હરિવંશ · અધ્યાય 44

કૃતકાર્યે ગતે કાલે જગત્યાં ચ યથાનયમ્
અંશાવતરણે વૃત્તે સુરાણાં ભારતે કુલે ॥

ભાગે ઽવતીર્ણે ધર્મસ્ય શક્રસ્ય પવનસ્ય ચ
અશ્વિનોર્ દેવભિષજોર્ ભાગે વૈ ભાસ્કરસ્ય ચ ॥

પૂર્વમ્ એવાવનિગતે ભાગે દેવપુરોધસઃ
વસૂનામ્ અષ્ટમે ભાગે પ્રાગ્ એવ ધરણીં ગતે ॥

મૃત્યોર્ ભાગે ક્ષિતિગતે કલેર્ ભાગે તથૈવ ચ
ભાગે સોમસ્ય વહ્નેશ્ ચ વરુણસ્ય ચ ગાં ગતે ॥

શંકરસ્ય ગતે ભાગે વિશ્વેષાં ચ દિવૌકસામ્
ગન્ધર્વોરગયક્ષાણાં ભાગાંશેષુ ગતેષ્વ્ અથ ॥

ભાગેષ્વ્ એતેષુ ગગનાદ્ અવતીર્ણેષુ મેદિનીમ્
તિષ્ઠન્ નારાયણસ્યાંશે નારદઃ પ્રત્યદૃષ્યત ॥

જ્વલિતાગ્નિપ્રતીકાશો બાલાર્કસદૃશેક્ષણઃ
સવ્યાપવૃત્તં વિપુલં જટામણ્ડલમ્ ઉદ્વહન્ ॥

ચન્દ્રાંશુશુક્લે વસને વસાનો રુક્મભૂષણઃ
વીણાં ગૃહીત્વા મહતીં કક્ષાસક્તાં સખીમ્ ઇવ ॥

કૃષ્ણાજિનોત્તરાસઙ્ગો હેમયજ્ઞોપવીતવાન્
દણ્ડી કમણ્ડલુધરઃ સાક્ષાચ્ છક્ર ઇવાપરઃ ॥

ભેત્તા જગતિ ગુહ્યાનાં વિગ્રહાણાં ગ્રહોપમઃ
મહર્ષિર્ વિગ્રહરુચિર્ વિદ્વાન્ ગાન્ધર્વવેદવિત્ ॥

વૈરિકેલિકિલો વિપ્રો બ્રાહ્મઃ કલિર્ ઇવાપરઃ
ગાતા ચતુર્ણાં વેદાનામ્ ઉદ્ગાતા પ્રથમર્ત્વિજામ્ ॥

સ નારદો ઽથ બ્રહ્મર્ષિર્ બ્રહ્મલોકચરો ઽવ્યયઃ
સ્થિતો દેવસભામધ્યે સંરબ્ધો વિષ્ણુમ્ અબ્રવીત્ ॥

અંશાવતરણં વિષ્ણો યદ્ ઇદં ત્રિદશૈઃ કૃતમ્
ક્ષયાય પૃથિવીન્દ્રાણાં સર્વમ્ એતદ્ અકારણમ્ ॥

યદ્ એતત્ પાર્થિવં ક્ષત્રં સ્થિતં ત્વયિ વિધીશ્વર
નૃનારાયણયુક્તો ઽયં કાર્યાર્થઃ પ્રતિભાતિ મે ॥

ન યુક્તં જાનતા દેવ ત્વયા તત્ત્વાર્થદર્શિના
દેવદેવ પૃથિવ્યર્થે પ્રયોક્તું કાર્યમ્ ઈદૃશમ્ ॥

ત્વં હિ ચક્ષુષ્મતાં ચક્ષુઃ શ્લાઘ્યઃ પ્રભવતાં પ્રભુઃ
શ્રેષ્ઠો યોગવતાં યોગી ગતિર્ ગતિમતામ્ અપિ ॥

દેવભાગાન્ ગતાન્ દૃષ્ટ્વા કિં ત્વં સર્વાગ્રગો વિભુઃ
વસુંધરાયાઃ સાહ્યાર્થમ્ અંશં સ્વં નાનુયુઞ્જસે ॥

ત્વયા સનાથા દેવાંશાસ્ ત્વન્મયાસ્ ત્વત્પ્રચોદિતાઃ
જગત્યાં સંતરિષ્યન્તિ કાર્યાત્ કાર્યાન્તરં ગતાઃ ॥

તદ્ અહં ત્વરયા વિષ્ણો પ્રાપ્તઃ સુરસભામ્ ઇમામ્
તવ સંચોદનાર્થં વૈ શૃણુ ચાપ્ય્ અત્ર કારણમ્ ॥

યે ત્વયા નિહતા દૈત્યાઃ સંગ્રામે તારકામયે
તેષાં શૃણુ ગતિં વિષ્ણો યે ગતાઃ પૃથિવીતલમ્ ॥

પૂઃ પૃથિવ્યાં સમુદિતા મથુરા નામ નામતઃ
નિવિષ્ટા યમુનાતીરે સ્ફીતા જનપદાયુતા ॥

મધુર્ નામ મહાન્ આસીદ્ દાનવો યુધિ દુર્જયઃ
તસ્ય સ્મ સુમહર્દ્ધ્યાસીન્ મહાપાદપસંતતમ્
ઘોરં મધુવનં નામ યત્રાસૌ ન્યવસત્ તદા ॥

તસ્ય પુત્રો મહાન્ આસીલ્ લવણો નામ દાનવઃ
લવણસ્ તસ્ય પુત્રો ઽભૂન્ મહાબલપરાક્રમઃ ।
ત્રાસનઃ સર્વભૂતાનાં બલે મહતિ તસ્થિવાન્ ॥

સ તત્ર દાનવઃ ક્રીડન્ વર્ષપૂગાન્ અનેકશઃ
સદૈવતગણાંલ્ લોકાન્ ઉદ્વાસયતિ દર્પિતઃ ॥

અયોધ્યાયામ્ અયોધ્યાયાં રામે દાશરથૌ સ્થિતે
રાજ્યં શાસતિ ધર્મજ્ઞે રાક્ષસાનાં ભયાવહે ॥

સ દાનવો બલશ્લાઘી ઘોરં વનમ્ ઉપાશ્રિતઃ
પ્રેષયામ્ આસ રામાય દૂતં પરુષવાદિનમ્ ॥

વિષયાસન્નભૂતો ઽસ્મિ તવ રામ રિપુશ્ ચ સઃ
ન ચ સામન્તમ્ ઇચ્છન્તિ રાજાનો બલદર્પિતમ્ ॥

રાજ્ઞા રાજવ્રતસ્થેન પ્રજાનાં શુભમ્ ઇચ્છતા
જેતવ્યા રિપવઃ સર્વે સ્ફીતં વિષયમ્ ઇચ્છતા ॥

અભિષેકાર્દ્રકેશેન રાજ્ઞા રઞ્જનકામ્યયા
જેતવ્યાનીન્દ્રિયાણ્ય્ આદૌ તજ્ જયે હિ ધ્રુવો જયઃ ॥

સમ્યગ્વર્તિતુકામસ્ય વિશેષેણ મહીપતેઃ
નયાનામ્ ઉપદેશેન નાસ્તિ લોકસમો ગુરુઃ ॥

વ્યસનેષુ જઘન્યસ્ય ધર્મમધ્યસ્ય ધીમતઃ
બલજ્યેષ્ઠસ્ય નૃપતેર્ નાસ્તિ સામન્તજં ભયમ્ ॥

સહજૈર્ બધ્યતે સર્વઃ પ્રવૃદ્ધૈર્ ઇન્દ્રિયારિભિઃ
અમિત્રાણાં પ્રિયકરૈર્ મોહૈર્ અધૃતિર્ ઈશ્વરઃ ॥

યત્ ત્વયા સ્ત્રીકૃતે મોહાત્ સબલો રાવણો હતઃ
નૈતદ્ ઔપયિકં મન્યે મહત્ તે કર્મ કુત્સિતમ્ ॥

વનવાસપ્રવૃત્તેન યત્ ત્વયા વ્રતશાલિના
પ્રહૃતં રાક્ષસે નીચે નૈષ દૃષ્ટઃ સતાં વિધિઃ ॥

સતામ્ અક્રોધજો ધર્મઃ શુભાં નયતિ સદ્ગતિમ્
યત્ ત્વયા નિહતો મોહાદ્ દૂષિતાશ્ ચ વનૌકસઃ ॥

સ એવ રાવણો ધન્યો યસ્ ત્વયા વ્રતચારિણા
સ્ત્રીનિમિત્તં હતો યુદ્ધે ગ્રામ્યાન્ ધર્માન્ અવેક્ષતા ॥

યદિ તે સ હતઃ સંખ્યે દુર્બુદ્ધિર્ અજિતેન્દ્રિયઃ
યુધ્યસ્વાદ્ય મયા સાર્ધં મૃધે યદ્ય્ અસિ વીર્યવાન્ ॥

તસ્ય દૂતસ્ય તચ્ છ્રુત્વા ભાષિતં તત્ત્વવાદિનઃ
ધૈર્યાદ્ અસંભ્રાન્તવપુઃ સસ્મિતં રાઘવો ઽબ્રવીત્ ॥

અસદ્ એતત્ ત્વયા દૂત કથિતં તસ્ય ગૌરવાત્
યન્ માં ક્ષિપસિ દોષેણ વેદાત્માનં ચ સુસ્થિરમ્ ॥

યદ્ય્ અહં સત્પથે મૂઢો યદિ વા રાવણો હતઃ
યદિ વા મે હૃતા ભાર્યા તસ્ય કા પરિદેવના ॥

ન વાઙ્માત્રેણ દુષ્યન્તિ સાધવઃ સત્પથે સ્થિતાઃ
જાગર્તિ ચ યથા દૈવં સદા સત્સ્વ્ ઇતરેષુ ચ ॥

કૃતં દૂતેન યત્ કાર્યં ગચ્છ ત્વં દૂત માચિરમ્
નાત્મશ્લાઘિષુ નીચેષુ પ્રહરન્તીહ મદ્વિધાઃ ॥

અયં મમાનુજો ભ્રાતા શત્રુઘ્નઃ શત્રુતાપનઃ
તસ્ય દૈત્યસ્ય દુર્બુદ્ધે મૃધે પ્રતિકરિષ્યતિ ॥

એવમ્ ઉક્તઃ સ દૂતસ્ તુ યયૌ સૌમિત્રિણા સહ
અનુજ્ઞાતો નરેન્દ્રેણ રાઘવેણ મહાત્મના ॥

સ શીઘ્રયાનઃ સંપ્રાપ્તસ્ તદ્ દાનવવનં મહત્
ચક્રે નિવેશં સૌમિત્રિર્ વનાન્તે યુદ્ધલાલસઃ ॥

તતો દૂતસ્ય વચનાત્ સ દૈત્યઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ
જઘને તદ્ વનં કૃત્વા યુદ્ધાયાભિમુખઃ સ્થિતઃ ॥

તદ્ યુદ્ધમ્ અભવદ્ ઘોરં સૌમિત્રેર્ દાનવસ્ય ચ
ઉભયોર્ એવ ધૃતયોઃ શૂરયો રણમૂર્ધનિ ॥

તૌ શરૈઃ સાધુનિશિતૈર્ અન્યોન્યમ્ અભિજઘ્નતુઃ
ન ચ તૌ યુદ્ધવૈમુખ્યં શ્રમં વાપ્ય્ ઉપજગ્મતુઃ ॥

અથ સૌમિત્રિણા બાણૈઃ પીડિતો દાનવો યુધિ
તતઃ સ શૂલરહિતઃ પર્યહીયત દાનવઃ ॥

સ રુક્મત્સરુમ્ ઉદ્યમ્ય શત્રુઘ્નઃ શત્રુતાપનઃ
શિરશ્ ચિચ્છેદ ખડ્ગેન લવણસ્ય મહામૃધે ॥

સ હત્વા દાનવં સંખ્યે સૌમિત્રિર્ મિત્રનન્દનઃ
તદ્ વનં તસ્ય દૈત્યસ્ય ચિચ્છેદાસ્ત્રેણ બુદ્ધિમાન્ ॥

છિત્ત્વા વનં સ સૌમિત્રિર્ નિવેશમ્ અભિરોચયત્
ભવાય તસ્ય દેશસ્ય પુરીં પરમધર્મવિત્ ॥

તસ્મિન્ મધુવનસ્થાને મથુરા નામ સા પુરી
શત્રુઘ્નેન પુરા સૃષ્ટા હત્વા તં દાનવં રણે ॥

સા પુરી પરમોદારા સાટ્ટપ્રાકારતોરણા
સ્ફીતા રાષ્ટ્રસમાકીર્ણા સમૃદ્ધભવનાકુલા ॥

ઉદ્યાનવનસંપન્ના સુસીમા સુપ્રતિષ્ઠિતા
પ્રાંશુપ્રાકારસંપન્ના પરિખાર્ગલમેખલા ॥

ચયાટ્ટાલકકેયૂરા પ્રાસાદવરકુણ્ડલા
સુસંવૃતદ્વારમુખી ચત્વરોદ્ગારહાસિની ॥

અરોગવીરપુરુષા હસ્ત્યશ્વરથસંકુલા
અર્ધચન્દ્રપ્રતીકાશા યમુનાતીરશોભિતા ॥

પુણ્યાપણવતી દુર્ગા રત્નસંચયગર્વિતા
ક્ષેત્રાણિ રસવન્ત્ય્ અસ્યાઃ કાલે દેવશ્ ચ વર્ષતિ ॥

નરનારીસમુદિતા સા પુરી સ્મ પ્રકાશતે
નિવિષ્ટો વિષયશ્ ચૈવ શૂરસેનસ્ તતો ઽભવત્ ॥

તસ્યાં પુર્યાં મહાવીર્યો રાજા ભોજકુલોદ્વહઃ
ઉગ્રસેન ઇતિ ખ્યાતો મહાસેનપરાક્રમઃ ॥

તસ્ય પુત્રત્વમ્ આપન્નો યો ઽસૌવિષ્ણો ત્વયા હતઃ
કાલનેમિર્ મહાદૈત્યઃ સંગ્રામે તારકામયે ॥

કંસો નામ વિશાલાક્ષો ભોજવંશવિવર્ધનઃ
રાજા પૃથિવ્યાં વિખ્યાતઃ સિંહવિસ્પષ્ટવિક્રમઃ ॥

રાજ્ઞાં ભયંકરો ઘોરઃ શઙ્કનીયો મહીક્ષિતામ્
ભયદઃ સર્વભૂતાનાં સત્પથાદ્ બાહ્યતાં ગતઃ ॥

દારુણાભિનિવેશેન દારુણેનાન્તરાત્મના
યુક્તસ્ તેનૈવ દર્પેણ પ્રજાનાં લોમહર્ષણઃ ॥

ન રાજધર્માભિરતો નાત્મપક્ષસુખાવહઃ
નાત્મરાજ્યપ્રિયકરશ્ ચણ્ડઃ કરરુચિઃ સદા ॥

સ કંસસ્ તત્ર સંભૂતસ્ ત્વયા યુદ્ધે પરાજિતઃ
સ બધ્વા પિતરં રાજા મથુરામ્ અભ્યરક્ષત ।
ક્રવ્યાદો બાધતે લોકાન્ આસુરેણાન્તરાત્મના ॥

યો ઽપ્ય્ અસૌ હયવિક્રાન્તો હયગ્રીવ ઇતિ સ્મૃતઃ
કેશી નામ હયો જાતઃ સ તસ્યૈવ જઘન્યજઃ ॥

સ દુષ્ટો હેષિતપટુઃ કેસરી નિરવગ્રહઃ
વૃન્દાવને વસત્ય્ એકો નૃણાં માંસાનિ ભક્ષયન્ ॥

અરિષ્ટો બલિપુત્રસ્ તુ કકુદ્મી વૃષરૂપધૃક્
ગવામ્ અરિત્વમ્ આપન્નઃ કામરૂપી મહાસુરઃ ॥

રિષ્ટો નામ દિતેઃ પુત્રો વરિષ્ઠો દાનવેષુ યઃ
સ કુઞ્જરત્વમ્ આપન્નો દૈત્યઃ કંસસ્ય વાહનઃ ॥

લમ્બો નામેતિ વિખ્યાતો યો ઽસૌદૈત્યેષુ દર્પિતઃ
પ્રલમ્બો નામ ભૂત્વાસૌ વટં ભાણ્ડીરમ્ આશ્રિતઃ ॥

ખર ઇત્ય્ ઉચ્યતે દૈત્યો ધેનુકઃ સો ઽસુરોત્તમઃ
ઘોરં તાલવનં દૈત્યશ્ ચરત્ય્ ઉત્સારયન્ પ્રજાઃ ॥

વરાહશ્ ચ કિશોરશ્ ચ તાવ્ ઉભૌ દાનવોત્તમૌ
મલ્લૌ રઙ્ગગતૌ તૌ તુ જાતૌ ચાણૂરમુષ્ટિકૌ ॥

યૌ તૌ મયશ્ ચ તારશ્ ચ દાનવૌ દાનવાન્તક
પ્રાગ્જ્યોતિષે તૌ ભૌમસ્ય નરકસ્ય પુરે રતૌ ॥

એતે દૈત્યા વિનિહતાસ્ ત્વયા વિષ્ણો નિરાકૃતાઃ
માનુષં વપુર્ આસ્થાય બાધન્તે ભુવિ માનવાન્ ॥

ત્વત્કથાદ્વેષિણઃ સર્વે ત્વન્મયાન્ ઘ્નન્તિ માનવાન્
તવ પ્રસાદાત્ તેષાં વૈ દાનવાનાં ક્ષયો ભવેત્ ॥

તવ તે દિવિ બિભ્યન્તિ ત્વત્તો બિભ્યન્તિ સાગરે
પૃથિવ્યાં બિભ્યતિ ત્વત્તો નાન્યસ્ય તુ કથંચન ॥

દુર્વૃત્તસ્ય હતસ્યાપિ ત્વયા નાન્યેન શ્રીધર
દિવશ્ ચ્યુતસ્ય દૈત્યસ્ય ગતિર્ ભવતિ મેદિની ॥

વ્યુત્થિતસ્ય તુ મેદિન્યાં હતસ્ય નૃશરીરિણઃ
દુર્લભં સ્વર્ગગમનં ત્વયિ જાગ્રતિ કેશવ ॥

તદ્ આગચ્છ સ્વયં વિષ્ણો ગચ્છાવ પૃથિવીતલમ્
દાનવાનાં વિનાશાય વિસૃજાત્માનમ્ આત્મના ॥

મૂર્તયો હિ તવાવ્યક્તા દૃશ્યાદૃશ્યાઃ સુરોત્તમૈઃ
તાસુ સૃષ્ટાસ્ ત્વયા દેવાઃ સંભવિષ્યન્તિ ભૂતલે ॥

તવાવતરણે વિષ્ણો કંસઃ સ વિનશિષ્યતિ
સેત્સ્યતે ચ સ કાર્યાર્થો યસ્યાર્થે ભૂમિર્ આગતા ॥

ત્વં ભારતે કાર્યગુરુસ્ ત્વં ચક્ષુસ્ ત્વં પરાયણઃ
તદ્ આગચ્છ હૃષીકેશ ક્ષિતૌ તાઞ્ જહિ દાનવાન્ ॥