃ સ્તૂયતામ્ ઇતિ
તૌ સ્તુતિં ચક્રતુર્ યુક્તં સૂતમાગધકૌ નૃપ ।
યાનિ કર્માણિ કૃતવાન્ પૃથુઃ પશ્ચાન્ મહાબલઃ ॥

તદાપ્રભૃતિ ત્રૈલોક્યે સ્તવેષુ જનમેજય
આશીર્વાદાઃ પ્રયુજ્યન્તે સૂતમાગધબન્દિભિઃ ॥

તયોઃ સ્તવાન્તે સુપ્રીતઃ પૃથુઃ પ્રાદાત્ પ્રજેશ્વરઃ
અનૂપદેશં સૂતાય મગધં માગધાય ચ ॥

તં દૃષ્ટ્વા પરમપ્રીતાઃ પ્રજાઃ પ્રાહુર્ મહર્ષયઃ
વૃત્તીનામ્ એષ વો દાતા ભવિષ્યતિ જનેશ્વરઃ ॥

તતો વૈન્યં મહારાજ પ્રજાઃ સમભિદુદ્રુવુઃ
ત્વં નો વૃત્તિં વિધત્સ્વેતિ મહર્ષિવચનાત્ તદા ॥

સો ઽભિદ્રુતઃ પ્રજાભિસ્ તુ પ્રજાહિતચિકીર્ષયા
ધનુર્ ગૃહ્ય પૃષત્કાંશ્ ચ પૃથિવીમ્ આર્દયદ્ બલી ॥

તતો વૈન્યભયત્રસ્તા ગૌર્ ભૂત્વા પ્રાદ્રવન્ મહી
તાં પૃથુર્ ધનુર્ આદાય દ્રવન્તીમ્ અન્વધાવત ॥

સા લોકાન્ બ્રહ્મલોકાદીન્ ગત્વા વૈન્યભયાત્ તદા
પ્રદદર્શાગ્રતો વૈન્યં પ્રગૃહીતશરાસનમ્ ॥

જ્વલદ્ભિર્ નિશિતૈર્ બાણૈર્ દીપ્તતેજસમ્ અચ્યુતમ્
મહાયોગં મહાત્માનં દુર્ધર્ષમ્ અમરૈર્ અપિ ॥

અલભન્તી તુ સા ત્રાણં વૈન્યમ્ એવાન્વપદ્યત
કૃતાઞ્જલિપુટા ભૂત્વા પૂજ્યા લોકૈસ્ ત્રિભિઃ સદા ॥

ઉવાચ વૈન્યં નાધર્મં સ્ત્રીવધે પરિપશ્યસિ
કથં ધારયિતા ચાસિ પ્રજા રાજન્ વિના મયા ॥

મયિ લોકાઃ સ્થિતા રાજન્ મયેદં ધાર્યતે જગત્
મત્કૃતે ન વિનશ્યેયુઃ પ્રજાઃ પાર્થિવ વિદ્ધિ તત્ ॥

ન મામ્ અર્હસિ હન્તું વૈ શ્રેયશ્ ચેત્ ત્વં ચિકીર્ષસિ
પ્રજાનાં પૃથિવીપાલ શૃણુ ચેદં વચો મમ ॥

ઉપાયતઃ સમારબ્ધાઃ સર્વે સિધ્યન્ત્ય્ ઉપક્રમાઃ
તસ્માદ્ વદામ્ય્ ઉપાયં તે તં કુરુષ્વ યદીચ્છસિ ।
ઉપાયં પશ્ય યેન ત્વં ધારયેથાઃ પ્રજા નૃપ ॥

હત્વાપિ માં ન શક્તસ્ ત્વં પ્રજાનાં પોષણે નૃપ
અન્નભૂતા ભવિષ્યામિ યચ્છ કોપં મહાદ્યુતે ॥

અવધ્યાશ્ ચ સ્ત્રિયઃ પ્રાહુસ્ તિર્યગ્યોનિગતેષ્વ્ અપિ
સત્ત્વેષુ પૃથિવીપાલ ન ધર્મં ત્યક્તુમ્ અર્હસિ ॥

એવં બહુવિધં વાક્યં શ્રુત્વા રાજા મહામનાઃ
ચિન્તયિત્વા બહુવિધં પ્રજાનાં હિતકમ્યયા ।
કોપં નિગૃહ્ય ધર્માત્મા વસુધામ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥