Harivamsa · Chapter 3

devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām
utpattiṃ vistareṇaiva vaiśaṃpāyana kīrtaya //

prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā
yathā sasarja bhūtāni tathā śṛṇu mahīpate //

manasā tv eva bhūtāni pūrvam evāsṛjat prabhuḥ
ṛṣīn devān sagandharvān asurān atha rākṣasān //

yadāsya yatamānasya na vyavardhanta vai prajāḥ
apadhyātā bhagavatā mahādevena dhīmatā |
tataḥ saṃcintya tu punaḥ prajāhetoḥ prajāpatiḥ //

sa maithunena dharmeṇa sisṛkṣur vividhā prajāḥ
asiknīm āvahat patnīṃ vīraṇasya prajāpateḥ
sutāṃ sutapasā yuktāṃ mahatīṃ lokadhāraṇīm //

atha putrasahasrāṇi vairaṇyāṃ pañca vīryavān
asiknyāṃ janayām āsa dakṣa eva prajāpatiḥ //

tāṃs tu dṛṣṭvā mahābhāgān saṃvivardhayiṣūn prajāḥ
devarṣiḥ priyasaṃvādo nāradaḥ prābravīd idam
nāśāya vacanaṃ teṣāṃ śāpāyaivātmanas tathā //

yaṃ kaśyapaḥ sutavaraṃ parameṣṭhī vyajījanat
dakṣasya vai duhitari dakṣaśāpabhayān muniḥ //

pūrvaṃ sa hi samutpanno nāradaḥ parameṣṭhinaḥ
asiknyām atha vairaṇyāṃ bhūyo devarṣisattamaḥ
taṃ bhūyo janayām āsa piteva munipuṃgavam //

tena dakṣaya putrā vai haryaśvā iti viśrutāḥ
nirmathya nāśitāḥ sarve vidhinā ca na saṃśayaḥ //

tasyodyatas tadā dakṣo nāśāyāmitavikramaḥ
brahmarṣīn purataḥ kṛtvā yācitaḥ parameṣṭhinā //

tato 'bhnisaṃdhiṃ cakre vai dakṣas tu parameṣṭhinā
kanyāyāṃ nārado mahyaṃ tava putro bhaved iti //

tato dakṣaḥ sutāṃ prādāt priyāṃ vai parameṣṭhine
sa tasyāṃ nārado jajñe bhūyaḥ śāpabhayād ṛṣiḥ //

kathaṃ praṇāśitāḥ putrā nāradena maharṣinā
prajāpater dvijaśreṣṭha śrotum icchāmi tattvataḥ //

dakṣasya putrā haryaśvā vivardhayiṣavaḥ prajāḥ
samāgatā mahāvīryā nāradas tān uvāca ha //

bāliśā bata yūyaṃ ye nāsyā jānīta vai bhuvaḥ
pramāṇaṃ sraṣṭukāmā vai prajā prācetasātmajāḥ |
antar ūrdhvam adhaś caiva kathaṃ srakṣyatha vai prajāḥ //

te tu tadvacanaṃ śrutvā prayātā sarvatodiśam
adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ //

haryaśveṣv atha naṣṭeṣu dakṣaḥ prācetasaḥ punaḥ
vairaṇyām eva putrāṇāṃ sahasram asṛjat prabhuḥ //

vivardhayiṣavas te tu śabalāśvāḥ prajās tadā
pūrvoktaṃ vacanaṃ tāta nāradenaiva coditāḥ //

anyonyam ūcus te sarve samyag āha mahān ṛṣiḥ
bhrātṝṇāṃ padavī caiva gantavyā nātra saṃśayaḥ
jñātvā pramāṇaṃ pṛthvyāś ca sukhaṃ srakṣyāmahe prajāḥ //

te 'pi tenaiva mārgeṇa prayātāḥ sarvatodiśam
adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ //

tadāprabhṛti vai bhrātā bhrātur anveṣaṇe nṛpa
prayāto naśyati vibho tan na kāryaṃ vipaśyatā //

tāṃś cāpi naṣṭān vijñāya putrān dakṣaḥ prajāpatiḥ
tadbhītyā nāradaṃ śaptvā kanyā evāsṛjat prabhuḥ |
ṣaṣṭiṃ dakṣo 'sṛjat kanyā vairaṇyām iti na śrutam //

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa
saptaviṃśati somāya catasro 'riṣṭanemaye //

dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase tathā
dve bhṛśāśvāya viduṣe tāsāṃ nāmāni me śṛṇu //

arundhatī vasur jāmī lambā bhānur marutvatī
saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca bhārata
dharmapatnyo daśa tv etās tāsv apatyāni me śṛṇu //

viśvedevās tu viśvāyāḥ sādhyā sādhyān vyajāyata
marutvatyāṃ marutvanto vasos tu vasavaḥ smṛtāḥ //

bhānos tu bhānavas tāta muhūrtās tu mūhūrtajāḥ
lambāyāś caiva ghoṣo 'tha nāgavīthī ca jāmijā //

pṛthivīviṣayaṃ sarvam arundhatyāṃ vyajāyata
saṃkalpāyās tu sarvātmā jajñe saṃkalpa eva ca //

yā rājan somapatnyas tu dakṣaḥ prācetaso dadau
sarvā nakṣatranāmnyas tu jyotiṣe parikīrtitāḥ //

ye tv aneke suragaṇā devā jyotiḥpurogamāḥ
vasavo 'ṣṭau samākhyātās teṣāṃ vakṣyāmi vistaram //

āpo dhruvaś ca somaś ca dharaś caivānilo 'nalaḥ
pratyūṣaś ca prabhasaś ca vasavo nāmabhiḥ śrutāḥ //

āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śramaḥ śānto munis tathā
dhruvasya putro bhagavān kālo lokaprakālanaḥ //

somasya bhagavān varcā varcasvī yena jāyate
dharasya putro draviṇo hutahavyavahas tathā
manoharāyāḥ śiśiraḥ prāṇo 'tha ramaṇas tathā //

anilasya śivā bhāryā yasyāḥ putraḥ purojavaḥ
avijñātagatiś caiva dvau putrāv anilasya tu //

agniputraḥ kumāras tu śarastambe śriyā vṛtaḥ
tasya śākho viśākhaś ca naigameṣaś ca pṛṣṭhajaḥ
apatyaṃ kṛttikānāṃ sa kārttikeya iti smṛtaḥ //

pratyūṣasya viduḥ putram ṛṣiṃ nāmnātha devalam
dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau //

bṛhaspates tu bhaginī varastrī brahmacāriṇī
yogasiddhā jagat kṛtsnam asaktā vicacāra ha //

prabhāsasya tu bhāryā sā vasūnām aṣṭamasya tu
visvakarmā mahābhāgas tasyāṃ jajñe prajāpatiḥ //

kartā śilpasahasrāṇāṃ tridaśānāṃ ca vardhakiḥ
bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ kartā śilpavatāṃ varaḥ //

yaḥ sarveṣāṃ vimānānī daivatānāṃ cakāra ha
mānuṣāś copajīvanti yasya śilpaṃ mahātmanaḥ //

ajaikapād ahirbudhnyas tvaṣṭā rudraś ca vīryavān
tvaṣṭuś caivātmajaḥ śrīmān viśvarūpo mahāyaśāḥ //

haraś ca bahurūpaś ca tryambakaś cāparājitaḥ
vṛṣākapiś ca śaṃbhuś ca kapardī raivatas tathā //

ekādaśaite kathitā rudrās tribhuvaneśvarāḥ
śataṃ caivaṃ samākhyātaṃ rudrāṇām amitaujasām //

aditir ditir danuś caiva ariṣṭā surasā tathā
surabhir vinatā caiva tāmrā krodhavaśā irā
kadrūr muniś ca lokeśa tāsv apatyāni me śṛṇu //

pūrvamanvantare śreṣṭhā dvādaśāsan surottamāḥ
tuṣitā nāma te 'nyonyam ūcur vaivasvate 'ntare //

upasthite 'tiyaśasyaś cākṣuṣasyāntre manoḥ
hitārthaṃ sarvalokānāṃ samāgamya parasparam //

āgacchata drutaṃ devā aditiṃ saṃpraviśya vai
manvantare prasūyāmas tan naḥ śreyo bhaviṣyati //

evam uktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ
mārīcāt kaśyapāj jātās te 'dityā dakṣakanyayā //

tatra viṣṇuś ca śakraś ca jajñāte punar eva hi
aryamā caiva dhātā ca tvaṣṭā pūṣā tathaiva ca //

vivasvān savitā caiva mitro varuṇa eva ca
aṃśo bhagaś cātitejā ādityā dvādaśa smṛtāḥ //

cākṣuṣasyāntare pūrvam āsan ye tuṣitāḥ surāḥ
vaivasvate 'ntare te vai ādityā dvādaśa smṛtāḥ //

saptaviṃśat tu yāḥ proktāḥ somapatnyo 'tha suvratāḥ
tāsām apatyāny abhavan dīptāny amitatejasām //

ariṣṭanemeḥ patnīnām apatyānīha ṣoḍaśa
bahuputrasya viduṣaś catasro vidyutaḥ smṛtāḥ
pratyaṅgirasajāḥ śreṣṭhā ṛco brahmarṣisatkṛtāḥ //

bhṛśāśvasya tu devarṣer devapraharaṇāḥ sutāḥ
ete yugasahasrānte jāyante punar eva ha //

sarve devagaṇās tāta trayas triṃśat tu kāmajāḥ
teṣām api ca rājendra nirodhotpattir ucyate //

yathā sūryasya kauravya udayāstamayāv iha
tathā yugāni rājendra praḷayā manavas tathā |
evaṃ devanikāyās te saṃbhavanti yuge yuge //

dityāḥ putradvayaṃ jajñe kaśyapād iti naḥ śrutam
kaśyapasyātmajāv etau sarvebhyaḥ pūrvajau matau |
hiraṇyakaśipuś caiva hiraṇyākṣaś ca bhārata
siṃhikā cābhavat kanyā vipracitteḥ parigrahaḥ //

hiraṇyakaśipoḥ putrāś catvāraḥ prathitaujasaḥ
anuhrādaś ca hrādaś ca prahrādaś caiva vīryavān //

saṃhrādas ca caturtho 'bhūd dhrādaputro hradas tathā
saṃhrādaputrau sundaś ca nisundas tāv ubhau smṛtau |
hradasya putro 'py āyur vai śivaḥ kālas tathaiva ca
saṃhrādaputra āyuṣmāñ śibir bāṣkala eva ca |
teṣāṃ madhye mahābhāga sarvatra samadṛg vaśī |
prahrādaḥ paramāṃ bhaktiṃ ya uvāca janārdane |
virocanaś ca prāhrādir balir jajñe virocanāt //

baleḥ putraśataṃ tv āsīd bāṇajyeṣṭhaṃ narādhipa
dhṛtarāṣṭraś ca sūryaś ca candramāś cendratāpanaḥ //

kumbhanābho gardabhākṣaḥ kukṣir ity edvamādayaḥ
bāṇas teṣām atibalo jyeṣṭhaḥ paśupateḥ priyaḥ //

purākalpe hi bāṇena prasādyomāpatiṃ prabhum
pārśvato me vihāraḥ syād ity evaṃ yācito varaḥ //

hiraṇāksasutāḥ pañca vidvāṃsaḥ sumahābalāḥ
jharjharaḥ śakuniś caiva bhūtasaṃtāpanas tathā
mahānābhaś ca vikrāntaḥ kālanābhas tathaiva ca //

abhavan danuputrās tu śataṃ tīvraparākramāḥ
tapasvino mahāvīryāḥ prādhānyena nibodha tān //

dvimūrdhā śakuniś caiva tathā śaṅkuśirā vibhuḥ
śaṅkukarṇo vivādaś ca gaveṣṭhī duṃdubhis tathā |
ayomukhaḥ śambaraś ca kapilo vāmanas tathā //

marīcir maghavāṃś caiva iḍā gargaśirās tathā
vikṣobhaṇaś ca ketuś ca ketuvīryaśatahradau //

indrajit sasrvajic caiva vajranābhas tathaiva ca
mahānābhaś ca vikrāntaḥ kālanābhas tathaiva ca |
ekacakro mahābāhus tārakaś ca mahābalaḥ //

vaiśvānaraḥ pulomā ca vidrāvaṇamahāśirau
svarbhānur vṛṣaparvā ca vipracittiś ca vīryavān //

sarva ete danoḥ putrāḥ kaśyapād abhijajñire
vipracittipradhānās te dānavāḥ sumahābalāḥ //

svarbhānos tu prabhā kanyā pulomnas tu śacī sutā
upadānavī hayaśirāḥ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī //

pulomā kālakā caiva vaiśvānarasute ubhe
bahvapatye mahāsattve mārīces tu parigrahaḥ //

tayoḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ dānavasattamān
caturdaśaśatān anyān hiraṇyapuravāsinaḥ |
mārīcir janayām āsa mahatā tapasānvitaḥ //

paulomāḥ kālakeyāś ca dānavās te mahābalāḥ
avadhyā devatānāṃ hi hiraṇyapuravāsinaḥ
pitāmahaprasādena ye hatāḥ savyasācinā //

tato 'pare mahāvīryā dānavā atidāruṇāḥ
siṃhikāyām athotpannā vipracitteḥ sutās tathā //

daityadānavasaṃyogāj jātās tīvraparākramāḥ
siṃhikeyā iti khyātās trayodaśa mahābalāḥ //

vyaṅgaḥ śalyaś ca balinau balaś caiva mahābalaḥ
vātāpir namuciś caiva ilvalaḥ khasṛmas tathā //

ājjiko narakaś caiva kālanābhas tathaiva ca
rāhur jyeṣṭhas tu teṣāṃ vai candrasūryapramardanaḥ |
śaraḥ potaraṇaś caiva vajranābhaś ca vīryavān ||
mūkaś caiva tuhuṇḍaś ca hradaputrau babhūvatuḥ |
mārīcaḥ sundaputraś ca tāḍakāyāṃ vyajāyata |
svarbhānuś ca mahāvīryo vaktrayodhī mahāsuraḥ |
saramāṇas tathā caiva śarakalpaś ca vīryavān //

ete vai dānavāḥ śreṣṭhā danuvaṃśavivardhanāḥ
teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ //

saṃhrādasya tu daityasya nivātakavacāḥ kule
samutpannāḥ sumahatā tapasā bhāvitātmanaḥ //

ṣaṭ sutāḥ sumahāsattvās tāmrāyāḥ parikīrtitāḥ
kākī śyenī ca bhāsī ca sugrīvī śucigṛdhrike //

kākī tu janayām āsa ulūkī pratyulūkakān
śyenī śyenāṃs tathā bhāsī bhāsān gṛdhrāṃś ca gṛdhrikā //

śucir audakān pakṣigaṇān sugrīvī tu paraṃtapa
aśvān uṣṭrān gardabhāṃś ca tāmrāvaṃśaḥ prakīrtitaḥ //

vinatāyās tu putrau dvāv aruṇo garuḍas tathā
suparṇaḥ patatāṃ śreṣṭho dāruṇaḥ svena karmaṇā //

surasāyāḥ sahasraṃ tu sarpāṇām amitaujasām
anekaśirasāṃ tāta khecarāṇāṃ mahātmanām //

kādraveyās tu balilnaḥ sahasram amitaujasaḥ
suparṇavaśagā nāgā jajñire 'nekamastakāḥ //

teṣāṃ pradhānāḥ satataṃ śeṣavāsukitakṣakāḥ
airāvato mahāpadmaḥ kambalāśvatarāv ubhau //

ailāpatraś ca śaṅkhaś ca karkoṭakadhanaṃjayau
mahānīlamahākarṇau dhṛtarāṣṭrabalāhakau //

kuharaḥ puṣpadaṃṣṭraś ca durmukhaḥ sumukhas tathā
śaṅkhaś ca śaṅkhapālaś ca kapilo vāmanas tathā //

nahuṣaḥ śaṅkharomā ca maṇir ity evamādayaḥ
ete cānye ca bahavo daṃdaśūkā viṣolbaṇāḥ |
teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca garuḍena nipātitāḥ |
caturdaśasahasrāṇi krūrāṇām uragāśinā |
gaṇaṃ krodhavaśaṃ viddhi tatra sarve ca daṃṣṭriṇaḥ //

sthalajāḥ pakṣiṇo 'bjās ca dharāyāḥ prasavaḥ smṛtaḥ
anāyuṣāyāḥ putrās tu pañcāśat sumahābalāḥ |
surato guṇavṛttaś ca vikṣaro 'tha nṛpas tathā |
gās tu vai janayām āsa surabhī mahiṣī tathā //

irā vṛkṣalatāvallīs tṛṇajātīś ca sarvaśaḥ
khasā tu yakṣaraksāṃsi munir apsarasas tathā //

ariṣṭā tu mahāsattvān gandharvān amitaujasaḥ
ete kaśyapadāyādāḥ kīrtitāḥ sthāṇujaṃgamāḥ //

teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ
eṣa manvantare tāta sargaḥ svārociṣe smṛtaḥ //

vaivasvate tu mahati vāruṇe vitate kratau
juhvānasya brahmaṇo vai prajāsarga ihocyate //

pūrvaṃ yatra tu brahmarṣīn utpannān sapta mānasān
putratve kalpayām āsa svayam eva pitāmahaḥ //

tato virodhe devānāṃ dānavānāṃ ca bhārata
ditir vinaṣṭaputrā vai toṣayām āsa kaśyapam //

tāṃ kaśyapaḥ prasannātmā samyagārādhitas tayā
vareṇa cchandayām āsa sā ca vavre varaṃ tadā //

putram indravadhārthāya samartham amitaujasam
sa ca tasyai varaṃ prādāt prārthitaṃ sumahātapāḥ //

dattvā ca varam avyagro mārīcas tām abhāṣata
indraṃ putro nihantā te garbhe cec charadāṃ śatam //

yadi dhārayase śaucaṃ tatparā vratam āsthitā
bhaviṣyati sutas te 'yaṃ yady enaṃ dhārayiṣyasi //

tathety abhihito bhartā tayā devyā mahātapāḥ
dhārayām āsa garbhaṃ tu śuciḥ sā vasudhādhipa //

tato 'bhyupagamād dityāṃ garbham ādhāya kaśyapaḥ
rocayan vai gaṇaśreṣṭhaṃ devānām amitaujasām //

tejaḥ saṃbhṛtya durdharṣam avadhyam amaraiḥ sadā
jagāma partavāyaiva tapase saṃśitavrataḥ //

tasyāś caivāntaraprepsur abhavat pākaśāsanaḥ
ūne varṣaśate cāsyā dadarśāntaram acyutaḥ //

akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ ditiḥ śayanam āviśat
nidrām āhārayām āsa tasyāḥ kukṣiṃ praviśya ha
vajrapāṇis tato garbhaṃ saptadhā taṃ nyakṛntata //

sa pāṭyamāno garbho 'tha vajreṇa praruroda ha
mā rodīr iti taṃ śakraḥ punaḥ punar abhābravīt //

so 'bhavat saptadhā garbhas tam indro ruṣitaḥ punaḥ
ekaikaṃ saptadhā cakre vajreṇaivārikarśanaḥ
tena rodanaśabdena ditiḥ sā pratyabudhyata |
uvāca śakram ārtā sā kiṃ tv etat kṛpaṇaṃ kṛtam ||
sa bhīto niścarat tasmād yonidvārāt puraṃdaraḥ |
tataḥ pārśvagato devyāḥ pādayor nipapāta ha ||
aśucir devi suptāsi pādayoḥ kṛtamūrdhajā |
mayātmavadhabhītena kṛtaṃ tat kṣantum arhasi ||
evamuktā tu sā devī āha śakram idaṃ vacaḥ |
sukṛtaṃ sādhu te putra na te bhavati duṣkṛtam ||
kiṃ tu vakṣyāmy ahaṃ kiṃcit tat kuruṣvārimardana |
mamaiva putras tvaṃ deva rakṣa caitān yadīcchasi |
bāḍham ity abravīd indra evam etan na saṃśayaḥ |
maruto nāma devās te babhūvur bharatarṣabha //

yathoktaṃ vai maghavatā tathaiva maruto 'bhavan
mā rodīr iti yac chabdas tvayoktaḥ pākaśāsana |
maruto nāma teneme bhavantu yadi manyase |
devāsureṣu yuddheṣu bhṛtyās tava kṛte vibho |
pṛṣṭhato 'nugamiṣyanti vaśagās te puraṃdara ||
evaṃ bruvāṇāṃ tāṃ devīṃ prāha śakras tv idaṃ vacaḥ |
devā ekonapañcāśat sahāyā vajrapāṇinaḥ //

teṣām evaṃ pravṛddhānāṃ bhūtānāṃ janamejaya
nikāyeṣu nikāyeṣu hariḥ prādāt prajāpatīn
kramaśas tāni rājyāni pṛthoḥ pūrvaṃ tu bhārata //

sa hariḥ puruṣo vīraḥ kṛṣṇo jiṣṇuḥ prajāpatiḥ
parjanyas tapano vyaktas tasya sarvam idaṃ jagat //

prayato bhava rājendra śṛṇuṣvaikamanās tataḥ |
nāśuddhe nāśucau vāpi nāśiṣyāya kathaṃcana ||
varṇayeyam ahaṃ rājan kṛtajñāya hitāya ca |
svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ puṇyaṃ vedena saṃmitam |
bhūtasargam imaṃ samyag jānato bharatarṣabha
marutāṃ ca śubhaṃ janma śṛṇvataḥ paṭhato 'pi vā |
nāvṛttibhayam astīha paralokabhayaṃ kutaḥ //