Harivamsa · Chapter 44

kṛtakārye gate kāle jagatyāṃ ca yathānayam
aṃśāvataraṇe vṛtte surāṇāṃ bhārate kule //

bhāge 'vatīrṇe dharmasya śakrasya pavanasya ca
aśvinor devabhiṣajor bhāge vai bhāskarasya ca //

pūrvam evāvanigate bhāge devapurodhasaḥ
vasūnām aṣṭame bhāge prāg eva dharaṇīṃ gate //

mṛtyor bhāge kṣitigate kaler bhāge tathaiva ca
bhāge somasya vahneś ca varuṇasya ca gāṃ gate //

śaṃkarasya gate bhāge viśveṣāṃ ca divaukasām
gandharvoragayakṣāṇāṃ bhāgāṃśeṣu gateṣv atha //

bhāgeṣv eteṣu gaganād avatīrṇeṣu medinīm
tiṣṭhan nārāyaṇasyāṃśe nāradaḥ pratyadṛṣyata //

jvalitāgnipratīkāśo bālārkasadṛśekṣaṇaḥ
savyāpavṛttaṃ vipulaṃ jaṭāmaṇḍalam udvahan //

candrāṃśuśukle vasane vasāno rukmabhūṣaṇaḥ
vīṇāṃ gṛhītvā mahatīṃ kakṣāsaktāṃ sakhīm iva //

kṛṣṇājinottarāsaṅgo hemayajñopavītavān
daṇḍī kamaṇḍaludharaḥ sākṣāc chakra ivāparaḥ //

bhettā jagati guhyānāṃ vigrahāṇāṃ grahopamaḥ
maharṣir vigraharucir vidvān gāndharvavedavit //

vairikelikilo vipro brāhmaḥ kalir ivāparaḥ
gātā caturṇāṃ vedānām udgātā prathamartvijām //

sa nārado 'tha brahmarṣir brahmalokacaro 'vyayaḥ
sthito devasabhāmadhye saṃrabdho viṣṇum abravīt //

aṃśāvataraṇaṃ viṣṇo yad idaṃ tridaśaiḥ kṛtam
kṣayāya pṛthivīndrāṇāṃ sarvam etad akāraṇam //

yad etat pārthivaṃ kṣatraṃ sthitaṃ tvayi vidhīśvara
nṛnārāyaṇayukto 'yaṃ kāryārthaḥ pratibhāti me //

na yuktaṃ jānatā deva tvayā tattvārthadarśinā
devadeva pṛthivyarthe prayoktuṃ kāryam īdṛśam //

tvaṃ hi cakṣuṣmatāṃ cakṣuḥ ślāghyaḥ prabhavatāṃ prabhuḥ
śreṣṭho yogavatāṃ yogī gatir gatimatām api //

devabhāgān gatān dṛṣṭvā kiṃ tvaṃ sarvāgrago vibhuḥ
vasuṃdharāyāḥ sāhyārtham aṃśaṃ svaṃ nānuyuñjase //

tvayā sanāthā devāṃśās tvanmayās tvatpracoditāḥ
jagatyāṃ saṃtariṣyanti kāryāt kāryāntaraṃ gatāḥ //

tad ahaṃ tvarayā viṣṇo prāptaḥ surasabhām imām
tava saṃcodanārthaṃ vai śṛṇu cāpy atra kāraṇam //

ye tvayā nihatā daityāḥ saṃgrāme tārakāmaye
teṣāṃ śṛṇu gatiṃ viṣṇo ye gatāḥ pṛthivītalam //

pūḥ pṛthivyāṃ samuditā mathurā nāma nāmataḥ
niviṣṭā yamunātīre sphītā janapadāyutā //

madhur nāma mahān āsīd dānavo yudhi durjayaḥ
tasya sma sumaharddhyāsīn mahāpādapasaṃtatam
ghoraṃ madhuvanaṃ nāma yatrāsau nyavasat tadā //

tasya putro mahān āsīl lavaṇo nāma dānavaḥ
lavaṇas tasya putro 'bhūn mahābalaparākramaḥ |
trāsanaḥ sarvabhūtānāṃ bale mahati tasthivān //

sa tatra dānavaḥ krīḍan varṣapūgān anekaśaḥ
sadaivatagaṇāṃl lokān udvāsayati darpitaḥ //

ayodhyāyām ayodhyāyāṃ rāme dāśarathau sthite
rājyaṃ śāsati dharmajñe rākṣasānāṃ bhayāvahe //

sa dānavo balaślāghī ghoraṃ vanam upāśritaḥ
preṣayām āsa rāmāya dūtaṃ paruṣavādinam //

viṣayāsannabhūto 'smi tava rāma ripuś ca saḥ
na ca sāmantam icchanti rājāno baladarpitam //

rājñā rājavratasthena prajānāṃ śubham icchatā
jetavyā ripavaḥ sarve sphītaṃ viṣayam icchatā //

abhiṣekārdrakeśena rājñā rañjanakāmyayā
jetavyānīndriyāṇy ādau taj jaye hi dhruvo jayaḥ //

samyagvartitukāmasya viśeṣeṇa mahīpateḥ
nayānām upadeśena nāsti lokasamo guruḥ //

vyasaneṣu jaghanyasya dharmamadhyasya dhīmataḥ
balajyeṣṭhasya nṛpater nāsti sāmantajaṃ bhayam //

sahajair badhyate sarvaḥ pravṛddhair indriyāribhiḥ
amitrāṇāṃ priyakarair mohair adhṛtir īśvaraḥ //

yat tvayā strīkṛte mohāt sabalo rāvaṇo hataḥ
naitad aupayikaṃ manye mahat te karma kutsitam //

vanavāsapravṛttena yat tvayā vrataśālinā
prahṛtaṃ rākṣase nīce naiṣa dṛṣṭaḥ satāṃ vidhiḥ //

satām akrodhajo dharmaḥ śubhāṃ nayati sadgatim
yat tvayā nihato mohād dūṣitāś ca vanaukasaḥ //

sa eva rāvaṇo dhanyo yas tvayā vratacāriṇā
strīnimittaṃ hato yuddhe grāmyān dharmān avekṣatā //

yadi te sa hataḥ saṃkhye durbuddhir ajitendriyaḥ
yudhyasvādya mayā sārdhaṃ mṛdhe yady asi vīryavān //

tasya dūtasya tac chrutvā bhāṣitaṃ tattvavādinaḥ
dhairyād asaṃbhrāntavapuḥ sasmitaṃ rāghavo 'bravīt //

asad etat tvayā dūta kathitaṃ tasya gauravāt
yan māṃ kṣipasi doṣeṇa vedātmānaṃ ca susthiram //

yady ahaṃ satpathe mūḍho yadi vā rāvaṇo hataḥ
yadi vā me hṛtā bhāryā tasya kā paridevanā //

na vāṅmātreṇa duṣyanti sādhavaḥ satpathe sthitāḥ
jāgarti ca yathā daivaṃ sadā satsv itareṣu ca //

kṛtaṃ dūtena yat kāryaṃ gaccha tvaṃ dūta māciram
nātmaślāghiṣu nīceṣu praharantīha madvidhāḥ //

ayaṃ mamānujo bhrātā śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ
tasya daityasya durbuddhe mṛdhe pratikariṣyati //

evam uktaḥ sa dūtas tu yayau saumitriṇā saha
anujñāto narendreṇa rāghaveṇa mahātmanā //

sa śīghrayānaḥ saṃprāptas tad dānavavanaṃ mahat
cakre niveśaṃ saumitrir vanānte yuddhalālasaḥ //

tato dūtasya vacanāt sa daityaḥ krodhamūrcchitaḥ
jaghane tad vanaṃ kṛtvā yuddhāyābhimukhaḥ sthitaḥ //

tad yuddham abhavad ghoraṃ saumitrer dānavasya ca
ubhayor eva dhṛtayoḥ śūrayo raṇamūrdhani //

tau śaraiḥ sādhuniśitair anyonyam abhijaghnatuḥ
na ca tau yuddhavaimukhyaṃ śramaṃ vāpy upajagmatuḥ //

atha saumitriṇā bāṇaiḥ pīḍito dānavo yudhi
tataḥ sa śūlarahitaḥ paryahīyata dānavaḥ //

sa rukmatsarum udyamya śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ
śiraś ciccheda khaḍgena lavaṇasya mahāmṛdhe //

sa hatvā dānavaṃ saṃkhye saumitrir mitranandanaḥ
tad vanaṃ tasya daityasya cicchedāstreṇa buddhimān //

chittvā vanaṃ sa saumitrir niveśam abhirocayat
bhavāya tasya deśasya purīṃ paramadharmavit //

tasmin madhuvanasthāne mathurā nāma sā purī
śatrughnena purā sṛṣṭā hatvā taṃ dānavaṃ raṇe //

sā purī paramodārā sāṭṭaprākāratoraṇā
sphītā rāṣṭrasamākīrṇā samṛddhabhavanākulā //

udyānavanasaṃpannā susīmā supratiṣṭhitā
prāṃśuprākārasaṃpannā parikhārgalamekhalā //

cayāṭṭālakakeyūrā prāsādavarakuṇḍalā
susaṃvṛtadvāramukhī catvarodgārahāsinī //

arogavīrapuruṣā hastyaśvarathasaṃkulā
ardhacandrapratīkāśā yamunātīraśobhitā //

puṇyāpaṇavatī durgā ratnasaṃcayagarvitā
kṣetrāṇi rasavanty asyāḥ kāle devaś ca varṣati //

naranārīsamuditā sā purī sma prakāśate
niviṣṭo viṣayaś caiva śūrasenas tato 'bhavat //

tasyāṃ puryāṃ mahāvīryo rājā bhojakulodvahaḥ
ugrasena iti khyāto mahāsenaparākramaḥ //

tasya putratvam āpanno yo 'sauviṣṇo tvayā hataḥ
kālanemir mahādaityaḥ saṃgrāme tārakāmaye //

kaṃso nāma viśālākṣo bhojavaṃśavivardhanaḥ
rājā pṛthivyāṃ vikhyātaḥ siṃhavispaṣṭavikramaḥ //

rājñāṃ bhayaṃkaro ghoraḥ śaṅkanīyo mahīkṣitām
bhayadaḥ sarvabhūtānāṃ satpathād bāhyatāṃ gataḥ //

dāruṇābhiniveśena dāruṇenāntarātmanā
yuktas tenaiva darpeṇa prajānāṃ lomaharṣaṇaḥ //

na rājadharmābhirato nātmapakṣasukhāvahaḥ
nātmarājyapriyakaraś caṇḍaḥ kararuciḥ sadā //

sa kaṃsas tatra saṃbhūtas tvayā yuddhe parājitaḥ
sa badhvā pitaraṃ rājā mathurām abhyarakṣata |
kravyādo bādhate lokān āsureṇāntarātmanā //

yo 'py asau hayavikrānto hayagrīva iti smṛtaḥ
keśī nāma hayo jātaḥ sa tasyaiva jaghanyajaḥ //

sa duṣṭo heṣitapaṭuḥ kesarī niravagrahaḥ
vṛndāvane vasaty eko nṛṇāṃ māṃsāni bhakṣayan //

ariṣṭo baliputras tu kakudmī vṛṣarūpadhṛk
gavām aritvam āpannaḥ kāmarūpī mahāsuraḥ //

riṣṭo nāma diteḥ putro variṣṭho dānaveṣu yaḥ
sa kuñjaratvam āpanno daityaḥ kaṃsasya vāhanaḥ //

lambo nāmeti vikhyāto yo 'saudaityeṣu darpitaḥ
pralambo nāma bhūtvāsau vaṭaṃ bhāṇḍīram āśritaḥ //

khara ity ucyate daityo dhenukaḥ so 'surottamaḥ
ghoraṃ tālavanaṃ daityaś caraty utsārayan prajāḥ //

varāhaś ca kiśoraś ca tāv ubhau dānavottamau
mallau raṅgagatau tau tu jātau cāṇūramuṣṭikau //

yau tau mayaś ca tāraś ca dānavau dānavāntaka
prāgjyotiṣe tau bhaumasya narakasya pure ratau //

ete daityā vinihatās tvayā viṣṇo nirākṛtāḥ
mānuṣaṃ vapur āsthāya bādhante bhuvi mānavān //

tvatkathādveṣiṇaḥ sarve tvanmayān ghnanti mānavān
tava prasādāt teṣāṃ vai dānavānāṃ kṣayo bhavet //

tava te divi bibhyanti tvatto bibhyanti sāgare
pṛthivyāṃ bibhyati tvatto nānyasya tu kathaṃcana //

durvṛttasya hatasyāpi tvayā nānyena śrīdhara
divaś cyutasya daityasya gatir bhavati medinī //

vyutthitasya tu medinyāṃ hatasya nṛśarīriṇaḥ
durlabhaṃ svargagamanaṃ tvayi jāgrati keśava //

tad āgaccha svayaṃ viṣṇo gacchāva pṛthivītalam
dānavānāṃ vināśāya visṛjātmānam ātmanā //

mūrtayo hi tavāvyaktā dṛśyādṛśyāḥ surottamaiḥ
tāsu sṛṣṭās tvayā devāḥ saṃbhaviṣyanti bhūtale //

tavāvataraṇe viṣṇo kaṃsaḥ sa vinaśiṣyati
setsyate ca sa kāryārtho yasyārthe bhūmir āgatā //

tvaṃ bhārate kāryagurus tvaṃ cakṣus tvaṃ parāyaṇaḥ
tad āgaccha hṛṣīkeśa kṣitau tāñ jahi dānavān //