Harivamsa · Chapter 2

sa sṛṣṭāsu prajāsv evam āpavo vai prajāpatiḥ
lebhe vai puruṣaḥ patnīṃ śatarūpām ayonijām //

āpavasya mahimnā tu divam āvṛtya tiṣṭhataḥ
dharmeṇaiva mahārāja śatarūpā vyajāyata //

sā tu varṣāyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram
bhartāraṃ dīptatapasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata //

sa vai svāyaṃbhuvas tāta puruṣo manur ucyate
tasyaikasaptatiyugaṃ manvantaram ihocyate //

vairājāt puruṣād vīraṃ śatarūpā vyajāta
priyavratottānapādau vīrāt kāmyā vyajāyata //

kāmyā nāma mahābāho kardamasya prajāpateḥ
sutā sutapasā yuktā mahatī lokadhāriṇī |
kāmyāputrāś ca catvāraḥ samrāṭ kukṣir virāṭ prabhuḥ //

uttānapādaṃ jagrāha putram atriḥ prajāpatiḥ
uttānapādāc caturaḥ sūnṛtā suṣuve sutān //

dharmasya kanyā suśroṇī sūnṛtā nāma viśrutā
utpannā vāci dharmeṇa dhruvasya jananī śubhā //

dhruvaṃ ca kīrtimantaṃ cāpy ayasmantam ayaspatim
uttānapādo 'janayat sūnṛtāyāṃ prajāpatiḥ //

dhruvo varṣasahasrāṇi trīṇi divyāni bhārata
tapas tepe mahārāja prārthayan sumahad yaśaḥ //

tasmai brahmā dadau prītaḥ sthānam ātmasamaṃ prabhuḥ
acalam caiva purataḥ saptarṣīṇāṃ prajāpatiḥ //

tasyābhimānam ṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirīkṣya ca
devāsurāṇām ācāryaḥ ślokam apy uśanā jagau //

aho yasya tapaso vīryam aho śrutam aho vratam
yam adya purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ //

tasmāc chliṣṭaṃ ca mānyaṃ ca dhruvāc chambur vyajāyata
śliṣṭer ādhatta succhāyā pañca putrān akalmaṣān
prācīnagarbhaṃ vṛkatiṃ vṛkalaṃ vṛkatejasam |
patnī prācīnagarbhasya sūnṛtā suṣuve nṛpa |
nāmnodāradhiyaṃ putram indro yaḥ pūrvajanmani ||
udāradhīḥ sutaṃ bhadrā+ +janayad vai divaṃjayam |
ripuṃ ripuṃjayaṃ jajñe varāṅgī sā divaṃjayāt |
ripuṃ ripuṃjayaṃ vipraṃ vṛkalam vṛkatejasam //

ripor ādhatta bṛhatī cākṣuṣam sarvatejasam
ajījanat puṣkariṇyāṃ vairaṇyāṃ cākṣuṣo manum //

prajāpater ātmajāyāṃ vīraṇasya mahātmanaḥ
manor ajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ
kanyāyāṃ bharataśreṣṭha vairājasya prajāpateḥ //

ūruḥ pūruḥ śatadyumnas tapasvī satyavit kaviḥ
agniṣṭud atirātraś ca sudyumnaś ceti tenava
abhimanyuś ca daśamo naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ //

ūror'janayat putrān ṣaḍāgneyī mahāprabhān
aṅgaṃ sumanasaṃ svātiṃ kratum āṅgirasaṃ śivam //

aṅgāt sunīthāpatyaṃ vai venam ekaṃ vyajāyata
apacāreṇa venasya prakopaḥ sumahān abhūt //

prajārtham ṛṣayo 'thāsya mamanthur dakṣiṇaṃ karam
venasya pāṇau mathite saṃbabhūva mahān ṛṣiḥ //

taṃ dṛṣṭvā munayaḥ prāhur eṣa vai muditāḥ prajāḥ
kariṣyati mahātejā yaśaś ca prāpsyate mahat //

sa dhanvī kavacī jātas tejasā nirdahann iva
baddhagodhāṅgulitravān |
prajārakṣākṛtotsāhaḥ |
pṛthur vainyas tadā cemāṃ rarakṣa kṣatrapūrvajaḥ //

rājasūyābhiṣiktānām ādyaḥ sa vasudhādhipaḥ
tasmāc caiva samutpannau nipuṇau sūtam agadhau //

teneyaṃ gaur mahārāja dugdhā sasyāni bhārata
prajānāṃ vṛttikāmena devaiḥ sarṣigaṇaiḥ saha //

sarpaiḥ puṇyajanaiś caiva vīrudbhiḥ parvatais tathā //

teṣu teṣu ca pātreṣu duhyamānā vasuṃdharā
prādād yathepsitaṃ kṣīraṃ tena prāṇān adhāryan //

pṛthuputrau tu dharmajñau jajñāte 'ntardhipālinau
śikhaṇḍinī havirdhānam antardhānād vyājāyata //

havirdhānāt ṣaḍāgneyī dhiṣaṇājanayat sutān
prācīnabarhiṣaṃ śukram gayaṃ kṛṣṇaṃ vrajājinau //

prācīnabarhir bhagavān mahān āsīt prajāpatiḥ
havirdhānān mahārāja yena saṃvardhitāḥ prajāḥ //

prācīnāgrāḥ kuśās tasya pṛthivyāṃ janamejaya
prācīnabarher abhavan pṛthivītalacāriṇaḥ //

samudratanayāyāṃ tu kṛtadāro 'bhavat prabhuḥ
mahatas tapasaḥ pāre savarṇāyāṃ mahīpatiḥ //

savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ
putrān vai janayām āsa sarvalokābhipūjitān |
sarve pracetasa nāma dhanurvedasya pāragāḥ //

apṛthagdharmacaraṇās te 'tapyanta mahat tapaḥ
daśa varṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ //

tapaś caratsu pṛthivīṃ pracetaḥsu mahīruhaḥ
arakṣyamāṇām āvavrur babhūvātha prajākṣayaḥ //

nāśakan māruto vātuṃ vṛtaṃ kham abhavad drumaiḥ
daśa varṣasahasrāṇi na śekuś ceṣṭituṃ prajāḥ //

tad upaśrutya tapasā yuktāḥ sarve pracetasaḥ
prācetasam upastavya tapasaḥ sarvaparvataiḥ |
mukhebhyo vāyum agniṃ ca te 'sṛjañ jātamanyavaḥ //

unmūlān atha vṛkṣāṃs tān kṛtvā vāyur aśoṣayat
tān agnir adahad ghora evam āsīd drumakṣayaḥ //

drumakṣayam atho buddhvā kiṃcic chiṣṭeṣu śākhiṣu
upagamyābravīd etān rājā somaḥ pratāpavān //

kopaṃ yacchata rājānaḥ sarve prācīnabarhiṣaḥ
vṛkṣaśūnyā kṛtā pṛthvī śāmyetām agnimārutau //

ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vṛkṣāṇāṃ varavarṇinī
bhaviṣyaṃ jānatā tāta dhṛtā garbheṇa vai mayā //

māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣāṇām iti nirmitā
bhāryā vo 'stu mahābhāgā somavaṃśavivardhinī //

yuṣmākaṃ tejaso 'rdhena mama cārdhena tejasaḥ
asyām utpatsyate vidvān dakṣo nāma prajāpatiḥ //

sa imāṃ dagdhabhūyiṣṭhāṃ yuṣmattejomayena vai
agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvardhayiṣyati //

tataḥ somasya vacanāj jagṛhus te pracetasaḥ
saṃhṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīṃ dharmeṇa māriṣām //

daśabhyas tu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ
dakṣo jajñe mahātejāḥ somasyāṃśena bhārata //

putrān utpādayām āsa somavaṃśavivardhanān
acarāṃś ca carāṃś caiva dvipado 'tha catuṣpadaḥ //

sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ palścād asṛjata striyaḥ
tadā prajāvivṛddhyarthaṃ mahātejāḥ prajāpatiḥ |
dadau sa daśa darmāya kaśyapāya trayodaśa
śiṣṭāḥ somāya rājñe tu nakṣatrākhyā dadau prabhuḥ //

tāsu devā khagā gāvo nāgā ditijadānavāḥ
gandharvāpsarasaś caiva jajñire 'nyāś ca jātayaḥ //

tataḥprabhṛti rājendra prajā maithunasaṃbhavāḥ
saṃkalpād darśanāt sparśāt pūrveṣāṃ sṛṣṭir ucyate //

devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām
saṃbhavaḥ kathitaḥ pūrvaṃ dakṣasya ca mahātmanaḥ //

aṅguṣṭhād brahmaṇo jāto dakṣaś coktas tvayānagha
vāmāṅguṣṭhāt tathā caiva tasya patnī vyajāyata |
kathaṃ prācetasatvaṃ sa punar lebhe mahātapāḥ //

etaṃ me saṃśayaṃ vipra vyākhyātuṃ tvam ihārhasi
dauhitraś caiva somasya kathaṃ śvaśuratāṃ gataḥ //

utpattiś ca nirodhaś ca nityau bhūteṣu bhārata
ṛṣayo 'tra na muhyanti vidyāvantaś ca ye janāḥ //

yuge yuge bhavanty ete sarve dakṣādayo nṛpa
punaś caiva nirudhyante vidvāṃs tatra na muhyati //

jyaiṣṭhyaṃ kāniṣṭhyam apy eṣāṃ pūrvaṃ nāsīj janādhipa
tapa eva garīyo 'bhūt prabhāvaś caiva kāraṇam //

imāṃ hi sṛṣṭiṃ dakṣasya yo vidyāt sacarācaram
prajāvān āyur uttīrṇaḥ svargaloke mahīyate //