હરિવંશ · અધ્યાય 100

હૃતો યદૈવ પ્રદ્યુમ્નઃ શમ્બરેણાત્મઘાતિના
તમ્ એવ માસં સામ્બસ્ તુ જામ્બવત્યામ્ અજાયત ॥

બાલ્યાત્ પ્રભૃતિ રામેણ માનેષુ વિનિયોજિતઃ
રામાદ્ અનન્તરં ચૈવ માનિતઃ સર્વવૃષ્ણિભિઃ ॥

જાતમાત્રે તતઃ કૃષ્ણઃ શુભં તત્ પુરમ્ આવિશત્
નિહતામિત્રસામન્તઃ શક્રોદ્યાનં યથામરઃ ॥

યાદવીં ચ શ્રિયં દૃષ્ટ્વા સ્વાં શ્રિયં દ્વેષ્ટિ વાસવઃ
જનાર્દનભયાચ્ ચૈવ ન શાન્તિં લેભિરે નૃપાઃ ॥

કસ્યચિત્ ત્વ્ અથ કાલસ્ય પુરે વારણસાહ્વયે
દુર્યોધનસ્ય યજ્ઞે વૈ સમેયુઃ સર્વપાર્થિવાઃ ॥

તાં શ્રુત્વા માધવીં લક્ષ્મીં સપુત્રં ચ જનાર્દનમ્
પુરીં દ્વારાવતીં ચૈવ નિવિષ્ટાં સાગરાન્તરે ॥

દૂતૈસ્ તૈઃ કૃતસંધાનાઃ પૃથિવ્યાં સર્વપાર્થિવાઃ
શ્રિયં દ્રષ્ટું હૃષીકેશમ્ આજગ્મુઃ કૃષ્ણમન્દિરમ્ ॥

દુર્યોધનમુખાઃ સર્વે ધૃતરાષ્ટ્રવશાનુગાઃ
પાણ્ડવપ્રમુખાશ્ ચૈવ ધૃષ્ટદ્યુમ્નાદયો નૃપાઃ ॥

પાણ્ડ્યચોલકલિઙ્ગેશા બાહ્લીકા દ્રવિડાઃ શકાઃ
અક્ષૌહિણીઃ પ્રકર્ષન્તો દશ ચાષ્ટૌ ચ ભૂમિપાઃ
આજગ્મુર્ યાદવપુરીં ગોવિન્દભુજપાલિતામ્ ॥

તે પર્વતં રૈવતકં પરિવાર્યાવનીશ્વરાઃ
વિવિશુર્ યોજનાઢ્યાસુ સ્વાસુ સ્વાસ્વ્ અવનીષ્વ્ અથ ॥

તતઃ શ્રીમાન્ હૃષીકેશઃ સહ યાદવપુંગવૈઃ
સમીપં માનવેન્દ્રાણાં નિર્યયૌ કમલેક્ષણઃ ॥

સ તેષાં નરદેવાનાં મધ્યે મધુનિષૂદનઃ
વ્યરાજત યદુશ્રેષ્ઠઃ શરદીવ નભઃશશી ॥

સ તત્ર સમુદાચારં યથાસ્થાનં યથાવયઃ
કૃત્વા સિંહાસને કૃષ્ણઃ કાઞ્ચને નિષસાદ હ ॥

રાજાનો ઽપિ યથાસ્થાનં નિષેદુર્ વિવિધેષ્વ્ અથ
સિંહાસનેષુ ચિત્રેષુ પીઠેષુ ચ જનાધિપાઃ ॥

સ યાદવનરેન્દ્રાણાં સમાજઃ શુશુભે તદા
સુરાણામ્ અસુરાણાં ચ સદને બ્રહ્મણો યથા ॥

તેષાં ચિત્રાઃ કથાસ્ તત્ર પ્રવૃત્તાસ્ તત્સમાગમે
યદૂનાં પાર્થિવાનાં ચ કેશવસ્યોપશૃણ્વતઃ ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે વાયુર્ વવૌ મેઘરવોદ્ધતઃ
તુમુલં દુર્દિનં ચાસીત્ સવિદ્યુત્ સ્તનયિત્નુમત્ ॥

તદ્ દુર્દિનતલં ભિત્ત્વા નારદઃ પ્રત્યદૃશ્યત
સંવેષ્ટિતજટાભારો વીણાસક્તેન બાહુના ॥

સ પપાત નરેન્દ્રાણાં મધ્યે પાવકવર્ચસામ્
નારદો ઽગ્નિશિખાકારઃ શ્રીમાઞ્ શક્રસખો મુનિઃ ॥

તસ્મિન્ ભૂમૌ નિપતિતે નારદે મુનિપુંગવે
તદ્ ઉદ્ધતમહામેઘં દુર્દિનં વ્યપકૃષ્યત ॥

સો ઽવગાહ્ય નરેન્દ્રાણાં મધ્યં સાગરસંનિભમ્
આસનસ્થં યદુશ્રેષ્ટમ્ ઉવાચ મુનિર્ અવ્યયઃ ॥

આશ્ચર્યં ખલુ દેવાનામ્ એકસ્ ત્વં પુરુષોત્તમ
ધન્યશ્ ચાસિ મહાબાહો લોકે નાન્યો ઽસ્તિ કશ્ ચન ॥

એવમ્ ઉક્તઃ સ્મિતં કૃત્વા પ્રત્યુવાચ મુનિં પ્રભુઃ
આશ્ચર્યશ્ ચૈવ ધન્યશ્ ચ દક્ષિણાભિઃ સહેત્ય્ અહમ્ ॥

એવમ્ ઉક્તો મુનિશ્રેષ્ઠઃ પ્રાહ મધ્યે મહીક્ષિતામ્
કૃષ્ણ પર્યાપ્તવાક્યો ઽસ્મિ ગમિષ્યામિ યથાગતમ્ ॥

તં પ્રસ્થિતમ્ અભિપ્રેક્ષ્ય પાર્થિવાઃ પ્રાહુર્ ઈશ્વરમ્
ગુહ્યં મન્ત્રમ્ અજાનન્તો વચનં નારદેરિતમ્ ॥

આશ્ચર્ય ઇત્ય્ અભિહિતો ધન્યો ઽસીતિ ચ માધવ
દક્ષિણાભિઃ સહેત્ય્ એવં પ્રત્યુક્તે ઽપિ ચ નારદે ॥

કિમ્ એતન્ નાભિજાનીમો દિવ્યં મન્ત્રપદં મહત્
યદિ શ્રાવ્યમ્ ઇદં કૃષ્ણ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ તત્ત્વતઃ ॥

તાન્ ઉવાચ તતઃ કૃષ્ણઃ સર્વાન્ પાર્થિવપુંગવાન્
શ્રોતવ્યં નારદસ્ ત્વ્ એષ દ્વિજો વઃ કથયિષ્યતિ ॥

બ્રૂહિ નારદ તત્ત્વાર્થં શ્રાવ્યન્તાં પૃથિવીક્ષિતઃ
યત્ ત્વયાભિહિતં વાક્યં મયા ચ પ્રતિભાષિતમ્ ॥

સ પીઠે કાઞ્ચને શુભ્રે સૂપવિષ્ટઃ સ્વલંકૃતઃ
પ્રભવં તસ્ય વાક્યસ્ય પ્રવક્તુમ્ ઉપચક્રમે ॥

શ્રુયતાં ભો નૃપશ્રેષ્ઠા યાવન્તઃ સ્થ સમાગતાઃ
અસ્ય પ્રશ્નસ્ય મહતો યથા પારમ્ અહં ગતઃ ॥

અહં કદાચિદ્ ગઙ્ગાયાસ્ તીરે ત્રિષવણાતિથિઃ
ચરામ્ય્ એકઃ ક્ષપાપાયે સંદૃશ્યતિ દિવાકરે ॥

અપશ્યમ્ અશ્મકૂટાભં કપાલદ્વયદેહિનમ્
ક્રોશમણ્ડલવિસ્તારં તાવદ્વૃત્તં સમન્તતઃ ॥

ચતુશ્ચરણસંશ્લિષ્ટં ક્લિન્નં શૈવલપઙ્કિલમ્
મમ વીણાકૃતિં કૂર્મં ગજચર્મચયોપમમ્ ॥

સો ઽહં તં પાણિના સ્પૃષ્ટ્વા પ્રોક્તવાઞ્ જલચારિણમ્
ત્વમ્ આશ્ચર્યશરીરો ઽસિ કૂર્મ ધન્યશ્ ચ મે મતઃ ॥

યસ્ ત્વમ્ એવમ્ અભેદ્યાભ્યાં કપાલાભ્યાં સમાવૃતઃ
તોયે ચરસિ નિઃશઙ્કઃ કિં ચિદ્ અપ્ય્ અવિચિન્તયન્ ॥

સ મામ્ ઉવાચામ્બુચરઃ કૂર્મો માનુષવત્ સ્વયમ્
કિમ્ આશ્ચર્યં મયિ મુને ધન્યશ્ ચાહં કથં વિભો ॥

ગઙ્ગેયં નિમ્નગા ધન્યા કિમ્ આશ્ચર્યમ્ અતઃ પરમ્
યત્રાહમ્ ઇવ સત્ત્વાનિ ચરન્ત્ય્ અયુતશો જલે ॥

સો ઽહં કુતૂહલાવિષ્ટો નદીં ગઙ્ગામ્ ઉપસ્થિતઃ
ધન્યાસિ ત્વં નદીશ્રેષ્ઠે નિત્યમ્ આશ્ચર્યદર્શને ॥

યા ત્વમ્ એવં મહાદેહૈઃ શ્વાપદૈર્ ઉપશોભિતા
હ્રદિની સાગરં યાસિ રક્ષન્તી તાપસાલયાન્ ॥

એવમ્ ઉક્તા તતો ગઙ્ગા રૂપિણી પ્રત્યભાષત
નારદં દેવગન્ધર્વં શક્રસ્ય દયિતં દ્વિજમ્ ॥

નાહં ધન્યા દ્વિજશ્રેષ્ઠ નાપ્ય્ આશ્ચર્યોપશોભિતા
તવ સત્યે નિવિષ્ટસ્ય વાક્યં માં પ્રતિબાધતે ॥

લોકાશ્ચર્યકરો લોકે ધન્યશ્ ચૈવાર્ણવો દ્વિજ
યત્રાહમ્ ઇવ વિસ્તીર્ણાઃ શતશો યાન્તિ નિમ્નગાઃ ॥

સો ઽહં ત્રિપથગાવાક્યં શ્રુત્વાર્ણવમ્ ઉપસ્થિતઃ
આશ્ચર્યઃ ખલુ લોકાનાં ધન્યશ્ ચાસિ મહાર્ણવ
તેન ખલ્વ્ અસિ યોનિસ્ ત્વમ્ અમ્ભસાં સલિલેશ્વરઃ ॥

સ્થાને ત્વા વારિવાહિન્યઃ સરિતો લોકભાવનાઃ
ઇમાઃ સમભિગચ્છન્તિ પત્ન્યો લોકનમસ્કૃતાઃ ॥

સમુદ્રસ્ ત્વ્ એવમ્ ઉક્તસ્ તુ તતો મામ્ અબ્રવીદ્ વચઃ
સ્વં જલૌઘતલં ભિત્ત્વા વ્યુત્થિતઃ પવનેરિતઃ ॥

મા મૈવં દેવગન્ધર્વ નાસ્મ્ય્ આશ્ ચર્યો દ્વિજોત્તમ
વસુધેયં મુને ધન્યા યત્રાહમ્ ઉપરિ સ્થિતઃ
ઋતે તુ પૃથિવીં લોકે કિમ્ આશ્ચર્યમ્ અતઃ પરમ્ ॥

સો ઽહં સાગરવાક્યેન ક્ષિતિં ક્ષિતિતલે સ્થિતઃ
કૌતૂહલસમ્ આવિષ્ટો હ્ય્ અબ્રુવં જગતો ગતિમ્ ॥

ધરિત્રિ દેહિનાં યોનિર્ ધન્યા ખલ્વ્ અસિ શોભને
આશ્ચર્યા ચાસિ ભૂતેષુ મહત્યા ક્ષમયા યુતે ॥

તેન ખલ્વ્ અસિ લોકાનાં ધરણી મનુજારણિઃ
ક્ષમા ત્વત્તઃ પ્રસૂતા ચ કર્મ ચામ્બરગામિનામ્ ॥

તતો ભૂઃ સ્તુતિવાક્યેન સા મયોક્તેન લજ્જિતા
વિહાય સહજં ધૈર્યમ્ અથ માં પ્રત્યભાષત ॥

દેવગન્ધર્વ મા મૈવં સંગ્રામકલહપ્રિય
નાસ્મિ ધન્યા ન ચાશ્ચર્યા પારક્યેયં ધૃતિર્ મમ ॥

એતે ધન્યા દ્વિજશ્રેસ્થ પર્વતા ધારયન્તિ મામ્
એષ્વ્ આશ્ચર્યાણિ દૃશ્યન્તે એતે લોકસ્ય સેતવઃ ॥

સો ઽહં પૃથિવ્યા વાક્યેન પર્વતાન્ સમુપસ્થિતઃ
ધન્યા ભન્તો દૃશ્યન્તે બહ્વાશ્ચર્યાશ્ ચ ભૂધરાઃ ॥

કાઞ્ચનસ્યાગ્રરત્નસ્ય ધાતૂનાં ચ વિશેષતઃ
તેન રત્નાકરાઃ સર્વે ભવન્તો ભુવિ શાશ્વતાઃ ॥

મમ ત્વ્ એતદ્ વચઃ શ્રુત્વા પર્વતાસ્ તસ્થુષાં વરાઃ
ઊચુર્ માં સાન્ત્વયુક્તાનિ વચાંસિ વનશોભિતાઃ ॥

બ્રહ્મર્ષે ન વયં ધન્યા નાપ્ય્ આશ્ચર્યાણિ સન્તિ નઃ
અસ્માકમ્ ઈશ્વરઃ શૂલી ગિરિશો વૃષભધ્વજઃ ।
નાશ્ ચર્યો વાપિ ધન્યો વા તસ્માત્ પરતરો ભુવિ ॥
વિહાય તં મહાદેવં નાસ્માન્ સ્તોતુમ્ ઇહાર્હસિ ॥
ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા કૈલાસમ્ અહમ્ આગતઃ ।
દૃષ્ટ્વા તં પાર્વતીશાનમ્ અબ્રુવં વચનં તદા ॥
દેવદેવ મહાદેવ નીલકણ્ઠ વૃષધ્વજ ।
આશ્ચર્યો ઽસિ ભવાન્ એકો ધન્યસ્ ત્વં જગતીપતે ।
ત્વત્તઃ પરતરો નાસ્તિ દેવો જગતિ કશ્ ચન ॥
યદ્ ઇદં દૃશ્યતે દેવ ભુવનં સચરાચરમ્ ।
તસ્યાધારસ્ ત્વમ્ એવાસિ સર્વસ્ય ત્રિપુરાન્તક ॥
અથ મામ્ અબ્રવીદ્ દેવો વિરૂપાક્ષસ્ ત્રિલોચનઃ ।
નાહં ધન્યો ન ચાશ્ચર્યો નૈવં માં વક્તુમ્ અર્હસિ ।
મત્તઃ પરતરો જ્ઞેયો જગત્ સ્રષ્ટા દ્વિજોત્તમ ।
બ્રહ્મા પ્રજાપતિર્ ધન્યઃ સ ચાશ્ચર્યઃ સુરેષ્વ્ અપિ ॥

સો ઽહં પિતામહં ગત્વા સર્વપ્રભવમ્ અવ્યયમ્
તસ્ય વાક્યસ્ય પર્યાયં પર્યાપ્તમ્ ઇવ લક્ષયે ॥

સો ઽહં સ્વયંભુવં દેવં લોકયોનિં ચતુર્મુખમ્
પારંપર્યાદ્ ઉપગતઃ પ્રણામાવનતાનનઃ ॥

સો ઽહં વાક્યસમાપ્ત્યર્થં શ્રાવયામ્ય્ આત્મયોનિનમ્
આશ્ચર્યો ભગવાન્ એકો ધન્યશ્ ચ જગતો ગુરુઃ ॥

ન કિં ચિદ્ અન્યત્ પશ્યામિ ભૂતં યદ્ ભવતા સમમ્
ત્વત્તઃ સર્વમ્ ઇદં જાતં જગત્ સ્થાવરજંગમમ્ ॥

સદેવદાનવા મર્ત્યા લોકે ભૂતેન્દ્રિયાત્મકાઃ
ભવન્તિ સર્વદેવેશ દૃશ્યં સર્વમ્ ઇદં વપુઃ ॥

તેન ખલ્વ્ અસિ દેવાનાં દેવદેવઃ સનાતનઃ
તેષામેવાસિ યત્ સ્રષ્ટા લોકાનામ્ અપિ સંભવઃ ॥

તતો મામ્ આહ ભગવાન્ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
ધન્યાશ્ચર્યાશ્રિતૈર્ વાક્યૈઃ કિં માં નારદ ભાષસે ॥

આશ્ચર્યં પરમં દેવા ધન્યા દેવાશ્ ચ નારદ
યે લોકાન્ ધારયન્તિ સ્મ દેવાસ્ તત્ત્વાર્થદર્શિનઃ ॥

ઋક્સામયજુષાં સત્યમ્ અથર્વણિ ચ યન્ મતમ્
તન્મયં વિદ્ધિ માં વિપ્ર ધૃતો ઽહં તૈર્ મયા ચ તે ॥

પરમેષ્ઠ્યેન વાક્યેન ચોદિતો ઽહં સ્વયંભુવા
વેદોપસ્થાનિકાં ચક્રે મતિં સંક્રાન્તવિસ્તરામ્ ॥

સો ઽહં સ્વયંભુવચનાદ્ વેદાન્ વૈ સમુપસ્થિતઃ
ઉવાચ ચૈનાંશ્ ચતુરો મન્ત્રપ્રવચનાર્ચિતાન્ ॥

ધન્યા ભવન્તઃ પુણ્યાશ્ ચ નિત્યમ્ આશ્ચર્યવિશ્રુતાઃ
આધારાશ્ ચૈવ વિપ્રાણામ્ એવમ્ આહ પ્રજાપતિઃ ॥

સ્વયંભુવો ઽપીહ પરં ભવત્સુ પ્રશ્ન આહિતઃ
યુષ્મત્ પરતરં નાસ્તિ શ્રુત્યા વા તપસાપિ વા ॥

પ્રતૂચુસ્ તે તતો વાક્યં દેવા મામ્ અભિતઃ સ્થિતાઃ
આશ્ચર્યાશ્ ચૈવ ધન્યાશ્ ચ યજ્ઞાશ્ ચાત્મપરાયણાઃ ॥

યજ્ઞાર્થે તુ વયં સૃષ્ટાઃ સૃષ્ટા યેન સ્મ નારદ
તદ્ અસ્માકં પરા યજ્ઞા ન વયં સ્વવશે સ્થિતાઃ
સ્વયંભુવો ઽપીહ પરા વેદાનાં ચ પરા ગતિઃ ॥

તતો ઽહમ્ અબ્રુવં યજ્ઞાન્ ગૃહસ્થાગ્નિપુરસ્કૃતાન્ ॥

ભો યજ્ઞાઃ પરમં તેજો યુષ્માસુ ખલુ લક્ષ્યતે
બ્રહ્મણાભિહિતં વાક્યં યન્ મે વેદૈર્ ઇહેરિતમ્ ॥

આશ્ચર્યમ્ એતલ્ લોકેષુ ભવદ્ભ્યો નાધિગમ્યતે
ધન્યાઃ ખલુ ભવન્તો યે દ્વિજાતીનાં સ્વવંશિનઃ ॥

તેન ખલ્વ્ અગ્નયસ્ તૃપ્તિં પુષ્માભિર્ યાન્તિ તર્પિતાઃ
ભાગૈશ્ ચ ત્રિદશાઃ સર્વે મન્ત્રૈશ્ ચૈવ મહર્ષયઃ ॥

અગ્નિષ્ટોમાદયો યજ્ઞા મમ વાક્યાદ્ અનન્તરમ્
પ્રત્યૂચુર્ માં પરં વાક્યં સર્વે યૂપધ્વજાઃ સ્થિતાઃ ॥

આશ્ચર્યશબ્દો નાસ્માસુ ધન્યશબ્દો ઽપિ વા મુને
આશ્ચર્યં પરમં વિષ્ણુઃ સ હ્ય્ અસ્માકં પરા ગતિઃ ॥

યદ્ આજ્યં વયમ્ અશ્નીમો હુતમ્ અગ્નિષુ પાવનમ્
તત્ સર્વં પુણ્ડરીકાક્ષો લોકમૂર્તિઃ પ્રયચ્છતિ ॥

સો ઽહં વિષ્ણોર્ ગતિં પ્રેપ્સુર્ ઇહ સંપતિતો ભુવિ
દૃષ્ટશ્ ચાયં મયા વિષ્ણુર્ ભવદ્ભિર્ અભિસંવૃતઃ ॥

યન્ મયાભિહિતો હ્ય્ એષ ત્વમ્ આશ્ચર્યં જનાર્દન
ધન્યશ્ ચાસીતિ ભવતાં મધ્યસ્થો હ્ય્ અત્ર પાર્થિવાઃ ॥

પ્રત્યુક્તોઽહમ્ અનેનાદ્ય વાક્યસ્યાસ્ય યદ્ ઉત્તરમ્
દક્ષિણાભિઃ સહેત્ય્ એવં પર્યાપ્તં વચનં મમ ॥

યજ્ઞાનાં હિ ગતિર્ વિષ્ણુઃ સર્વેષાં સહદક્ષિણઃ
દક્ષિણાભિઃ સહેત્ય્ એવં પ્રશ્નો મમ સમાપ્તવાન્ ॥

કૂર્મેણાભિહિતં પૂર્વં પારંપર્યાદ્ ઇહાગતમ્
સદક્ષિણે ઽસ્મિન્ પુરુષે તદ્ વાક્યં પર્યયાગતમ્ ॥

યન્ માં ભવન્તઃ પૃચ્છન્તિ વાક્યસ્યાસ્ય વિનિર્ણયમ્
તદ્ એતત્ સર્વમ્ આખ્યાતં સાધયામિ યથાગતમ્ ॥

નારદે તુ ગતે સ્વર્ગં સર્વે તે પૃથિવીક્ષિતઃ
વિસ્મિતાઃ સ્વાનિ રાષ્ટ્રાણિ જગ્મુઃ સબલવાહનાઃ ॥

જનાર્દનો ઽપિ સહિતો યદુભિઃ પાવકોપમૈઃ
સ્વમ્ એવ ભવનં વીરો વિવેશ યદુપુંગવઃ ॥