હરિવંશ · અધ્યાય 2

સ સૃષ્ટાસુ પ્રજાસ્વ્ એવમ્ આપવો વૈ પ્રજાપતિઃ
લેભે વૈ પુરુષઃ પત્નીં શતરૂપામ્ અયોનિજામ્ ॥

આપવસ્ય મહિમ્ના તુ દિવમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતઃ
ધર્મેણૈવ મહારાજ શતરૂપા વ્યજાયત ॥

સા તુ વર્ષાયુતં તપ્ત્વા તપઃ પરમદુશ્ચરમ્
ભર્તારં દીપ્તતપસં પુરુષં પ્રત્યપદ્યત ॥

સ વૈ સ્વાયંભુવસ્ તાત પુરુષો મનુર્ ઉચ્યતે
તસ્યૈકસપ્તતિયુગં મન્વન્તરમ્ ઇહોચ્યતે ॥

વૈરાજાત્ પુરુષાદ્ વીરં શતરૂપા વ્યજાત
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ વીરાત્ કામ્યા વ્યજાયત ॥

કામ્યા નામ મહાબાહો કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ
સુતા સુતપસા યુક્તા મહતી લોકધારિણી ।
કામ્યાપુત્રાશ્ ચ ચત્વારઃ સમ્રાટ્ કુક્ષિર્ વિરાટ્ પ્રભુઃ ॥

ઉત્તાનપાદં જગ્રાહ પુત્રમ્ અત્રિઃ પ્રજાપતિઃ
ઉત્તાનપાદાચ્ ચતુરઃ સૂનૃતા સુષુવે સુતાન્ ॥

ધર્મસ્ય કન્યા સુશ્રોણી સૂનૃતા નામ વિશ્રુતા
ઉત્પન્ના વાચિ ધર્મેણ ધ્રુવસ્ય જનની શુભા ॥

ધ્રુવં ચ કીર્તિમન્તં ચાપ્ય્ અયસ્મન્તમ્ અયસ્પતિમ્
ઉત્તાનપાદો ઽજનયત્ સૂનૃતાયાં પ્રજાપતિઃ ॥

ધ્રુવો વર્ષસહસ્રાણિ ત્રીણિ દિવ્યાનિ ભારત
તપસ્ તેપે મહારાજ પ્રાર્થયન્ સુમહદ્ યશઃ ॥

તસ્મૈ બ્રહ્મા દદૌ પ્રીતઃ સ્થાનમ્ આત્મસમં પ્રભુઃ
અચલમ્ ચૈવ પુરતઃ સપ્તર્ષીણાં પ્રજાપતિઃ ॥

તસ્યાભિમાનમ્ ઋદ્ધિં ચ મહિમાનં નિરીક્ષ્ય ચ
દેવાસુરાણામ્ આચાર્યઃ શ્લોકમ્ અપ્ય્ ઉશના જગૌ ॥

અહો યસ્ય તપસો વીર્યમ્ અહો શ્રુતમ્ અહો વ્રતમ્
યમ્ અદ્ય પુરતઃ કૃત્વા ધ્રુવં સપ્તર્ષયઃ સ્થિતાઃ ॥

તસ્માચ્ છ્લિષ્ટં ચ માન્યં ચ ધ્રુવાચ્ છમ્બુર્ વ્યજાયત
શ્લિષ્ટેર્ આધત્ત સુચ્છાયા પઞ્ચ પુત્રાન્ અકલ્મષાન્
પ્રાચીનગર્ભં વૃકતિં વૃકલં વૃકતેજસમ્ ।
પત્ની પ્રાચીનગર્ભસ્ય સૂનૃતા સુષુવે નૃપ ।
નામ્નોદારધિયં પુત્રમ્ ઇન્દ્રો યઃ પૂર્વજન્મનિ ॥
ઉદારધીઃ સુતં ભદ્રા+ +જનયદ્ વૈ દિવંજયમ્ ।
રિપું રિપુંજયં જજ્ઞે વરાઙ્ગી સા દિવંજયાત્ ।
રિપું રિપુંજયં વિપ્રં વૃકલમ્ વૃકતેજસમ્ ॥

રિપોર્ આધત્ત બૃહતી ચાક્ષુષમ્ સર્વતેજસમ્
અજીજનત્ પુષ્કરિણ્યાં વૈરણ્યાં ચાક્ષુષો મનુમ્ ॥

પ્રજાપતેર્ આત્મજાયાં વીરણસ્ય મહાત્મનઃ
મનોર્ અજાયન્ત દશ નડ્વલાયાં મહૌજસઃ
કન્યાયાં ભરતશ્રેષ્ઠ વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ ॥

ઊરુઃ પૂરુઃ શતદ્યુમ્નસ્ તપસ્વી સત્યવિત્ કવિઃ
અગ્નિષ્ટુદ્ અતિરાત્રશ્ ચ સુદ્યુમ્નશ્ ચેતિ તેનવ
અભિમન્યુશ્ ચ દશમો નડ્વલાયાં મહૌજસઃ ॥

ઊરોર્ઽજનયત્ પુત્રાન્ ષડાગ્નેયી મહાપ્રભાન્
અઙ્ગં સુમનસં સ્વાતિં ક્રતુમ્ આઙ્ગિરસં શિવમ્ ॥

અઙ્ગાત્ સુનીથાપત્યં વૈ વેનમ્ એકં વ્યજાયત
અપચારેણ વેનસ્ય પ્રકોપઃ સુમહાન્ અભૂત્ ॥

પ્રજાર્થમ્ ઋષયો ઽથાસ્ય મમન્થુર્ દક્ષિણં કરમ્
વેનસ્ય પાણૌ મથિતે સંબભૂવ મહાન્ ઋષિઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા મુનયઃ પ્રાહુર્ એષ વૈ મુદિતાઃ પ્રજાઃ
કરિષ્યતિ મહાતેજા યશશ્ ચ પ્રાપ્સ્યતે મહત્ ॥

સ ધન્વી કવચી જાતસ્ તેજસા નિર્દહન્ન્ ઇવ
બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રવાન્ ।
પ્રજારક્ષાકૃતોત્સાહઃ ।
પૃથુર્ વૈન્યસ્ તદા ચેમાં રરક્ષ ક્ષત્રપૂર્વજઃ ॥

રાજસૂયાભિષિક્તાનામ્ આદ્યઃ સ વસુધાધિપઃ
તસ્માચ્ ચૈવ સમુત્પન્નૌ નિપુણૌ સૂતમ્ અગધૌ ॥

તેનેયં ગૌર્ મહારાજ દુગ્ધા સસ્યાનિ ભારત
પ્રજાનાં વૃત્તિકામેન દેવૈઃ સર્ષિગણૈઃ સહ ॥

સર્પૈઃ પુણ્યજનૈશ્ ચૈવ વીરુદ્ભિઃ પર્વતૈસ્ તથા ॥

તેષુ તેષુ ચ પાત્રેષુ દુહ્યમાના વસુંધરા
પ્રાદાદ્ યથેપ્સિતં ક્ષીરં તેન પ્રાણાન્ અધાર્યન્ ॥

પૃથુપુત્રૌ તુ ધર્મજ્ઞૌ જજ્ઞાતે ઽન્તર્ધિપાલિનૌ
શિખણ્ડિની હવિર્ધાનમ્ અન્તર્ધાનાદ્ વ્યાજાયત ॥

હવિર્ધાનાત્ ષડાગ્નેયી ધિષણાજનયત્ સુતાન્
પ્રાચીનબર્હિષં શુક્રમ્ ગયં કૃષ્ણં વ્રજાજિનૌ ॥

પ્રાચીનબર્હિર્ ભગવાન્ મહાન્ આસીત્ પ્રજાપતિઃ
હવિર્ધાનાન્ મહારાજ યેન સંવર્ધિતાઃ પ્રજાઃ ॥

પ્રાચીનાગ્રાઃ કુશાસ્ તસ્ય પૃથિવ્યાં જનમેજય
પ્રાચીનબર્હેર્ અભવન્ પૃથિવીતલચારિણઃ ॥

સમુદ્રતનયાયાં તુ કૃતદારો ઽભવત્ પ્રભુઃ
મહતસ્ તપસઃ પારે સવર્ણાયાં મહીપતિઃ ॥

સવર્ણાધત્ત સામુદ્રી દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ
પુત્રાન્ વૈ જનયામ્ આસ સર્વલોકાભિપૂજિતાન્ ।
સર્વે પ્રચેતસ નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ ॥

અપૃથગ્ધર્મચરણાસ્ તે ઽતપ્યન્ત મહત્ તપઃ
દશ વર્ષસહસ્રાણિ સમુદ્રસલિલેશયાઃ ॥

તપશ્ ચરત્સુ પૃથિવીં પ્રચેતઃસુ મહીરુહઃ
અરક્ષ્યમાણામ્ આવવ્રુર્ બભૂવાથ પ્રજાક્ષયઃ ॥

નાશકન્ મારુતો વાતું વૃતં ખમ્ અભવદ્ દ્રુમૈઃ
દશ વર્ષસહસ્રાણિ ન શેકુશ્ ચેષ્ટિતું પ્રજાઃ ॥

તદ્ ઉપશ્રુત્ય તપસા યુક્તાઃ સર્વે પ્રચેતસઃ
પ્રાચેતસમ્ ઉપસ્તવ્ય તપસઃ સર્વપર્વતૈઃ ।
મુખેભ્યો વાયુમ્ અગ્નિં ચ તે ઽસૃજઞ્ જાતમન્યવઃ ॥

ઉન્મૂલાન્ અથ વૃક્ષાંસ્ તાન્ કૃત્વા વાયુર્ અશોષયત્
તાન્ અગ્નિર્ અદહદ્ ઘોર એવમ્ આસીદ્ દ્રુમક્ષયઃ ॥

દ્રુમક્ષયમ્ અથો બુદ્ધ્વા કિંચિચ્ છિષ્ટેષુ શાખિષુ
ઉપગમ્યાબ્રવીદ્ એતાન્ રાજા સોમઃ પ્રતાપવાન્ ॥

કોપં યચ્છત રાજાનઃ સર્વે પ્રાચીનબર્હિષઃ
વૃક્ષશૂન્યા કૃતા પૃથ્વી શામ્યેતામ્ અગ્નિમારુતૌ ॥

રત્નભૂતા ચ કન્યેયં વૃક્ષાણાં વરવર્ણિની
ભવિષ્યં જાનતા તાત ધૃતા ગર્ભેણ વૈ મયા ॥

મારિષા નામ નામ્નૈષા વૃક્ષાણામ્ ઇતિ નિર્મિતા
ભાર્યા વો ઽસ્તુ મહાભાગા સોમવંશવિવર્ધિની ॥

યુષ્માકં તેજસો ઽર્ધેન મમ ચાર્ધેન તેજસઃ
અસ્યામ્ ઉત્પત્સ્યતે વિદ્વાન્ દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ ॥

સ ઇમાં દગ્ધભૂયિષ્ઠાં યુષ્મત્તેજોમયેન વૈ
અગ્નિનાગ્નિસમો ભૂયઃ પ્રજાઃ સંવર્ધયિષ્યતિ ॥

તતઃ સોમસ્ય વચનાજ્ જગૃહુસ્ તે પ્રચેતસઃ
સંહૃત્ય કોપં વૃક્ષેભ્યઃ પત્નીં ધર્મેણ મારિષામ્ ॥

દશભ્યસ્ તુ પ્રચેતોભ્યો મારિષાયાં પ્રજાપતિઃ
દક્ષો જજ્ઞે મહાતેજાઃ સોમસ્યાંશેન ભારત ॥

પુત્રાન્ ઉત્પાદયામ્ આસ સોમવંશવિવર્ધનાન્
અચરાંશ્ ચ ચરાંશ્ ચૈવ દ્વિપદો ઽથ ચતુષ્પદઃ ॥

સ સૃષ્ટ્વા મનસા દક્ષઃ પલ્શ્ચાદ્ અસૃજત સ્ત્રિયઃ
તદા પ્રજાવિવૃદ્ધ્યર્થં મહાતેજાઃ પ્રજાપતિઃ ।
દદૌ સ દશ દર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ
શિષ્ટાઃ સોમાય રાજ્ઞે તુ નક્ષત્રાખ્યા દદૌ પ્રભુઃ ॥

તાસુ દેવા ખગા ગાવો નાગા દિતિજદાનવાઃ
ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ ચૈવ જજ્ઞિરે ઽન્યાશ્ ચ જાતયઃ ॥

તતઃપ્રભૃતિ રાજેન્દ્ર પ્રજા મૈથુનસંભવાઃ
સંકલ્પાદ્ દર્શનાત્ સ્પર્શાત્ પૂર્વેષાં સૃષ્ટિર્ ઉચ્યતે ॥

દેવાનાં દાનવાનાં ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્
સંભવઃ કથિતઃ પૂર્વં દક્ષસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥

અઙ્ગુષ્ઠાદ્ બ્રહ્મણો જાતો દક્ષશ્ ચોક્તસ્ ત્વયાનઘ
વામાઙ્ગુષ્ઠાત્ તથા ચૈવ તસ્ય પત્ની વ્યજાયત ।
કથં પ્રાચેતસત્વં સ પુનર્ લેભે મહાતપાઃ ॥

એતં મે સંશયં વિપ્ર વ્યાખ્યાતું ત્વમ્ ઇહાર્હસિ
દૌહિત્રશ્ ચૈવ સોમસ્ય કથં શ્વશુરતાં ગતઃ ॥

ઉત્પત્તિશ્ ચ નિરોધશ્ ચ નિત્યૌ ભૂતેષુ ભારત
ઋષયો ઽત્ર ન મુહ્યન્તિ વિદ્યાવન્તશ્ ચ યે જનાઃ ॥

યુગે યુગે ભવન્ત્ય્ એતે સર્વે દક્ષાદયો નૃપ
પુનશ્ ચૈવ નિરુધ્યન્તે વિદ્વાંસ્ તત્ર ન મુહ્યતિ ॥

જ્યૈષ્ઠ્યં કાનિષ્ઠ્યમ્ અપ્ય્ એષાં પૂર્વં નાસીજ્ જનાધિપ
તપ એવ ગરીયો ઽભૂત્ પ્રભાવશ્ ચૈવ કારણમ્ ॥

ઇમાં હિ સૃષ્ટિં દક્ષસ્ય યો વિદ્યાત્ સચરાચરમ્
પ્રજાવાન્ આયુર્ ઉત્તીર્ણઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥