Harivamsa · Chapter 109

tato 'niruddhasya gṛhe ruruduḥ sarvayoṣitaḥ
priyaṃ nātham apaśyantyaḥ kiṃnarya iva saṃghaśaḥ //

aho dhik kim idaṃ loke nāthe kṛṣṇe vyavasthite
anāthā iva saṃtrastā rudimo bhayamohitāḥ //

yasyendrapramukhā devāḥ sādityāḥ samarudgaṇāḥ
bāhucchāyāṃ samāśritya vasanti divi devatāḥ //

aho nāsti bhayaṃ nūnaṃ tasya loke sudurmateḥ
vāsudevasya yaḥ krodhaṃ prajvālayati duḥsaham //

vyāditāsyasya yo mṛtyor daṃṣṭrāgre parivartate
atikruddhasya siṃhasya ghnataś ca gajasattamān |
śoṇitaṃ pātukāmasya daṃṣṭrān prodhṛtya daṃśataḥ |
sa vāsudevaṃ samare mohāt pratyudiyād ripuḥ //

idam evaṃvidhaṃ kṛtvā vipriyaṃ yadupuṃgave
kathaṃ jīvan vimucyeta sākṣād api śatakratuḥ //

kṛtāgā na sa śocyas tu vayaṃ tv adya vinākṛtāḥ
viprayogena nāthasya kṛtāntavaśagāḥ kṛtāḥ //

ity evaṃ tā rudantyaś ca vadantyaś ca punaḥ punaḥ
netrajaṃ vāri mumucur aśivaṃ paramāṅganāḥ //

tāsāṃ bāṣpābhipūrṇāni nayanāni cakāśire
salilenāplutānīva paṅkajāni jalāgame //

tāsām arālapakṣmāṇi rājimanti śubhāni ca
rudhireṇāplutānīva nayanāni cakāśire //

tāsāṃ harmyatalasthānāṃ tūrṇam āsīn mahāsvanaḥ
kurarīṇām ivākāśe rudatīnāṃ sahasraśaḥ //

taṃ śrutvā ninadaṃ ghoram apūrvaṃ bhayam āgatam
utpetuḥ sahasā khebhyo gṛhebhyaḥ puruṣarṣabhāḥ //

kasmād eṣo 'niruddhasya śrūyate sumahāsvanaḥ
gṛhe kṛṣṇābhiguptānāṃ kuto no bhayam āgatam //

ity evam ūcus te 'nyonyaṃ snehaviklavagadgadāḥ
pradharṣitā yathā siṃhā guhābhya iva niḥsṛtāḥ //

saṃnāhabherī kṛṣṇasya sabhāyām āhatā tadā
tasyāḥ śabdena te sarve sabhām āgamya viṣṭhitāḥ //

kim etad iti cānyonyaṃ samapṛcchanta yādavāḥ
anyonyasya hi te sarve yathānyāyam avedayan //

tatas te bāṣpapūrṇākṣāḥ krodhasaṃraktalocanāḥ
niḥśvasanto vyatiṣṭhanta yādavā yuddhadurmadāḥ //

tūṣṇīṃbhūteṣu sarveṣu vipṛthur vākyam abravīt
nītijño hitavaktā ca yādavānāṃ priyaṃkaraḥ |
kṛṣṇaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ niḥśvasantaṃ muhur muhuḥ //

kim evaṃ cintayāviṣṭaḥ puruṣendra bhavān iha
tava bāhubalaprāṇam āśritāḥ sarvayādavāḥ
bhavantam āśritāḥ kṛṣṇa saṃvibhaktāś ca sarvaśaḥ //

tathaiva balahā śakras tvayy āveśya jayājayau
sukhaṃ svapiti niścintaḥ kathaṃ tvaṃ cintayānvitaḥ //

śokasāgaram akṣobhyaṃ sarve te jñātayo gatāḥ
tān majjamānān ekas tvaṃ samuddhara mahābhuja //

kim evaṃ cintayāviṣṭo na kiṃcid api bhāṣase
cintāṃ kartuṃ vṛthā deva na tvam arhasi mādhava //

ity evam uktaḥ kṛṣṇas tu niḥśvasya suciraṃ punaḥ
prāha vākyaṃ sa vākyajño bṛhaspatir iva svayam //

vipṛtho cintayāviṣṭa etat kāryaṃ vicintayan
vicintayaṃs tv ahaṃ cāsya kāryasya na labhe gatim |
tathāhaṃ bhavatāpy ukto nottaraṃ vidadhe kvacit //

dāśārhagaṇamadhye 'dya vadāmy arthavatīṃ giram
śṛṇudhvaṃ yādavāḥ sarve yathā cintānvito hy aham //

aniruddhe hṛte vīre pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ
aśaktān iva manyante sarvān asmān sabāndhavān //

āhukaś caiva no rājā hṛtaḥ sālvena vai purā
pratyānītas tato 'smābhir yuddhaṃ kṛtvā sudāruṇam //

idaṃ tu sumahatkaṣṭaṃ prādyumniḥ kva pravāsitaḥ
naivaṃvidham ahaṃ doṣaṃ smarāmi manujarṣabhāḥ //

bhasmanā guṇṭhitaḥ pādo yena me mūrdhni pātitaḥ
mama netraṃ durāsrāvam andhatāṃ ko 'nayad balāt |
ko vā jaḍamatiḥ satyaṃ ratnaṃ me makuṭād dharet ||
ko vā balaṃ durādharṣam avamatyāgrataḥ sthitaḥ |
ko nu vā śiniputrasya cāpaṃ na smarati prabho |
sānubandhasya tasyāhaṃ hariṣye jīvitaṃ raṇe //

ity evam ukte kṛṣṇena sātyakir vākyam abravīt
carāḥ kṛṣṇa prayujyantām aniruddhasya mārgaṇe //

āhukaṃ prāha kṛṣṇas tu smitaṃ kṛtvā vacas tadā
ābhyantarāś ca bāhyāś ca vyādiśyantāṃ carā nṛpa //

tataś carās tu vyādiṣṭāḥ pārthivena yaśasvinā
abhyantaraṃ ca mārgadhvaṃ bāhyataś ca samantataḥ //

veṇumantaṃ latāveṣṭaṃ tathā raivatakaṃ girim
ṛkṣavantaṃ giriṃ caiva mārgadhvaṃ tvaritā hayaiḥ //

ekaikaṃ tatra codyānaṃ mārgitavyaṃ samantataḥ
gantavyaṃ cāpi niḥsaṅgam udyāneṣu samantataḥ //

hayānāṃ ca sahasrāṇi rathānāṃ cāpy anekaśaḥ
āruhya tvaritāḥ sarve mārgadhvaṃ yadunandanam //

senāpatir anādhṛṣṭir idaṃ vacanam abravīt
kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇam acyutaṃ bhītabhītavat //

śṛṇu kṛṣṇa vaco mahyaṃ yadi te rocate vibho
cirāt prabhṛti me vaktuṃ bhavantaṃ jāyate matiḥ //

asilomā pulomā ca nisundanarakau hatau
saubhaḥ sālvaś ca nihatau maindo dvivida eva ca
hayagrīvaś ca sumahān sānubandhas tvayā hataḥ //

tādṛśe vigrahe vṛtte devahetoḥ sudāruṇe
sarvāṇy etāni karmāṇi niḥśeṣāṇi raṇe raṇe
kṛtavān asi govinda pārṣṇigrāhaś ca nāsti te //

idaṃ karma tvayā kṛṣṇa sānubandhaṃ kṛtaṃ raṇe
pārijātasya haraṇe yat kṛtaṃ karma duṣkaraṃ //

tatra śakras tvayā kṛṣṇa airāvataśirogataḥ
nirjito bāhuvīryeṇa svayaṃ yuddhaviśāradaḥ //

tena vairaṃ tvayā sārdhaṃ kartavyaṃ nātra saṃśayaḥ
tatrānubandhaś ca mahāṃs tena kāryas tvayā saha //

tatrāniruddhaharaṇaṃ kṛtaṃ maghavatā svayam
na hy anyasya bhavec chaktir vairaniryātanaṃ prati //

ity evam ukte vacane kṛṣṇo nāga iva śvasan
uvāca vacanaṃ dhīmān anādhṛṣṭiṃ mahābalam //

senānīs tāta mā maivaṃ na devāḥ kṣudrakarmiṇaḥ
nākṛtajñā na vā klībā nāvaliptā na bāliśāḥ //

devatārthaṃ ca me yatno mahān dānavasaṃkṣaye
teṣāṃ priyārthaṃ ca raṇe hanmi dṛptān mahāsurān //

tatparas tanmanāś cāsmi tadbhaktas tatpriye rataḥ
kathaṃ pāpaṃ kariṣyanti vijñāyaivaṃvidhaṃ hi mām //

akṣudrāḥ satyavantaś ca nityaṃ bhaktānuyāyinaḥ
na teṣu pāpaṃ vijñeyaṃ bāliśa tvaṃ prabhāṣase //

kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā tadākrūro 'bravīd vacaḥ
madhuraṃ ślakṣṇayā vācā arthavākyaviśāradaḥ //

yac chakrasya prabhoḥ kāryaṃ tad asmākaṃ viniścitam
asmākaṃ cāpi yat kāryaṃ tac ca kāryaṃ śacīpateḥ //

saṃrakṣyāś ca vayaṃ devair asmābhiś cāpi devatāḥ
devatārthe vayaṃ cāpi mānuṣatvam upāgatāḥ //

evam akrūravacanaiś coditaḥ puruṣottamaḥ
snigdhagambhīrayā vācā punaḥ kṛṣṇo 'bhyabhāṣata //

nāyaṃ devair na gandharvair nāpi yakṣair na rākṣasaiḥ
pradyumnaputro 'pahṛtaḥ puṃścalyā tu hṛtaḥ striyā //

māyāvidagdhāḥ puṃścalyo daityadānavayoṣitaḥ
tābhir hṛto na saṃdeho nānyato vidyate bhayam //

ity evam ukte vacane sūtamāgadhabandinām
kṛṣṇena tu mahātmanā |
athāvagamya tattvena yad bhūtaṃ yadumaṇḍale ||
udatiṣṭhan mahānādas tadā kṛṣṇaṃ praśaṃsayan |
harṣayan sa tu sarveṣāṃ |
madhuraḥ śrūyate śabdo mādhavasya niveśane //

te carāḥ sarvataḥ sarve sabhādvāram upāgatāḥ
śanair gadgadayā vācā idaṃ vacanam abruvan //

udyānāni śilāḥ śailā guhā nadyaḥ sarāṃsi ca
ekaikaṃ śataśo rājan mārgitaṃ na ca dṛśyeta //

yad anyat saṃvidhātavyaṃ vidhānaṃ yadunandana
tadājñāpaya naḥ kṣipram aniruddhasya mārgaṇe //

tatas te dīnamanasaḥ sarve bāṣpākulekṣaṇāḥ
anyonyam abhyabhāṣanta kim ataḥ kāryam uttaram //

saṃdaṣṭauṣṭhapuṭāḥ kecit kecid bāṣpāvilekṣaṇāḥ
kecic cācintañ śūrā āsthāya bhrukuṭiṃ narāḥ //

tatas tūryaninādaiś ca śaṅkhānāṃ ca mahāsvanaiḥ
prabodhanaṃ mahābāhoḥ kṛṣṇasyākriyatālaye //

tataḥ prabhāte vimale prādurbhūte divākare
praviveśa sabhām eko nāradaḥ prahasann iva //

athābhyutthāya vimanāḥ kṛṣṇaḥ samitidurjayaḥ
madhuparkaṃ ca gāṃ caiva nāradāya dadau prabhuḥ //

sa viṣṭare sthitaḥ śubhre spardhyāstaraṇasaṃvṛte
ṛjvāsīno yathānyāyam uvācedaṃ vaco 'rthavat //

kim evaṃ cintayāviṣṭā niḥsaṅgaṃ tamasāvṛtāḥ
utsāhanāśāt sarve vai klībā iva vicetasaḥ //

evam ukte tu vacane nāradena mahātmanā
vāsudevo 'bravīd vākyaṃ śrūyatāṃ bhagavann idam //

aniruddho hṛto brahman kenāpi niśi suvrata
tasyārthe sarva evāsma cintayāviṣṭacetasaḥ //

ity evam ukte vacane keśavena mahātmanā
prahasya nāradaḥ prāha śrūyatāṃ madhusūdana //

nirvṛttaṃ sumahad yuddhaṃ mahāpuruṣasevitam
aniruddhasya caikasya bāṇasya ca mahāmṛdhe //

uṣā nāma sutā tasya bāṇasyāpratimaujasaḥ
tasyārthe citralekhā vai jahārāśu tam apsarāḥ //

ubhayor api tatrāsīn mahad yuddhaṃ sudāruṇam
prādyumnibāṇayoḥ saṃkhye balivāsavayor iva //

aniruddho bhayāt tena saṃyugeṣv anivartinā
baṇena māyām āsthāya baddho nāgair mahābalaḥ //

uttiṣṭhatu bhavāñ śīghraṃ yaśase vijayāya ca
nāyaṃ saṃrakṣituṃ kālaḥ prāṇāṃs tāta jayaiṣiṇām //

ity evam ukte vacane vāsudevaḥ pratāpavān
prāyātrikān vai saṃbhārān ājñāpayata vīryavān //

tataś candanacūrṇaiś ca lājaiś cāpi samantataḥ
niryayau sa mahābāhuḥ kīryamāṇo janārdanaḥ //

smaraṇaṃ vainateyasya kṛṣṇa tvaṃ kartum arhasi
na hy anyena tam adhvānaṃ gantuṃ śakyaṃ mahābhuja //

ekādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ janārdana
taditaḥ śoṇitapuraṃ prādyumnir yatra sāṃpratam //

manojavo mahāvīryo vainateyaḥ pratāpavān
samāhvayasva govinda sa hi tvāṃ tatra neṣyati |
ekena sa muhūrtena bāṇaṃ saṃdarśayiṣyati //

tasya tad vacanaṃ śrutvā prādhyāyad garuḍaṃ hariḥ
sa kṛṣṇapārśvam āgamya harṣeṇāvasthito 'bhavat //

kṛṣṇakeśaḥ pravalayo jiṣṇuḥ kṛṣṇaś ca varṇataḥ
caturdaṃṣṭraś caturbāhuś caturvedaṣaḍaṅgavit //

śrīvatsāṅko 'ravindākṣa ūrdhvalomā mṛdutvacaḥ
samāṅguliḥ samanakho raktāṅgulinakhāntaraḥ //

snigdhagambhīranirghoṣo vṛttabāhur mahābhujaḥ
ājānubāhuḥ siṃhāsyaḥ siṃhasaṃhanano yuvā
sahasram iva sūryāṇāṃ dīpyamānaḥ prakāśate //

yaḥ prabhur bhāti bhūtātmā bhūtānāṃ bhāvanaḥ prabhuḥ
yasyāṣṭaguṇam aiśvaryaṃ dadau prītaḥ prajāpatiḥ //

prajāpatīnāṃ sādhyānāṃ tridaśānāṃ ca śāśvataḥ
stūyamānaḥ stavaiḥ sarvaiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ
ṛṣibhiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ //

saṃvidhānam athājñāpya dvārakāyāṃ mahābhujaḥ
sātyakau saṃniveśyātha rakṣyatāṃ dvāraketi ca |
gamanāya matiṃ cakre vāsudevaḥ pratāpavān //

āsthito garuḍaṃ devas tasya cānu halāyudhaḥ
pṛṣṭhato 'nu balasyāpi pradyumnaḥ śatrukarśanaḥ //

jaya bāṇaṃ mahābāho ye cāsyānucarā raṇe
na hi te pramukhe sthātuṃ kaścic chakto mahāmṛdhe //

prasāde te dhruvā lakṣmīr vijayaś ca parākrame
vijeṣyasi raṇe śatruṃ daityendraṃ sahasainikam //

siddhacāraṇasaṃghānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ
śṛṇvan vāco 'ntarikṣasthaḥ prayayau keśavo raṇe //