Harivamsa · Chapter 108

tato dvāravatīmadhye prākārair upaśobhitam
tato dvāravatīmadhye kāmasya bhavanaṃ śubham |
tatsamīpe 'niruddhasya bhavanaṃ sā sma paśyati ||
sauvarṇavedikāstambhaṃ rukmavaidūryatoraṇam |
mālyadāmāvasaktaṃ ca pūrṇakumbhopaśobhitam ||
barhikaṇṭhānatagrīvaṃ prāsādair ekasaṃcayaiḥ |
maṇipravālasaṃstīrṇaṃ divyagandharvanāditam |
dadarśa bhavanaṃ yatra prādyumnir avasat sukham //

tataḥ praviśya sahasā bhavanaṃ tasya tan mahat
tatrāniruddhaṃ sāpaśyac citralekhā varāpsarāḥ |
dadarśa madhye nārīṇāṃ tārāpatim ivoditam //

krīḍāvihāre nārībhiḥ sevyamānam itas tataḥ
pibantaṃ madhu mādhvīkaṃ śriyā paramayā yutam
varāsanagataṃ tatra yathaivailavilaṃ tathā //

cintayāviṣṭadehā sā citralekhā manasvinī
kathaṃ kāryam idaṃ kāryaṃ kathaṃ svasti bhaven mama //

sāntarhitā cintayitvā citralekhā yaśasvinī
tāmasyā chādayām āsa vidyayā śubhalocanā //

harmye strīgaṇamadhyasthaṃ kṛtvā cāntarhitaṃ tadā
utpapāta gṛhītvā sā prādyumniṃ yuddhadurmadam //

sā tam adhvānam āgamya siddhacāraṇasevitam
sahasā śoṇitapuraṃ praviveśa manojavā //

tatroṣā vismitā dṛṣṭvā harmyasthā sakhisaṃnidhau
praveśayām āsa tadā saṃprāptaṃ svagṛhaṃ tataḥ //

praharṣotphullanayanā priyaṃ dṛṣṭvārthakovidā
sā harmyasthā tam arghyeṇa yādavaṃ samapūjayat |
citralekhāṃ pariṣvajya priyākhyānair ayojayat |
tvaritā kāminī prāha citralekhāṃ bhayāturā //

sakhīdaṃ vai kathaṃ guhyaṃ kāryaṃ kāryaviśārade
guhye kṛte bhavet svasti prakāśe jīvitakṣayaḥ //

ity uktvā tvaramāṇā sā guhyadeśe svalaṃkṛtā
kāntena saha saṃyuktā sthitā vai bhītabhītavat
tataś codvāhadharmeṇa gāndharveṇa samīyatuḥ |
anyonyaṃ rematus tau tu cakravākau yathā divā ||
patinā sāniruddhena mumude tu varāṅganā |
kāntena saha saṃyuktā divyasraganulepanā |
ekadeśe gṛhasyāsya pracchanno caiva bhāminī |
kareṇur dviradeneva varayām āsa saṃgatā ||
papau tasya mukhaṃ sādhvī samāliṅgya yathākramam |
netre cucumba sā devī bāṇasya duhitā yadum ||
bhūyo bhūyaḥ samāśliṣya yatheṣṭaṃ madamohitā |
na tṛptim āyayau sā tu samāliṅgya yadūttamam ||
tāmasyā vidyayā yuktaḥ prādyumnir atha tatkṣaṇāt |
cintayām āsa taṃ dṛṣṭvā gṛhe strījanam adbhutam ||
ko 'yaṃ vidhir mama mahān na jāne tv asya kāraṇam |
svapno 'yaṃ kiṃ mayā dṛṣṭa utāho vibhramo mama ||
jāgarmy ahaṃ na me svapno na ca ma vibhramo mahān |
keyam agre sthitā subhrūr lateva ca supuṣpitā ||
udbhrāntahariṇāpaṅgī bhrūlatābhaṅgabhāṣiṇī |
pīnastanorujaghanā tāmrapādakarādharā ||
nīlakuñcitakeśāḍhyā madhurasmitabhāṣiṇī |
mama netrapathākrāntā candralekheva śāradī |
kim idaṃ nātra jānāmi kenedaṃ pratipāditam ||
dṛṣṭvāsya vavṛdhe kāmas tām uṣāṃ madamohitām |
sā ca tatpurataḥ sākṣāt pānaṃ kartuṃ samudyatā ||
atha tām iṅgitair jñātvā śrutvā caiva yathārthataḥ |
ramayām āsa ramaṇīṃ kāmatas tāṃ manoramām ||
sā cāpi taṃ samāsādya harṣabhītākulekṣaṇā |
kāmato ramayām āsa romāñcodgatakarkaśā ||
līlāsaṃlāpalalitair lalanā taṃ samācarat |
kareṇur iva mātaṅgaṃ vāśitā girigahvare |
aniruddhaṃ mahābāhuṃ nidrāparavaśaṃ gataṃ |
tato niruddhaḥ svapne tu svapurāc citralekhayā |
nīto bāṇapuraṃ sadyaḥ saṃgataś coṣayā saha ||
dṛṣṭvaivaṃ svapnasaṃsargaṃ uṣayā svasya cādbhutam |
vacanena vimohitām ||
sa tataś citralekhāṃ tām avekṣyovāca yādavaḥ |
dvārakānagarāc chīgram ānītaś citralekhayā ||
bāṇasya nagaraṃ prāpya saṃgato 'smy uṣayā rahaḥ |
evaṃ svapno mayā dṛṣṭo vicitro 'dṛṣṭapūrvakaḥ ||
ko 'yaṃ vidhir mamāyātaḥ kā tvaṃ kaiṣā ca bhāminī |
keyaṃ purī gṛhaṃ kasya tat tvam ākhyātum arhasi ||
iti bruvantaṃ taṃ dṛṣṭvā citralekhā vaco 'bravīt |
api te kuśalaṃ vīra sarvatra yadunandana |
ramamāṇāniruddhena avijñātā tu sā tadā //

tasminn eva kṣaṇe prāpte yadūnām ṛṣabho hi saḥ
divramālyāmbaradharo divyasraganulepanaḥ
uṣayā saha saṃyukto vijñāto bāṇarakṣibhiḥ //

tatas taiś cārapuruṣair bāṇasyāveditaṃ tadā
yathādṛṣṭam aśeṣeṇa kanyāyās tadvyatikramam //

tataḥ kiṃkarasainyaṃ tu vyādiṣṭaṃ bhīmakarmaṇā
baleḥ putreṇa bāṇena vīreṇāmitraghātinā //

gacchadhvaṃ sahitāḥ sarve hanyatām eṣa durmatiḥ
yena naḥ kulacāritraṃ dūṣitaṃ dūṣitātmanā //

uṣāyāṃ dharṣitāyāṃ hi kulaṃ no dharṣitaṃ mahat
asaṃpradānādyo 'smābhiḥ svayaṃgrāham adharṣayat //

aho vīryamaho dhairyam aho dhārṣṭyaṃ ca durmateḥ
yaḥ puraṃ bhavanaṃ cedaṃ praviṣṭo naḥ subāliśaḥ //

nānāśastrodyatakarā nānārūpadharās tu te
dānavāḥ samabhikruddhāḥ prādyumnivadhakāṅkṣiṇaḥ //

tatas teṣāṃ svanaṃ śrutvā sarveṣām eva garjatām
sahasaivotthitaḥ śūras totrārdita iva dvipaḥ //

tam āpatantaṃ dṛṣṭvaiva saṃdaṣṭauṣṭhaṃ mahābhujam
prāsādāc cāvarohantaṃ bhayārtā vipradudruvuḥ //

antaḥpuradvāragataṃ parighaṃ gṛhya cātulam
vadhāya teṣāṃ cikṣepa nānāyudhaviśāradaḥ //

te sarve bāṇavarṣaiś ca gadābhis tomarais tathā
asibhiḥ śaktibhiḥ śūlair nijaghnū raṇagocaram //

sa hanyamāno nārācaiḥ parighaiś ca samantataḥ
dānavaiḥ samabhikruddhaiḥ prādyumniḥ śastrakovidaiḥ |
nākṣubhyat sarvabhūtātmā nadan megha ivoṣṇage //

āvidhya parighaṃ ghoraṃ teṣāṃ madhye vyavasthitaḥ
sūryo divicaranmadhye meghānām iva sarvataḥ //

te hanyamānā raudreṇa parigheṇāmitaujasā
prādravanta bhayāt sarve megho vāteritā yathā //

aniruddho nadan hṛṣṭaḥ siṃhanādaṃ vyarocata
gharmānte toyado vyomni nadann iva mahāsvanaḥ //

tiṣṭhadhvam iti cukrośa dānavān yuddhadurmadān
prādyumnir vyahanac cāpi sarvaśatrunibarhaṇaḥ //

tena te samare sarve hanyamānā mahātmanā
yato bāṇas tato bhītā yayur yuddhaparāṅmukhāḥ //

tato bāṇasamīpasthāḥ śvasanto rudhirokṣitāḥ
na śarma lebhire daityā bhayaviklavalocanāḥ //

mā bhaiṣṭa mā bhaiṣṭa iti rājñā te tena coditāḥ
trāsaṃ visṛjya caikasthā yudhyadhvaṃ dānavarṣabhāḥ //

kim idaṃ lokavikhyātaṃ yaśa utsṛjya dūrataḥ
bhavanto yānti vaiklavyaṃ klībā iva vicetasaḥ //

ko 'yaṃ yasya bhayatrastā bhavanto yānty anekaśaḥ
kulāpadeśinaḥ sarve nānāyuddhaviśāradāḥ //

bhavadbhir na hi me yuddhe kāryaṃ sāhāyyam adya vai
abravīd dhvaṃsatety evaṃ matsamīpāc ca naśyata //

atha tān vāgbhir ugrābhis trāsayan bahudhā balī
vyādideśa raṇe śūrān sarvān ayutaśaḥ punaḥ //

pramāthagaṇabhūyiṣṭhaṃ vyādiṣṭaṃ tasya nigrahe
anīkaṃ sumahadrātrau nānāpraharaṇodyatam //

tatrāntarikṣaṃ bahudhā vidyudvadbhir ivāmbudaiḥ
bāṇānīkaiḥ samabhavad vyāptaṃ saṃdīptalocanaiḥ //

kecit kṣitisthāḥ prākrośan gajā iva samantataḥ
athāntarikṣe vyanadan gharmānteṣv iva toyadāḥ //

tatas tat sumahad yuddhaṃ sametam abhavat punaḥ
tiṣṭha tiṣṭheti ca tadā vāco 'śrūyanta sarvaśaḥ //

tad āścaryaṃ samabhavad yad ekas taiḥ samāgataḥ
ayudhyata mahāvīryair dānavaiḥ saha saṃyuge //

teṣām eva ca jagrāha parighāṃs tomarān api
tair eva ca mahāyuddhe nijaghāna mahābalaḥ //

punaḥ sa parighaṃ ghoraṃ pragṛhya raṇamūrdhani
sa daityasaṃghān samare nijaghāna mahābalān //

nistriṃśaṃ carma cotsṛṣṭaṃ jagrāha raṇamūrdhani
sa tena vyacaran mārgān ekaḥ śatrunibarhaṇaḥ //

bhrāntam udbhrāntam āviddham āplutaṃ viplutaṃ plutam
iti prakārān dvātriṃśad vicarann abhyadṛśyata //

ekaṃ sahasraśas tatra dadṛśū raṇamūrdhani
krīḍantaṃ bahudhā yuddhe vyāditāsyam ivāntakam //

tatas tenābhisaṃtaptā rudhiraughapariplutāḥ
punar bhagnāḥ prādravanta yatra bāṇaḥ sthito raṇe //

gajavājirathaughais te uhyamānāḥ samantataḥ
kṛtvā cārtasvaraṃ ghoraṃ diśo jagmur hataujasaḥ //

ekaikasyopari tadā te 'nyonyaṃ bhayapīḍitāḥ
vamantaḥ śoṇitaṃ jagmur viṣādād vimukhā raṇe //

na babhūva bhayaṃ tādṛg gānavānāṃ purā raṇe
yādṛśaṃ yudhyamānānām aniruddhena saṃyuge //

kecid vamanto rudhiram apatan vasudhātale
dānavā giriśṛṅgābhā gadāśūlāsipāṇayaḥ //

te bāṇam utsṛjya raṇe jagmur bhayasamākulāḥ
viśālam ākāśatalaṃ dānavā nirjitās tadā //

niḥsaṅgabhagnāṃ mahatīṃ dṛṣṭvā tāṃ vāhinīṃ tadā
bāṇaḥ krodhāt prajajvāla samiddho 'gnir ivādhvare //

kumbhāṇḍasaṃgṛhītaṃ tu ratham āsthāya vīryavān
yayau yatrāniruddho vai so 'sim udyamya dāruṇam //

paṭṭisāsigadāśūlān udyamya ca paraśvadhān
babhau bāhusahasreṇa śakradhvajaśatair iva //

baddhagodhāṅgulitraiś ca bāhubhiḥ sa mahābhujaḥ
nānāpraharaṇopetaḥ śuśubhe dānavottamaḥ //

siṃhanādaṃ nadan kruddho visphāritamahādhanuḥ
visṛjañ śataśo bāṇān dānavo 'tha mahābalaḥ |
abhyadravac ca vegena prādyumnir yatra saṃsthitaḥ |
abravīt tiṣṭha tiṣṭheti krodhasaṃraktalocanaḥ //

vacanaṃ tasya saṃśrutya prādyumnir aparājitaḥ
bāṇasya vadataḥ saṃkhye udaikṣata tato 'hasat //

kiṃkiṇīśatanirghoṣaṃ raktadhvajapatākinam
ṛkṣacarmāvanaddhāṅgaṃ daśanalvaṃ mahāratham //

tasya vājisahasraṃ tu rathe yuktaṃ mahātmanā
purā devāsure yuddhe hiraṇyakaśipor iva ||
tam āpatantaṃ dadṛśe dānavaṃ yadupuṃgavaḥ |
saṃprahṛṣṭas tato yuddhe tejasā cāpy apūryata ||
asicarmadharo vīraḥ svasthaḥ saṃgrāmalālasaḥ |
narasiṃho yathā pūrvam ādidaityavadhodyataḥ |
āpatantaṃ dadarśātha khaḍgacarmadharaṃ tadā //

khaḍgacarmadharaṃ taṃ tu dṛṣṭvā bāṇaḥ padātinam
praharṣam atulaṃ lebhe prādyumnivadhakāṅkṣayā //

tanutreṇa vihīnaś ca khaḍgapāṇiś ca yādavaḥ
ajeyaś ceti matvā taṃ yuddhāyābhimukhe sthitam //

vavarṣa śarajālāni kṣudrakāṇāṃ samantataḥ
bāṇo'niruddhaśirasi kāṅkṣaṃs tasya raṇe vadham //

tāni bāṇasahasrāṇi carmaṇā vyavadhūya saḥ
babhau pramukhatas tasya sthitaḥ sūrya ivodaye //

so 'bhibhūya raṇe bāṇam āsthito yadunandanaḥ
siṃhaḥ pramukhato dṛṣṭvā gajam ekaṃ yathā vane //

tato bāṇasahasraughair marmabhedibhir āśugaiḥ
vivyādha niśitais tīkṣṇaiḥ prādyumnim aparājitam //

so 'tividdho mahābāhur bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ
krodhenābhiprajajvāla cikīrṣuḥ karma duṣkaram //

rudhiraughaplutair gātrair bāṇavarṣaiḥ samāhataḥ
abhibhūtaḥ susaṃkruddho yayau bāṇarathaṃ prati //

asibhir musalaiḥ śūlaiḥ paṭṭisais tomarais tathā
so 'tividdhaḥ śaraughais tu prādyumnir nābhyakampata //

āplutya sahasā kruddho ratheṣāṃ tasya so 'cchinat
jaghānāśvāṃś ca khaḍgena bāṇasya rathamūrdhani //

taṃ punaḥ śaravarṣeṇa tomaraiḥ paṭṭisais tathā
cakārāntarhitaṃ bāṇo yuddhamārgaviśāradaḥ //

hato 'yam iti vijñāya prāṇadan nairṛtā gaṇāḥ
tato 'vaplutya sahasā rathapārśve vyavasthitaḥ //

śaktiṃ bāṇas tataḥ kruddho ghorarūpāṃ bhayāvahām
jagrāha jvalitāṃ dīptāṃ ghaṇṭāmālākulāṃ raṇe //

jvalanādityasaṃkāśāṃ yamadaṇḍopamāṃ śubhām
vārayantīṃ durādharṣāṃ cāmīkaravibhūṣitām |
gurvīṃ bhārasahasreṇa viśvakarmakṛtāṃ tadā |
prāhiṇot tām asaṅgena maholkāṃ jvalitām iva //

tām āpatantīṃ saṃprekṣya jīvitāntakarīṃ tadā
tām eva prāhiṇoc chaktiṃ sarvaśatrubhayaṃkarīm |
so 'bhiplutya tadā śaktiṃ jagrāha puruṣottamaḥ //

nirbibheda tato bāṇaṃ svaśaktyaiva mahābalaḥ
sā bhittvā tasya dehaṃ tu jagāma vasudhātalam //

tato mūrchābhibhūtaṃ taṃ kumbhāṇḍo vākyam abravīt
upekṣase dānavendra kim evaṃ śatrum udyatam //

labdhalakṣyo hy ayaṃ vīro nirvikāro 'dya dṛśyate
māyām āśritya yudhyasva nāyaṃ vadhyo 'nyathā bhavet //

ātmānaṃ māṃ ca rakṣasva pramādāt kim upekṣase
vadhyatām ayam adyaiva na naḥ sarvān vināśayet //

kumbhāṇḍavacanair evaṃ dānavendraḥ pracoditaḥ
vācaṃ rūkṣām abhikruddhaḥ provāca vadatāṃ varaḥ //

eṣo 'ham asya vidadhe mṛtyuṃ prāṇaharaṃ raṇe
ādāsyāmy aham enaṃ vai garutmān iva pannagam //

ity evam uktvā sarathaḥ sāśvaḥ sadhvajasārathiḥ
gandharvanagarākāras tatraivāntaradhīyata //

vijñāyāntarhitaṃ bāṇaṃ prādyumnir aparājitaḥ
pauruṣeṇa samāyuktaḥ sa praikṣata diśo daśa //

āsthāya tāmasīṃ vidyāṃ tadā kruddho baleḥ sutaḥ
mumoca viśikhāṃs tīkṣṇāṃś channo māyādharo balī //

prādyumnir viśikhair baddhaḥ sarpabhūtaiḥ samantataḥ
veṣṭito bahudhā tasya dehaḥ pannagarāśibhiḥ //

sa tu veṣṭitasarvāṅgo baddhaḥ prādyumnir āhave
niṣprayatnaḥ sthitaḥ svastho maināka iva parvataḥ //

jvālāvalīḍhavadanaiḥ sarpabhogair viveṣṭitaḥ
abhītaḥ parvatākāraḥ prādyumnir abhavad raṇe //

niṣprayatnaḥ sthitaś cāpi sarpabhogamayaiḥ śaraiḥ
na vivyathe sa bhūtātmā sarvataḥ pariveṣṭitaḥ //

tatas taṃ vāgbhir ugrābhiḥ saṃrabdhaḥ samatarjayat
bāṇo dhvajaṃ samāśritya provācāmarṣito vacaḥ //

kumbhāṇḍa vadhyatāṃ śīghram ayaṃ vai kulapāṃsanaḥ
cāritraṃ yena me loke dūṣitaṃ dūṣitātmanā //

ity evam ukte vacane kumbhāṇḍo vākyam abravīt
rājan vakṣyāmy ahaṃ kiṃcit tan me śṛṇu yadīcchasi //

ayaṃ vijñāyatāṃ kasya kuto vāyam ihāgataḥ
kena vāyam ihānītaḥ śakratulyaparākramaḥ //

mayāyaṃ bahuśo yuddhe dṛṣṭo rājan mahāraṇe
krīḍann iva ca yuddheṣu dṛśyate devasūnuvat //

balavān sattvasaṃpannaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ
nāyaṃ vadhakṛtaṃ doṣam arhate daityasattama
vijñāya ca vadhaṃ vāsya pūjāṃ vāpi kariṣyasi //

vadhe hy asya mahān doṣo rakṣaṇe sumahān guṇaḥ
ayaṃ hi puruṣotkarṣaḥ sarvathā mānam arhati //

sarvato veṣṭitatanur na vyathaty eṣa bhogibhiḥ
kulaśauṇḍīryavīryaiś ca sattvena ca samanvitaḥ |
paśya rājan yaśovīryair anvitaṃ puruṣottamam
na no gaṇayate sarvān vadhaṃ prāpto 'py ayaṃ balī //

śoṇitaughaplutair gātrair nāgabhogaiś ca veṣṭitaḥ
triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā na cintayati naḥ sthitān //

imām avasthāṃ nīto 'pi svabāhubalam āśritaḥ
na cintayati rājaṃs tvāṃ vīryavān ko 'py asau yuvā //

sahasrabāhoḥ samare dvibāhuḥ samavasthitaḥ
rucitaṃ yadi te rājañ jñeyo vīryabalānvitaḥ //

kumbhāṇḍasya vacaḥ śrutvā śuddhānte pannagair bhṛśam
evam ukte tu vacane kumbhāṇḍena mahātmanā |
tathety āha ca kumbhāṇḍaṃ bāṇaḥ śatruniṣūdanaḥ ||
saṃrakṣiṇas tato dattvā aniruddhasya dhīmataḥ |
aniruddhaṃ yodhayitvā bāṇaḥ svagṛham āviśat //

tasyotpannam idaṃ loke bhayadasya mahadbhayam
yasyāniruddhaḥ pautraḥ sa vīraḥ kenāpi no hṛtaḥ //