હરિવંશ · અધ્યાય 10

સત્યવ્રતસ્ તુ ભક્ત્યા ચ કૃપયા ચ પ્રતિજ્ઞયા
વિશ્વામિત્રકલત્રં તદ્ બભાર વિનયે સ્થિતઃ ॥

હત્વા મૃગાન્ વરાહાંશ્ ચ મહિષાંશ્ ચ વનેચરાન્
વિશ્વામિત્રાશ્રમાભ્યાશે માંસં તદ્ અવબન્ધત ॥

ઉપાંશુવ્રતમ્ આસ્થાય દીક્ષાં દ્વાદશવાર્ષિકીમ્
પિતુર્ નિયોગાદ્ અવસત્ તસ્મિન્ વનગતે નૃપે ॥

અયોધ્યાં ચૈવ રાષ્ટ્રં ચ તથૈવાન્તઃપુરં મુનિઃ
યાજ્યોપાધ્યાયસંયોગાદ્ વસિષ્ઠઃ પર્યરક્ષત ॥

સત્યવ્રતસ્ તુ બાલ્યાદ્ વા ભાવિનો ઽર્થસ્ય વા બલાત્
વસિષ્ઠે ઽભ્યધિકં મન્યું ધારયામ્ આસ નિત્યદા ॥

પિત્રા તુ તં તદા રાષ્ટ્રાત્ પરિત્ય્ક્તં પ્રિયં સુતમ્
ન વારયામ્ આસ મુનિર્ વસિષ્ઠઃ કારણેન હિ ॥

પાણિગ્રહણમન્ત્રાણાં નિષ્ઠા સ્યાત્ સપ્તમે પદે
ન ચ સત્યવ્રતસ્ તસ્માદ્ ધૃતવાન્ સપ્તમે પદે ॥

જાનન્ ધર્મં વસિષ્ઠસ્ તુ ન માં ત્રાતીતિ ભારત
સત્યવ્રતસ્ તદા રોષં વસિષ્ઠે મનસાકરોત્ ॥

ગુણબુદ્ધ્યા તુ ભગવાન્ વસિષ્ઠઃ કૃતવાંસ્ તદા
ન ચ સત્યવ્રતસ્ તસ્ય તમ્ ઉપાંશુમ્ અબુધ્યત ॥

તસ્મિન્ન્ અપરિતોષો યઃ પિતુર્ આસીન્ મહાત્મનઃ
તેન દ્વાદશ વર્ષાણિ નાવર્ષત્ પાકશાસનઃ ॥

તેન ત્વ્ ઇદાનીં વહતા દીક્ષાં તાં દુર્વહાં ભુવિ
તેનાર્થં ચૈવ વિહિતા દિક્ષાસ્ તાતહતા ભુવિ ।
કુલસ્ય નિષ્કૃતિસ્ તાત કૃતા સા વૈ ભવેદ્ ઇતિ ॥

ન તં વસિષ્ઠો ભગવાન્ પિત્રા ત્યક્તં ન્યવારયત્
અભિષેક્ષ્યામ્ય્ અહં પુત્રમ્ અસ્યેત્ય્ એવં મતિર્ મુનેઃ ॥

સ તુ દ્વાદશ વર્ષાણિ દીક્ષામ્ તામ્ ઉદ્વહન્ બલી
ઉપાંશુવ્રતમ્ આસ્થાય મહત્ સત્યવ્રતોનૃપ ।
અવિદ્યમાને માંસે તુ વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ
સર્વકામદુહાં દોગ્ધ્રીં દદર્શ સ નૃપાત્મજઃ ॥

તાં વૈ ક્રોધાચ્ ચ મોહાચ્ ચ શ્રમાચ્ ચૈવ ક્ષુધાન્વિતઃ
દશધર્મગતો રાજા જઘાન જનમેજય ॥

ત ચ માંસં સ્વયં ચૈવ વિશ્વામિત્રસ્ય ચાત્મજાન્
ભોજયામ્ આસ તચ્ છ્રુત્વા વસિષ્ઠો ઽપ્ય્ અસ્ય ચુક્રુધે ॥

પાતયેયમ્ અહં ક્રૂર તવ શઙ્કુમ્ અયસ્મયમ્
યદિ તે દ્વાવ્ ઇમૌ શઙ્કૂ ન સ્યાતાં વૈ કૃતૌ પુનઃ ॥

પિતુશ્ ચાપરિતોષેણ ગુરોર્ દોગ્ધ્રીવધેન ચ
અપ્રોક્ષિતોપયોગાચ્ ચ ત્રિવિધસ્ તે વ્યતિક્રમઃ ॥

એવં ત્રીણ્ય્ અસ્ય શઙ્કૂનિ તાનિ દૃષ્ટ્વા મહાતપાઃ
ત્રિશઙ્કુર્ ઇતિ હોવાચ ત્રિશઙ્કુસ્ તેન સ સ્મૃતઃ ॥

વિશ્વામિત્રસ્ તુ દારાણામ્ આગતો ભરણે કૃતે
તેન તસ્મૈ વરં પ્રાદાન્ મુનિઃ પ્રીતસ્ ત્રિશઙ્કવે
છન્દ્યમાનો વરેણાથ ગુરું વવ્રે નૃપાત્મજઃ ॥

અનાવૃષ્ટિભયે તસ્મિન્ ગતે દ્વાદશવાર્ષિકે
અભિષિચ્ય ચ રાજ્યે ચ યાજયામ્ આસ તં મુનિઃ
તં મુનિર્ યાજયામ્ આસ પિત્રિયે રાજ્યે ઽભિષિચ્ય તુ ।
મિષતાં દેવતાનાં ચ વસિષ્ઠસ્ય ચ કૌશિકઃ ॥

તસ્ય સત્યરથા નામ પત્ની કેકયવંશજા
કુમારં જનયામ્ આસ હરિશ્ચન્દ્રમ્ અકલ્મષમ્ ॥

સ વૈ રાજા હરિશ્ચન્દ્રસ્ ત્રૈશઙ્કવ ઇતિ સ્મૃતઃ
આહર્તા રાજસૂયસ્ય સ સમ્રાડ્ ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥

હરિશ્ચન્દ્રસ્ય તુ સુતો રોહિતો નામ વિશ્રુતઃ
યેનેદં રોહિતપુરં કારિતંરાજ્યસિદ્ધયે ॥
કૃત્વા રાજ્યં સ રાજર્ષિઃ પાલયિત્વા તથા પ્રજાઃ ।
સંસારાસારતાં જ્ઞાત્વા દ્વિજેભ્યસ્ તત્ પુરં દદૌ ।
હરિતો રોહિતસ્યાથ ચઞ્ચુર્ હારીત ઉચ્યતે ।
વિજયશ્ ચ સુદેવશ્ ચ ચઞ્ચુપુત્રૌ બભૂવતુઃ ।
જેતા ક્ષત્રસ્ય સર્વસ્ય વિજયસ્ તેન સ સ્મૃતઃ ॥
રુરુકસ્ તનયસ્ તસ્ય રાજધર્માર્થકોવિદઃ ।
હરિતો જજ્ઞિવાંસ્ તતઃ તથૈવ લોકે ધર્માત્મા ।
રોહિતસ્ય વૃકઃ પુત્રો વૃકાદ્ બાહુસ્ તુ જજ્ઞિવાન્ ॥

હેહયાસ્ તાલજઙ્ઘાશ્ ચ નિરસ્યન્તિ સ્મ તં નૃપમ્
નાત્યર્થં ધાર્મિકશ્ તાત સ હિ ધર્મયુગે ઽભવત્ ॥

સગરસ્ તુ સુતો બાહોર્ જજ્ઞે સહ ગરેણ વૈ
ઔર્વસ્યાશ્રમમ્ આસાદ્ય ભાર્ગવેણાભિરક્ષિતઃ ॥

આગ્નેયમ્ અસ્ત્રં લબ્ધ્વા ચ ભાર્ગવાત્ સગરો નૃપઃ
જિગાય પૃથિવીં હત્વા તાલજઙ્ઘાન્ સહેહયાન્ ॥

શકાનાં પહ્લવાનાં ચ ધર્મં નિરસદ્ અચ્યુતઃ
ક્ષત્રિયાણાં કુરુશ્રેષ્ઠાઃ પારદાનાં ચ ધર્મવિત્ ॥

કથં સ સગરો જાતો ગરેણૈવ સહાચ્યુતઃ
કિમર્થં ચ શકાદીનાં ક્ષત્રિયાણાં મહૌજસામ્ ॥

ધર્મં કુલોચિતં ક્રુદ્ધો રાજા નિરસદ્ અચ્યુતઃ
એતન્ મે સર્વમ્ આચક્ષ્વ વિસ્તરેણ તપોધન ॥

બાહોર્ વ્યસનિનસ્ તાત હૃતં રાજ્યમ્ અભૂત્ કિલ
હેહયૈસ્ તાલજઙ્ઘૈશ્ ચ શકૈઃ સાર્ધં વિશાં પતે ॥

યવનાઃ પારદાશ્ ચૈવ કામ્બોજાઃ પહ્લવાસ્ ખશાઃ
કાતિસર્પા માહિષિકાઃ પારદાષ્ટઙ્કણાઃ શકાઃ ।
એતે હ્ય્ અપિ ગણાઃ પઞ્ચ હેહયાર્થે પરાક્રમન્ ॥

હૃતરાજ્યસ્ તદા રાજા સ વૈ બાહુર્ વનં યયૌ
પત્ન્યા ચાનુગતો દુઃખી વને પ્રાણાન્ અવાસૃજત્ ॥

પત્ની તુ યાદવી તસ્ય સગર્ભા પૃષ્ઠતો ઽન્વગાત્
સપત્ન્યા ચ ગરસ્ તસ્યા દત્તઃ પૂર્વમ્ અભૂત્ કિલ ॥

સા તુ ભર્તુશ્ ચિતાં કૃત્વા વને તામ્ અભ્યરોહત
ઔર્વસ્ તાં ભાર્ગવસ્ તાત કારુણ્યાત્ સમવારયત્ ॥

તસ્યાશ્રમે ચ તં ગર્ભં ગરેણૈવ સહાચ્યુતમ્
વ્યજાયત મહાબાહું સગરં નામ પાર્થિવમ્ ॥

ઔર્વસ્ તુ જાતકર્માદી તસ્ય કૃત્વા મહાત્મનઃ
અધ્યાપ્ય વેદશાસ્ત્રાણિ તતો ઽસ્ત્રં પ્રત્યપાદયત્
આગ્નેયં તં મહાભાગામ્ અમરૈર્ અપિ દુઃસહમ્ ॥

સ તેનાસ્ત્રબલેનાજૌ બલેન ચ સમન્વિતઃ
હેહયાન્ નિજઘાનાશુ ક્રુદ્ધો રુદ્રઃ પશૂન્ ઇવ
આજહાર ચ લોકેષુ કીર્તિં કીર્તિમતાં વરઃ ॥

તતઃ શકાન્ સ યવનાન્ કામ્બોજાન્ પારદાંસ્ તથા
પહ્લવાંશ્ ચૈવ નિઃશેષાન્ કર્તું વ્યવસિતો નૃપઃ ॥

તે વધ્યમાના વીરેણ સગરેણ મહાત્મના
વસિષ્ઠં શરણં ગત્વા પ્રણિપેતુર્ મનીષિણમ્ ॥

વસિષ્ઠસ્ ત્વ્ અથ તાન્ દૃષ્ટ્વા સમયેન મહાદ્યુતિઃ
સગરં વારયામ્ આસ તેષાં દત્ત્વાભયં તદા ॥

સગરઃ સ્વાં પ્રતિજ્ઞાં ચ ગુરોર્ વાક્યં નિશમ્ય ચ
ધર્મં જઘાન તેષાં વૈ વેષાન્યાત્વં ચકાર હ ॥

અર્ધં શકાનાં શિરસો મુણ્ડયિત્વા વ્યસર્જયત્
યવનાનાં શિરઃ સર્વં કામ્બોજાનાં તથૈવ ચ ॥

પારદા મુક્તકેશાસ્ તુ પહ્લવાઃ શ્મશ્રુધારિણઃ
નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારાઃ કૃતાસ્ તેન મહાત્મના ॥

શકા યવનકામ્બોજાઃ પારદાશ્ ચ વિશાં પતે
કોલિસર્પા માહિષકા દર્વાશ્ ચોલાઃ સકેરલાઃ ॥

સર્વે તે ક્ષત્રિયાસ્ તાત ધર્મસ્ તેષાં નિરાકૃતઃ
વસિષ્ઠવચનાદ્ રાજન્ સગરેણ મહાત્મના ॥

સ ધર્મવિજયી રાજા વિજિત્યેમાં વસુંધરામ્
અશ્વં વિચારયામ્ આસ વાજિમેધાય દીક્ષિતઃ ॥

તસ્ય ચારયતઃ સો ઽશ્વઃ સમુદ્રે પૂર્વદક્ષિણે
વેલાસમીપે ઽપહૃતો ભૂમિં ચૈવ પ્રવેશિતઃ
તસ્યોત્સૃષ્ટં પશું યજ્ઞે જહારાશ્વંપુરંદરઃ ।
હૃત્વા કપિલપાર્શ્વે તં બદ્ધ્વાગાન્ નગરીં પુનઃ ॥
સુમત્યાસ્ તનયા દૃપ્તાઃ પિતુર્ આદેશકારિણઃ ।
તાનિ ષષ્ટિસહસ્રાણિ હયરક્ષણતત્પરાઃ ।
સ તં દેશં તદા પુત્રૈઃ ખાનયામ્ આસ પાર્થિવઃ ॥

આસેદુસ્ તે તતસ્ તત્ર ખન્યમાને મહાર્ણવે
તમ્ આદિપુરુષં દેવં હરિં કૃષ્ણં પ્રજાપતિમ્
વિષ્ણું કપિલરૂપેણ સ્વપન્તં પુરુષં તદા ॥

તસ્ય ચક્ષુઃસમુત્થેન તેજસા પ્રતિબુધ્યતઃ
દગ્ધાઃ સર્વે મહારાજ ચત્વારસ્ ત્વ્ અવશેષિતાઃ ॥

બર્હકેતુઃ સુકેતુશ્ ચ તથા ભારદ્રથો નૃપઃ
શૂરઃ પઞ્ચજનશ્ ચૈવ તસ્ય વંશકરા નૃપા ॥

પ્રાદાચ્ ચ તસ્મૈ ભગવાન્ હરિર્ નારાયણો વરમ્
અક્ષયં વંશમ્ ઇક્ષ્વાકોઃ કીર્તિં ચાપ્ય્ અનિવર્તિનીમ્
તતઃ સ ભગવાન્ દેવો દત્ત્વા ચાશ્વંવરં દદૌ ।
સગરાય મહારાજ ।
પુત્રં સમુદ્રં ચ વિભુઃ સ્વર્ગે વાસં તથાક્ષયમ્ ॥

સમુદ્રશ્ ચાર્ઘ્યમ્ આદાય વવન્દે તં મહીપતિમ્
સાગરત્વં ચ લેભે સ કર્મણા તેન તસ્ય હ ॥

તં ચાશ્વમેધિકં સો ઽશ્વં સમુદ્રાદ્ ઉપલબ્ધવાન્
આજહારાશ્વમેધાનાં શતં સ સુમહાયશાઃ
પુત્રાણાં ચ સહસ્રાણિ ષષ્ટિસ્ તસ્યેતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

સગરસ્યાત્મજા વીરાઃ કથં જાતા મહાબલાઃ
વિક્રાન્તાઃ ષષ્ટિસાહસ્રા વિધિના કેન વા દ્વિજ ॥

દ્વે ભાર્યે સગરસ્યાસ્તાં તપસા દગ્ધકિલ્બિષે
જ્યેષ્ઠાવિદર્ભદુહિતા કેશિની નામ વિશ્રુતા ।
કનીયસી તુ યા તસ્ય પત્ની પરમધર્મિણી ।
અરિષ્ટનેમિદુહિતા રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ ।
ઔર્વસ્ તાભ્યાં વરં પ્રાદાત્ તન્ નિબોધ નરાધિપ ॥

ષષ્ટિં પુત્રસહસ્રાણિ ગૃહ્ણાત્વ્ એકા તરસ્વિનામ્
એકં વંશધરં ત્વ્ એકા યથેષ્ટં વરયત્વ્ ઇતિ ॥

તત્રૈકા જગૃહે પુત્રાંલ્ લુબ્ધા શૂરાન્ બહૂંસ્ તથા
એકં વંશધરં ત્વ્ એકા તથેત્ય્ આહ તતો મુનિઃ ॥

રાજા પઞ્ચજનો નામ બભૂવ સુમહાબલઃ
ઇતરા સુષુવે તુમ્બં બીજપૂર્ણામ્ ઇતિ શ્રુતિઃ ॥

તત્ર ષષ્ટિસહસ્રાણિ ગર્ભાસ્ તે તિલસંમિતાઃ
સંબભૂવુર્ યથાકાલં વવૃધુશ્ ચ યથાસુખમ્ ॥

ઘૃતપૂર્ણેષુ કુમ્ભેષુ તાન્ ગર્ભાન્ નિદધુસ્ તતઃ
ધાત્રીશ્ ચૈકૈકશઃ પ્રાદાત્ તાવતીઃ પોષણે નૃપ ॥

તતો દશસુ માસેષુ સમુત્તસ્થુર્ યથાક્રમમ્
કુમારાસ્ તે યથાકાલં સગરપ્રીતિવર્ધનાઃ ॥

ષષ્ટિઃ પુત્રસહસ્રાણિ તસ્યૈવમ્ અભવન્ નૃપ
શુક્રાદ્ અલાબૂમધ્યાદ્ વૈ જાતાનિ પૃથિવીપતેઃ ॥

તેષાં નારાયણં તેજઃ પ્રવિષ્ટાનાં મહાત્મનામ્
એકઃ પઞ્ચજનો નામ પુત્રો રાજા બભૂવ હ ॥

સુતઃ પઞ્ચજનસ્યાસીદ્ અંશુમાન્ નામ વીર્યવાન્
દિલીપસ્ તસ્ય તનયઃ ખટ્વાઙ્ગ ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥

યેન સ્વર્ગાદ્ ઇહાગત્ય મુહૂર્તં પ્રાપ્ય જીવિતમ્
ત્રયો ઽભિસંધિતા લોકા બુદ્ધ્યા સત્યેન ચાનઘ ॥

દિલીપસ્ય તુ દાયાદો મહારાજો ભગીરથઃ
યઃ સ ગઙ્ગાં સરિચ્છ્રેષ્ઠામ્ અવાતારયત પ્રભુઃ
કીર્તિમાન્ સ મહાભાગઃ શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ ।
સમુદ્રમ્ આનયચ્ ચૈનાં દુહિતૃત્વે ત્વ્ અકલ્પયત્ ॥

ભગીરથસુતો રાજા શ્રુત ઇત્ય્ અભિવિશ્રુતઃ
નાભાગસ્ તુ શ્રુતસ્યાસીત્ પુત્રઃ પરમધાર્મિકઃ ॥

અમ્બરીષસ્ તુ નાભાગિઃ સિન્ધુદ્વીપપિતાભવત્
અયુતાજિત્ તુ દાયાદઃ સિન્ધુદ્વીપસ્ય વીર્યવાન્ ॥

અયુતાજિત્સુતસ્ ત્વ્ આસીદ્ ઋતપર્ણો મહાયશાઃ
દિવ્યાક્ષહૃદયજ્ઞો વૈ રાજા નલસખો બલી ॥

ઋતપર્ણસુતસ્ ત્વ્ આસીદ્ આર્તપર્ણિર્ મહીપતિઃ
સુદાસસ્ તસ્ય તનયો રાજા ઇન્દ્રસખો ઽભવત્ ।
સુદાસસ્ય સુતસ્ ત્વ્ આસીત્ સૌદાસો નામ પાર્થિવઃ ।
ખ્યાતઃ કલ્માષપાદો વૈ નામ્ના મિત્રસહો ઽભવત્ ॥

કલ્માષપાદસ્ય સુતઃ સર્વકર્મેતિ વિશ્રુતઃ
અનરણ્યસ્ તુ પુત્રો ઽભૂદ્ વિશ્રુતઃ સર્વકર્મણઃ ॥

અનરણ્યસુતો નિઘ્નો નિઘ્નપુત્રૌ બભૂવતુઃ
અનમિત્રો રઘુશ્ ચૈવ પાર્થિવર્ષભસત્તમૌ ॥

અનમિત્રસ્ તુ ધર્માત્મા વિદ્વાન્ દુલિદુહો ઽભવત્
દિલીપસ્ તસ્ય તનયો રામસ્ય પ્રપિતામહઃ
દીર્ઘબાહુર્ દિલીપસ્ય રઘુર્ નામ્નાભવત્ સુતઃ ॥

અજસ્ તુ રાઘુતો જજ્ઞે તથા દશરથો ઽપ્ય્ અજાત્
રામો દશરથાજ્ જજ્ઞે ધર્મારામો મહાયશાઃ ॥

રામસ્ય તનયો જજ્ઞે કુશ ઇત્ય્ અભિવિશ્રુતઃ
અતિથિસ્ તુ કુશાજ્ જજ્ઞે નિષધસ્ તસ્ય ચાત્મજઃ ॥

નિષધસ્ય નલઃ પુત્રો નભઃ પુત્રો નલસ્ય તુ
નભસઃ પુણ્ડરીકસ્ તુ ક્ષેમધન્વા તતઃ સ્મૃતઃ ॥

ક્ષેમધન્વસુતસ્ ત્વ્ આસીદ્ દેવાનીકઃ પ્રતાપવાન્
આસીદ્ અહીનગુર્ નામ દેવાનીકાત્મજઃ પ્રભુઃ
દેવાનીકસ્ય દાયાદો ઽહીનગસ્ તુ પ્રતાપવાન્ ।
અહીનગોસ્ તુ દાયાદઃ સહસ્વાન્ નામ પાર્થિવઃ ॥

નલૌ દ્વાવ્ એવ વિખ્યાતૌ પુરાણે ભરતર્ષભ
વીરસેનાત્મજશ્ ચૈવ યશ્ ચેક્ષ્વાકુકુલોદ્વહઃ ॥

ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવાઃ પ્રાધાન્યેનેહ કીર્તિતાઃ
એતે વિવસ્વતો વંશે રાજાનો ભૂરિતેજસઃ ॥

પઠન્ સમ્યગ્ ઇમાં સૃષ્ટિમ્ આદિત્યસ્ય વિવસ્વતઃ
શ્રાદ્ધદેવસ્ય દેવસ્ય પ્રજાનાં પુષ્ટિદસ્ય ચ
પ્રજાનાન્ એતિ સાયુજ્યમ્ આદિત્યસ્ય વિવસ્વતઃ ॥