Harivamsa · Chapter 100

hṛto yadaiva pradyumnaḥ śambareṇātmaghātinā
tam eva māsaṃ sāmbas tu jāmbavatyām ajāyata //

bālyāt prabhṛti rāmeṇa māneṣu viniyojitaḥ
rāmād anantaraṃ caiva mānitaḥ sarvavṛṣṇibhiḥ //

jātamātre tataḥ kṛṣṇaḥ śubhaṃ tat puram āviśat
nihatāmitrasāmantaḥ śakrodyānaṃ yathāmaraḥ //

yādavīṃ ca śriyaṃ dṛṣṭvā svāṃ śriyaṃ dveṣṭi vāsavaḥ
janārdanabhayāc caiva na śāntiṃ lebhire nṛpāḥ //

kasyacit tv atha kālasya pure vāraṇasāhvaye
duryodhanasya yajñe vai sameyuḥ sarvapārthivāḥ //

tāṃ śrutvā mādhavīṃ lakṣmīṃ saputraṃ ca janārdanam
purīṃ dvārāvatīṃ caiva niviṣṭāṃ sāgarāntare //

dūtais taiḥ kṛtasaṃdhānāḥ pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ
śriyaṃ draṣṭuṃ hṛṣīkeśam ājagmuḥ kṛṣṇamandiram //

duryodhanamukhāḥ sarve dhṛtarāṣṭravaśānugāḥ
pāṇḍavapramukhāś caiva dhṛṣṭadyumnādayo nṛpāḥ //

pāṇḍyacolakaliṅgeśā bāhlīkā draviḍāḥ śakāḥ
akṣauhiṇīḥ prakarṣanto daśa cāṣṭau ca bhūmipāḥ
ājagmur yādavapurīṃ govindabhujapālitām //

te parvataṃ raivatakaṃ parivāryāvanīśvarāḥ
viviśur yojanāḍhyāsu svāsu svāsv avanīṣv atha //

tataḥ śrīmān hṛṣīkeśaḥ saha yādavapuṃgavaiḥ
samīpaṃ mānavendrāṇāṃ niryayau kamalekṣaṇaḥ //

sa teṣāṃ naradevānāṃ madhye madhuniṣūdanaḥ
vyarājata yaduśreṣṭhaḥ śaradīva nabhaḥśaśī //

sa tatra samudācāraṃ yathāsthānaṃ yathāvayaḥ
kṛtvā siṃhāsane kṛṣṇaḥ kāñcane niṣasāda ha //

rājāno 'pi yathāsthānaṃ niṣedur vividheṣv atha
siṃhāsaneṣu citreṣu pīṭheṣu ca janādhipāḥ //

sa yādavanarendrāṇāṃ samājaḥ śuśubhe tadā
surāṇām asurāṇāṃ ca sadane brahmaṇo yathā //

teṣāṃ citrāḥ kathās tatra pravṛttās tatsamāgame
yadūnāṃ pārthivānāṃ ca keśavasyopaśṛṇvataḥ //

etasminn antare vāyur vavau megharavoddhataḥ
tumulaṃ durdinaṃ cāsīt savidyut stanayitnumat //

tad durdinatalaṃ bhittvā nāradaḥ pratyadṛśyata
saṃveṣṭitajaṭābhāro vīṇāsaktena bāhunā //

sa papāta narendrāṇāṃ madhye pāvakavarcasām
nārado 'gniśikhākāraḥ śrīmāñ śakrasakho muniḥ //

tasmin bhūmau nipatite nārade munipuṃgave
tad uddhatamahāmeghaṃ durdinaṃ vyapakṛṣyata //

so 'vagāhya narendrāṇāṃ madhyaṃ sāgarasaṃnibham
āsanasthaṃ yaduśreṣṭam uvāca munir avyayaḥ //

āścaryaṃ khalu devānām ekas tvaṃ puruṣottama
dhanyaś cāsi mahābāho loke nānyo 'sti kaś cana //

evam uktaḥ smitaṃ kṛtvā pratyuvāca muniṃ prabhuḥ
āścaryaś caiva dhanyaś ca dakṣiṇābhiḥ sahety aham //

evam ukto muniśreṣṭhaḥ prāha madhye mahīkṣitām
kṛṣṇa paryāptavākyo 'smi gamiṣyāmi yathāgatam //

taṃ prasthitam abhiprekṣya pārthivāḥ prāhur īśvaram
guhyaṃ mantram ajānanto vacanaṃ nāraderitam //

āścarya ity abhihito dhanyo 'sīti ca mādhava
dakṣiṇābhiḥ sahety evaṃ pratyukte 'pi ca nārade //

kim etan nābhijānīmo divyaṃ mantrapadaṃ mahat
yadi śrāvyam idaṃ kṛṣṇa śrotum icchāmi tattvataḥ //

tān uvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sarvān pārthivapuṃgavān
śrotavyaṃ nāradas tv eṣa dvijo vaḥ kathayiṣyati //

brūhi nārada tattvārthaṃ śrāvyantāṃ pṛthivīkṣitaḥ
yat tvayābhihitaṃ vākyaṃ mayā ca pratibhāṣitam //

sa pīṭhe kāñcane śubhre sūpaviṣṭaḥ svalaṃkṛtaḥ
prabhavaṃ tasya vākyasya pravaktum upacakrame //

śruyatāṃ bho nṛpaśreṣṭhā yāvantaḥ stha samāgatāḥ
asya praśnasya mahato yathā pāram ahaṃ gataḥ //

ahaṃ kadācid gaṅgāyās tīre triṣavaṇātithiḥ
carāmy ekaḥ kṣapāpāye saṃdṛśyati divākare //

apaśyam aśmakūṭābhaṃ kapāladvayadehinam
krośamaṇḍalavistāraṃ tāvadvṛttaṃ samantataḥ //

catuścaraṇasaṃśliṣṭaṃ klinnaṃ śaivalapaṅkilam
mama vīṇākṛtiṃ kūrmaṃ gajacarmacayopamam //

so 'haṃ taṃ pāṇinā spṛṣṭvā proktavāñ jalacāriṇam
tvam āścaryaśarīro 'si kūrma dhanyaś ca me mataḥ //

yas tvam evam abhedyābhyāṃ kapālābhyāṃ samāvṛtaḥ
toye carasi niḥśaṅkaḥ kiṃ cid apy avicintayan //

sa mām uvācāmbucaraḥ kūrmo mānuṣavat svayam
kim āścaryaṃ mayi mune dhanyaś cāhaṃ kathaṃ vibho //

gaṅgeyaṃ nimnagā dhanyā kim āścaryam ataḥ param
yatrāham iva sattvāni caranty ayutaśo jale //

so 'haṃ kutūhalāviṣṭo nadīṃ gaṅgām upasthitaḥ
dhanyāsi tvaṃ nadīśreṣṭhe nityam āścaryadarśane //

yā tvam evaṃ mahādehaiḥ śvāpadair upaśobhitā
hradinī sāgaraṃ yāsi rakṣantī tāpasālayān //

evam uktā tato gaṅgā rūpiṇī pratyabhāṣata
nāradaṃ devagandharvaṃ śakrasya dayitaṃ dvijam //

nāhaṃ dhanyā dvijaśreṣṭha nāpy āścaryopaśobhitā
tava satye niviṣṭasya vākyaṃ māṃ pratibādhate //

lokāścaryakaro loke dhanyaś caivārṇavo dvija
yatrāham iva vistīrṇāḥ śataśo yānti nimnagāḥ //

so 'haṃ tripathagāvākyaṃ śrutvārṇavam upasthitaḥ
āścaryaḥ khalu lokānāṃ dhanyaś cāsi mahārṇava
tena khalv asi yonis tvam ambhasāṃ salileśvaraḥ //

sthāne tvā vārivāhinyaḥ sarito lokabhāvanāḥ
imāḥ samabhigacchanti patnyo lokanamaskṛtāḥ //

samudras tv evam uktas tu tato mām abravīd vacaḥ
svaṃ jalaughatalaṃ bhittvā vyutthitaḥ pavaneritaḥ //

mā maivaṃ devagandharva nāsmy āś caryo dvijottama
vasudheyaṃ mune dhanyā yatrāham upari sthitaḥ
ṛte tu pṛthivīṃ loke kim āścaryam ataḥ param //

so 'haṃ sāgaravākyena kṣitiṃ kṣititale sthitaḥ
kautūhalasam āviṣṭo hy abruvaṃ jagato gatim //

dharitri dehināṃ yonir dhanyā khalv asi śobhane
āścaryā cāsi bhūteṣu mahatyā kṣamayā yute //

tena khalv asi lokānāṃ dharaṇī manujāraṇiḥ
kṣamā tvattaḥ prasūtā ca karma cāmbaragāminām //

tato bhūḥ stutivākyena sā mayoktena lajjitā
vihāya sahajaṃ dhairyam atha māṃ pratyabhāṣata //

devagandharva mā maivaṃ saṃgrāmakalahapriya
nāsmi dhanyā na cāścaryā pārakyeyaṃ dhṛtir mama //

ete dhanyā dvijaśrestha parvatā dhārayanti mām
eṣv āścaryāṇi dṛśyante ete lokasya setavaḥ //

so 'haṃ pṛthivyā vākyena parvatān samupasthitaḥ
dhanyā bhanto dṛśyante bahvāścaryāś ca bhūdharāḥ //

kāñcanasyāgraratnasya dhātūnāṃ ca viśeṣataḥ
tena ratnākarāḥ sarve bhavanto bhuvi śāśvatāḥ //

mama tv etad vacaḥ śrutvā parvatās tasthuṣāṃ varāḥ
ūcur māṃ sāntvayuktāni vacāṃsi vanaśobhitāḥ //

brahmarṣe na vayaṃ dhanyā nāpy āścaryāṇi santi naḥ
asmākam īśvaraḥ śūlī giriśo vṛṣabhadhvajaḥ |
nāś caryo vāpi dhanyo vā tasmāt parataro bhuvi ||
vihāya taṃ mahādevaṃ nāsmān stotum ihārhasi ||
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā kailāsam aham āgataḥ |
dṛṣṭvā taṃ pārvatīśānam abruvaṃ vacanaṃ tadā ||
devadeva mahādeva nīlakaṇṭha vṛṣadhvaja |
āścaryo 'si bhavān eko dhanyas tvaṃ jagatīpate |
tvattaḥ parataro nāsti devo jagati kaś cana ||
yad idaṃ dṛśyate deva bhuvanaṃ sacarācaram |
tasyādhāras tvam evāsi sarvasya tripurāntaka ||
atha mām abravīd devo virūpākṣas trilocanaḥ |
nāhaṃ dhanyo na cāścaryo naivaṃ māṃ vaktum arhasi |
mattaḥ parataro jñeyo jagat sraṣṭā dvijottama |
brahmā prajāpatir dhanyaḥ sa cāścaryaḥ sureṣv api //

so 'haṃ pitāmahaṃ gatvā sarvaprabhavam avyayam
tasya vākyasya paryāyaṃ paryāptam iva lakṣaye //

so 'haṃ svayaṃbhuvaṃ devaṃ lokayoniṃ caturmukham
pāraṃparyād upagataḥ praṇāmāvanatānanaḥ //

so 'haṃ vākyasamāptyarthaṃ śrāvayāmy ātmayoninam
āścaryo bhagavān eko dhanyaś ca jagato guruḥ //

na kiṃ cid anyat paśyāmi bhūtaṃ yad bhavatā samam
tvattaḥ sarvam idaṃ jātaṃ jagat sthāvarajaṃgamam //

sadevadānavā martyā loke bhūtendriyātmakāḥ
bhavanti sarvadeveśa dṛśyaṃ sarvam idaṃ vapuḥ //

tena khalv asi devānāṃ devadevaḥ sanātanaḥ
teṣāmevāsi yat sraṣṭā lokānām api saṃbhavaḥ //

tato mām āha bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ
dhanyāścaryāśritair vākyaiḥ kiṃ māṃ nārada bhāṣase //

āścaryaṃ paramaṃ devā dhanyā devāś ca nārada
ye lokān dhārayanti sma devās tattvārthadarśinaḥ //

ṛksāmayajuṣāṃ satyam atharvaṇi ca yan matam
tanmayaṃ viddhi māṃ vipra dhṛto 'haṃ tair mayā ca te //

parameṣṭhyena vākyena codito 'haṃ svayaṃbhuvā
vedopasthānikāṃ cakre matiṃ saṃkrāntavistarām //

so 'haṃ svayaṃbhuvacanād vedān vai samupasthitaḥ
uvāca caināṃś caturo mantrapravacanārcitān //

dhanyā bhavantaḥ puṇyāś ca nityam āścaryaviśrutāḥ
ādhārāś caiva viprāṇām evam āha prajāpatiḥ //

svayaṃbhuvo 'pīha paraṃ bhavatsu praśna āhitaḥ
yuṣmat parataraṃ nāsti śrutyā vā tapasāpi vā //

pratūcus te tato vākyaṃ devā mām abhitaḥ sthitāḥ
āścaryāś caiva dhanyāś ca yajñāś cātmaparāyaṇāḥ //

yajñārthe tu vayaṃ sṛṣṭāḥ sṛṣṭā yena sma nārada
tad asmākaṃ parā yajñā na vayaṃ svavaśe sthitāḥ
svayaṃbhuvo 'pīha parā vedānāṃ ca parā gatiḥ //

tato 'ham abruvaṃ yajñān gṛhasthāgnipuraskṛtān //

bho yajñāḥ paramaṃ tejo yuṣmāsu khalu lakṣyate
brahmaṇābhihitaṃ vākyaṃ yan me vedair iheritam //

āścaryam etal lokeṣu bhavadbhyo nādhigamyate
dhanyāḥ khalu bhavanto ye dvijātīnāṃ svavaṃśinaḥ //

tena khalv agnayas tṛptiṃ puṣmābhir yānti tarpitāḥ
bhāgaiś ca tridaśāḥ sarve mantraiś caiva maharṣayaḥ //

agniṣṭomādayo yajñā mama vākyād anantaram
pratyūcur māṃ paraṃ vākyaṃ sarve yūpadhvajāḥ sthitāḥ //

āścaryaśabdo nāsmāsu dhanyaśabdo 'pi vā mune
āścaryaṃ paramaṃ viṣṇuḥ sa hy asmākaṃ parā gatiḥ //

yad ājyaṃ vayam aśnīmo hutam agniṣu pāvanam
tat sarvaṃ puṇḍarīkākṣo lokamūrtiḥ prayacchati //

so 'haṃ viṣṇor gatiṃ prepsur iha saṃpatito bhuvi
dṛṣṭaś cāyaṃ mayā viṣṇur bhavadbhir abhisaṃvṛtaḥ //

yan mayābhihito hy eṣa tvam āścaryaṃ janārdana
dhanyaś cāsīti bhavatāṃ madhyastho hy atra pārthivāḥ //

pratyukto'ham anenādya vākyasyāsya yad uttaram
dakṣiṇābhiḥ sahety evaṃ paryāptaṃ vacanaṃ mama //

yajñānāṃ hi gatir viṣṇuḥ sarveṣāṃ sahadakṣiṇaḥ
dakṣiṇābhiḥ sahety evaṃ praśno mama samāptavān //

kūrmeṇābhihitaṃ pūrvaṃ pāraṃparyād ihāgatam
sadakṣiṇe 'smin puruṣe tad vākyaṃ paryayāgatam //

yan māṃ bhavantaḥ pṛcchanti vākyasyāsya vinirṇayam
tad etat sarvam ākhyātaṃ sādhayāmi yathāgatam //

nārade tu gate svargaṃ sarve te pṛthivīkṣitaḥ
vismitāḥ svāni rāṣṭrāṇi jagmuḥ sabalavāhanāḥ //

janārdano 'pi sahito yadubhiḥ pāvakopamaiḥ
svam eva bhavanaṃ vīro viveśa yadupuṃgavaḥ //