Harivaṃśa, Appendix I · Part 541560
sāditāni mahīṃ jagmus tiṣṭhatām eva saṃyuge //
astraphenā dhvajāvartā chinnabāhumahoragā /
śūlaśaktimahāmatsyā cāpagrāhasamākulā //
ratheṣūpalasaṃbādhā dhvajadrumasamāvṛtā /
saśabdaghoravistārā lohitodābhavan nadī //
sadhanuḥśakradhanuṣau kāñcanāṅgadavidyutau /
tau daityakālajaladau śaradhārāṃ vyamuñcatām //
tau mahāmeghasaṃkāśau rathanāgagatau tadā /
babhūvatur atikruddhau sāmbugarbhāvivāmbudau //
taptakāñcanasaṃnāhau divyahāravibhūṣitau /
tau virejatur āyastau sūryavaiśvānaropamau //
tau mahācalasaṃkāśāv anyonyasya camūmukhe /
vajrāśanisamasparśair bāṇair jaghnatur āhave //
parasparaṃ samāsādya tayor yudhi durāsadam /
nāśaṃsanta tadā yodhā jīvitāny api saṃyuge //
śaranirbhinnasarvāṅgā yudhi prakṣīṇajīvitāḥ /
nipetur yodhamukhyās tu rudhirokṣitavakṣasaḥ //
patitair nipatadbhiś ca pātyamānaiś ca saṃyuge /
babhūva bhūḥ samākīrṇā yodhair udgatajīvitaiḥ //
na gṛhṇatoḥ śarān ghorān na ca saṃdadhatos tayoḥ /
antaraṃ dadṛśe kaścit prayatnād api saṃyuge //
laghutvāc ca mahābāhū yuddhaśauṇḍau mahābalau /
maṇḍalībhūtadhanuṣau sakṛd eva babhūvatuḥ //
prahrādasya ca bāṇaughair dudrāvāntakavāhinī /
tudyamānā balavatā vāyunevābhramaṇḍalam //
tato mudgaram ādāya prahlādo dānavottamaḥ /
antakāya pracikṣepa tena bhagnas tadāntakaḥ /
prāṇasaṃśayam āpanno nipapāta mahītale //
hatadarpaṃ tu vijñāya prahrādaḥ kālam āhave /
apayātaṃ ca samarād dviṣantaṃ saṃpratarkya tam //
tanūjaḥ śārṅgiṇa iti bhītaṃ nāma tṛṇānanam /
matvā vaśagataṃ caiva prahrādo yuddhadurmadaḥ /
tatraivānyāṃ camūṃ bhūyaḥ sa mamarda mahāsuraḥ //
kālaprahrādayo yuddham abhavad yādṛśaṃ purā /
tādṛśaṃ sarvalokeṣu na bhūtaṃ na bhaviṣyati //
evam adbhutavīryaujā mahāraṇakṛtavraṇaḥ /
prahrādaḥ parivṛddho 'tra kālas tv apasṛto raṇāt //
dhanādhyakṣam anuhrādaḥ prahrādasyānujo balī /
sasainyo yodhayām āsa kṣobhayan yakṣavāhinīm //
mahatā ca balaughena anuhrādo 'surottamaḥ /
ardayām āsa saṃkruddho dhanādhyakṣaṃ pratāpavān //
amṛṣyamāṇas tridaśān āhavasthān udāyudhān /
cakāra kadanaṃ ghoraṃ dhanuṣpāṇir mahāsuraḥ //
āvarta iva saṃjajñe balasya mahato mahān /
kṣubhitasyāprameyasya sāgarasyeva saṃplavaḥ //
tridaśānāṃ śarīrais tu dānavānāṃ ca medinī /
babhūva nicitā ghoraiḥ parvatair iva saṃplave //
merupṛṣṭhaṃ tu raktena rañjitaṃ saṃprakāśate /
sarvato mādhave māsi puṣpitair iva kiṃśukaiḥ //
hatair vīrair gajair aśvaiḥ prāvartata mahānadī /
śoṇitaughamahātoyā yamarāṣṭravivardhanī //
śakṛnmedomahāpaṅkā viprakīrṇāntraśaivalā /
chinnakāyaśiromīnā aṅgāvayavaśāḍvalā //
gṛdhrahaṃsasamākīrṇā kaṅkasārasanāditā /
vasāphenasamākīrṇā protkruṣṭastanitasvanā //
tāṃ kāpuruṣadustārāṃ yuddhabhūmau mahānadīm /
nadīm iva jalāpāye haṃsasārthopaśobhitām //
tridaśā dānavāś caiva terus tāṃ dustarāṃ nadīm /
yathā padmarajodhvas tāṃ nalinīṃ gajayūthapāḥ //
tataḥ sṛjantaṃ bānaughān anuhrādaṃ rathe sthitam /
dadarśa tarasā devo nighnantaṃ yakṣavāhinīm //
kruddhas tato daityabalaṃ sūdayām āsa vittapaḥ /
vikṣipann iva khe vāyur mahābhrapaṭalaṃ balāt //
samīkṣya tumulaṃ yuddham anuhrādaś ca bhūpatiḥ /
rathenādityavarṇena kuberam abhidudruve //
sa dhanur dhanināṃ śreṣṭho vikṛṣya raṇamūrdhani /
utsasarja śitān bāṇān vitteśasya mahātmanaḥ //
kuberaṃ prāpya te bāṇā nirbhidya susamāhitāḥ /
aparān pṛṣṭhato jaghnur vyāsaktān yakṣarākṣasān //
devaḥ śarair abhihato niśitair jvalanopamaiḥ /
anuhrādaṃ pratyudīyāt saṃkruddhaḥ paramāhave //
tato vaiśravaṇo rājā kruddho yakṣagaṇaiḥ saha /
vavarṣa śaravarṣāṇi dānavaṃ prati vīryavān //
tad yathā śāradaṃ varṣaṃ govṛṣaḥ śīghram āgatam /
apārayan vārayituṃ pratigṛhṇan nimīlitaḥ //
evam eva kuberasya śaravarṣaṃ mahāsuraḥ /
nimīlitākṣaḥ sahasā daityaḥ sahati dāruṇam //
roṣitaḥ śaravarṣeṇa dhanadena mahābalaḥ /
utpapāta rathāt tūrṇaṃ kṣitiṃ padbhyām upāgataḥ /
indraketupratīkāśam abhito 'paśyata drumam //
pravṛddhaśākhāviṭapaṃ taruṇāṅkurapallavam /
utpāṭya kupito daityas taruṃ phalasamanvitam /
nijaghāna hayāñ śreṣṭhān kuberasya mahājavān //
tasya karma mahāghoraṃ dṛṣṭvā sarve mahāsurāḥ /
siṃhanādaṃ nandanti sma anuhrādapraharṣitāḥ //
tayos tu tumulaṃ yuddhaṃ saṃjajñe devadaityayoḥ //
balīndravijayārthāya trailokyavijayāya ca /
tatas tau krodharaktākṣāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau /
anyonyaṃ vividhaiḥ śastrair ghorair jaghnatur āhave //
tridaśā dānavān yuddhe mathitvā prāṇadaṃs tadā /
dānavais tridaśāś cāpi kruddhair bhuvi nipātitāḥ //
dānavās tv atha saṃkruddhās tridaśān niśitaiḥ śaraiḥ /
vivyadhur vahnisaṃkāśaiḥ kaṅkapatrair ajihmagaiḥ //
vidāryamāṇā daityaughais tridaśās tu mahābalāḥ /
amarṣitatarā bhūyaś cakruḥ karmāṇy abhītavat //
te gadābhiḥ subhīmābhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlam udgaraiḥ /
parighaiś ca sutīkṣṇāgrair dānavāḥ pīḍitāḥ suraiḥ //
śaranirbhinnagātrāś ca khaḍgavicchinnavakṣasaḥ /
jagṛhus te śilāś caiva drumāṃś cāsurasattamāḥ //
te bhīmavegā ditijā nardamānāḥ punaḥ punaḥ /
mamanthus tridaśān vīrāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ //
tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ teṣāṃ samabhivartata /
śilābhir vipulābhiś ca śataśākhaiś ca pādapaiḥ /
parighaiḥ paṭṭisair bhallair bhiṇḍipālaiḥ paraśvadhaiḥ //
kecin nikṛttaśirasaḥ kecic ca vidalīkṛtāḥ /
kecid vinihatā bhūmau rudhirārdrāḥ surāsurāḥ //
kecid vidrāvitā naṣṭāḥ parasparavadhārditāḥ /
vibhinnahṛdayāḥ kecic chinnapādāś ca śerate /
vidāritās triśūlaiś ca kecit tatra gatāsavaḥ //
tat subhīmaṃ mahāyuddhaṃ devadānavasaṃkulam /
babhūva śastratumulaṃ śilāpādapasaṃkulam //
dhanur jyātantrimadhuraṃ hikkātālasamanvitam /
ārtastanitaghoṣāḍhyaṃ yuddhaṃ gāndharvam ābabhau //
kuberaḥ sa dhanuṣpāṇir dānavān raṇamūrdhani /
diśo vidrāvayām āsa saṃkruddhaḥ śaravṛṣṭibhiḥ //
kubereṇārditaṃ sainyaṃ vidrutaṃ prekṣya dānavaḥ /
abhyadravad anuhrādaḥ pragṛhya vipulāṃ śilām //
krodhād dviguṇaraktākṣaḥ pitus tulyaparākramaḥ /
śilāṃ tāṃ pātayām āsa kuberasya rathottame //
āpatantīṃ śilāṃ dṛṣṭvā gadāpāṇir dhanādhipaḥ /
rathād āplutya vegena vasudhāyāṃ vyatiṣṭhata //
sacakrakūbarahayaṃ sadhvajaṃ saśarāsanam /
bhaṅktvā rathottamaṃ tasya nipapāta śilā bhuvi //
vimathya tu kuberasya prahrādasyānujo ratham /
surāṇāṃ kadanaṃ cakre saskandhaviṭapair drumaiḥ //
vibhinnaśiraso bhagnās tridaśāḥ śoṇitokṣitāḥ /
drumaiḥ pramathitāṅgāś ca nipetur dharaṇītale //
vidrāvya vipulaṃ sainyam anuhrādo 'surottamaḥ /
giriśṛṅgaṃ mahad gṛhya kuberam abhidudruve //
tam āpatantaṃ dhanado gadām udyamya vīryavān /
vinardann āhvayām āsa dānavendraṃ mahābalam //
tasya kruddhasya saṃkruddho gadāṃ tāṃ bahukaṇṭakām /
nyapātayata vitteśo dānavasyorasi prabhuḥ //
daityas tu krodhatāmrākṣas taṃ prahāram acintayan /
vitteśasyopari tadā giriśṛṅgam apātayat //
sa vihvalitasarvāṅgo giriśṛṇgeṇa tāḍitaḥ /
papāta sahasā bhūmau viśīrṇa iva parvataḥ //
vitteśaṃ vihvalaṃ dṛṣṭvā sarve te yakṣarākṣasāḥ /
parivārya mahātmānaṃ rarakṣur bhīmavikramāḥ //
muhūrtaṃ vihvalo bhūtvā prabhur viśravasaḥ sutaḥ /
rarāja patito bhūmau chinnapakṣa ivācalaḥ /
utthitaḥ sahasā bhūyaḥ piṅgākṣaḥ sa mahābalaḥ //
nanāda ca mahānādaṃ trailokyam abhinādayan /
janayann iva nirghoṣaṃ vidhamann iva parvatān //
tam avadhyaṃ tu vijñāya nihataṃ punar utthitam /
prekṣya piṅgākṣam āyāntaṃ dānavā vipradudruvuḥ //
tāṃs tu vidravato dṛṣṭvā anuhrādo 'suro 'bravīt /
kālanemiṃ ca nemiṃ ca mahānemiṃ ca dānavam //
ātmānaṃ caiva vīryaṃ ca vismṛtyābhijanaṃ tadā /
kva gacchata bhayatrastāḥ prākṛtā iva dānavāḥ //
nivartadhvaṃ mahāvīryāḥ kiṃ prāṇān parirakṣatha /
nālaṃ yuddhāya yakṣo 'yaṃ mahatīyaṃ vibhīṣikā //
etāṃ samutthitām adya dānavānāṃ vibhīṣikām /
vikramya vidham iṣyāmi nivartadhvaṃ mahāsurāḥ //
te 'surāḥ saṃnivṛtyātha samadā iva kuñjarāḥ /
nijaghnuḥ paramakruddhā devasainyaṃ mahāsurāḥ //
kṣīṇapraharaṇāḥ kecin mahāmeghanibhasvanāḥ /
darpotkaṭā bhujair eva saṃprahāraṃ pracakrire //
pāṃsubhiś caiva kāṣṭhaiś ca śilābhiś ca mahābalāḥ /
bāhubhiś ca tathānyonyam ākṣipanti sma vegitāḥ //
muṣtibhiś ca talaiś caiva nakhapātair mahābalāḥ /
pādapaiś ca mahāśākhair ayudhyanta raṇājire //
anuhrādas tu saṃkruddho devatānāṃ mahācamūm /
mamantha paramāyasto vanāny agnir ivotthitaḥ //
rudhirārdrās tu bahavaḥ śerate yodhasattamāḥ /
nikṛttāḥ patitā bhūmau tāmrapuṣpā iva drumāḥ //
anuhrādas tu vikrānto devāṃs tv āśīviṣopamān /
yudhyamānāṃś ca samare vyasṛjan niśitāñ śarān //
dhanādhipena viddhasya anuhrādasya saṃyuge /
aṅgāramiśrāḥ kruddhasya mukhān niścerur arciṣaḥ //
atha bāṇasahasreṇa vitteśaṃ dānavottamaḥ /
vivyādha samare kruddho daṇḍapāṇir ivāntakaḥ //
kuberas tu śarair bhinnaḥ samantāt kṣatajokṣitaḥ /
rudhiraṃ parisusrāva giriḥ prasravaṇair iva //
vihvalaś cāpy abhūd devo muhūrtaṃ dhanadādhipaḥ /
labdhvā sa tu punaḥ saṃjñāṃ roṣaraktekṣaṇaḥ suraḥ /
gadām atha samāsādya bhīmāṃ bhīmaparākramaḥ /
cikṣeṣa daityam uddiśya balāt krodhena mūrchitaḥ //
aprāptām antare so 'tha tāṃ gadāṃ gadayāsuraḥ /
babhañja vinadan kruddhas tad āścaryam abhūt tadā /
pragṛhya tu gadāṃ bhūyo hy abhidudrāva dānavam //
tam āpatantaṃ dṛṣṭvaiva anuhrādo mahābalaḥ /
giriśṛṅgam athotpāṭya kailāsācalasaṃnibham /
dhanādhipaṃ pradudrāva vyāditāsya ivāntakaḥ //
tam antakam ivāyāntam ajeyaṃ sakalaiḥ suraiḥ /
grasantam iva taṃ daityaṃ trailokyam akhilaṃ ruṣā //
tam ālokya tathārūpaṃ dhanādhyakṣo raṇaṃ bhayāt /
apahāya yayau tatra yatra śakraḥ surādhipaḥ //
tasya cāpi mahat karma dṛṣṭvā vittapatis tadā /
nāhaṃ śakto raṇe yoddhum iti matvā dhanādhipaḥ /
jagāma bhayasaṃtrasto yatra devaḥ śacīpatiḥ //
vipracittis tu varuṇaṃ daityānām ādir avyayam /
jaghāneṣugaṇaiḥ kruddho dīptair iva mahoragaiḥ //
sa dahyamāno daityena dīptaiḥ śaragabhastibhiḥ /
nābhyajānata kartavyaṃ saṃgrāme sa jaleśvaraḥ //
sarvalokeśvarasyeva parameṣṭhī prajāpatiḥ /
viṣṇor amitatejasaḥ |
nārāyaṇasya balavān @
na śaknoty agrataḥ sthātuṃ vipracitter jalādhipaḥ //
vajro nāma mahāvyūho nirbhayaḥ sarvatomukhaḥ /
taṃ vyūhya pratyayudhyanta dānavā devavāhinīm //
vahnijvālāsamaṃ tatra ravimaṇḍalasaṃnibham /
mukham ābhāti daityasya vipracitter mahātmanaḥ //
varuṇas tu mahātejā vipracittiṃ mahāsuram /
pradahann iva tejobhir jigīṣuḥ pratyavaikṣata /
kṛtasyandanamātraṃ tu dattapañcāṅgulāntaram /
sragdāmamālābharaṇaḥ keyūrāṅgadaśobhitaḥ /
jagrāha parighaṃ daityaḥ kailāsaśikharopamam //
pinaddhaṃ kāñcanaiḥ paṭṭair hemamālinam āyasam /
yamadaṇḍopamaṃ ghoraṃ daityānāṃ bhayanāśanam //
tam āvidhya mahātejā mahāśakradhvajopamam /
vinanāda vivṛttāsyo vipracittir mahāsuraḥ /
sa kaṇṭhasthena niṣkeṇa bhujasthair api cāṅgadaiḥ /
kuṇḍalābhyāṃ vicitrābhyāṃ srajā caiva vicitrayā //
dānavo bhūṣaṇair bhāti parigheṇāyasena ca /
yathendradhanuṣā meghaḥ savidyut stanayitnumān //
āviddhaḥ parighas tena sphoṭayāno nabhasthalam /
prasphoṭya parighāgreṇa vātaskandhān mahāsvanaḥ /
prajajvāla sadhūmārciḥ saṃgharṣeṇa yathānalaḥ //
vidyādharagaṇaiḥ sārdhaṃ gandharvanagarāṇy api /
saha caivāmarāvatyā siddhalokais tathā saha //
grahanakṣatracaritaṃ sārkacandravibhūṣitam /
daityendraparighoddhūtaṃ bhramatīva nabhaḥsthalam //
durāsadaḥ sa saṃjajñe parighābharaṇaḥ prabhuḥ /
surendhano 'surendrāgnir yugāntāgnir ivotthitaḥ //
tridaśā varuṇaś caiva na śekuḥ spandituṃ bhayāt /
tatrāsīn nirbhayas tv ekaḥ kauśiko vāsavaḥ prabhuḥ //
bhāskarapratimaṃ ghoraṃ parighaṃ raudradarśanam /
pātayām āsa senāyāṃ jaleśasya mahātmanaḥ //
patatā tena saṃgrāme jaleśasya mahātmanaḥ /
bhūtānāṃ daśasāhasraṃ parigheṇa samāhatam /
papāta sa punas tūrṇaṃ varuṇasyeva vakṣasi /
tasya gātraṃ samāsādya vyaśīryata sahasradhā //
teṣāṃ gātrāṇi cāsādya vyaśīryata sahasraśaḥ /
viśīryamāṇo vibabhāv ulkāśatam ivāmbare //
bhūyaś cainaṃ tadā bhrāmya varuṇāya nyapātayat //
sa papāta punas tūrṇaṃ varuṇasyeha vakṣasi /
pātyamāne tadā tasmiñ śarīre varuṇas tadā /
sa bhinnaḥ parigho ghoro devagātre vyaśīryata /
śīryamāṇasya cūrṇāni khadyotā iva cāmbare //
sa tu tena prahāreṇa cacāla salilādhipaḥ /
parigheṇāhataḥ saṃkhye yathā bhūmicale 'calaḥ //
sa sainyeṣv atha bhagneṣu bhinnadeheṣu cāhave /
muhūrtam agamat kṣobham apāṃ patir amarṣaṇaḥ //
so 'marṣavaśam āpanno varuṇo 'mitavikramaḥ /
sarvasaṃhāram akarot svapakṣasyārimardanaḥ //
sa sāgaraiś caturbhis tu vṛto dīptaiḥ sapannagaiḥ /
śaṅkhamuktāmaṇinibho bibhrat toyam ayaṃ vapuḥ //
pāṇḍuroddhūtavasano nānāratnacitāṅgadaḥ /
varuṇaḥ pāśadhṛk śrīmān kūrmamīnasamākulaḥ //
varuṇas tu tadā kruddhas tān nirīkṣya svasainikān /
uvāca hṛṣṭā yudhyadhvaṃ dānavānāṃ jighāṃsayā //
aham enaṃ haniṣyāmi bhayaṃ muktvā tu yudhyata /
tatas te pannagāḥ sarve mahārṇavajalāśrayāḥ /
jaghnur daityān raṇamukhe nadanto jayagṛddhinaḥ //
te tu nālīkanārācair gadābhiḥ parighair api /
abhyaghnan dānavān dṛptān muditā varuṇānugāḥ //
vipracittis tu saṃkruddho mahābalaparākramaḥ /
pannagānāṃ śarīrāṇi vyadhamad raṇamūrdhani //
gāruḍena tu so 'streṇa pannagān dānavottamaḥ /
ghātayām āsa samare garuḍaiḥ pannagāśanaiḥ //
sa śaraiḥ sūryasaṃkāśaiḥ śātakumbhavibhūṣitaiḥ /
pannagān samare vīraḥ pramamātha sudurjayaḥ //
te bhinnagātrāḥ samare pannagāḥ śarapīḍitāḥ /
petur mathitasarvāṅgā gajā iva mahāgajaiḥ //
pratapantam ivādityaṃ dīptair bāṇagabhastibhiḥ /
abhyadhāvata saṃkruddhaḥ samare varuṇaḥ prabhuḥ //
taṃ dṛṣṭvā kruddham āyāntaṃ hantāraṃ dānavān bahūn /
tatas tu dānavās tatra bhinnadehāḥ sahasraśaḥ /
vyathitā vidravanti sma diśo daśa vicetasaḥ /
indrasyārthe parākramya varuṇas tyaktajīvitaḥ /
vinardamāno yuyudhe samare pāśabhṛd varaḥ //
vāruṇāḥ pannagāś caiva muṣṭibhiḥ samarotkaṭāḥ /
abhyavartanta samare vipracittiṃ mahāsuram //
tato 'straiś ca śilābhiś ca praharan sa balotkaṭaḥ /
vyapohata mahātejā vipracittir mahāsuraḥ //
tataḥ pāvakasaṃkāśaiḥ sumuktaiḥ śīghragāmibhiḥ /
varuṇasya mahāvegān bibheda samare hayān //
karmaṇā tena mahatā vipracitter mahātmanaḥ /
agner ājyāhutasyeva tejaḥ samabhivardhata //
sa śaraiḥ sūryasaṃkāśaiḥ sumuktaiḥ śīghragāmibhiḥ /
vāruṇīṃ tāṃ mahāsenāṃ nirmamantha mahāsuraḥ //
kṣīṇāstrāṃ sāyakākrāntāṃ śarajālena mohitām /
śūlaśaktyṛṣṭibhinnāṃ ca cakāra rudhirokṣitām //
śūlaśaktyaṣṭisaṃbhinnaḥ śararuddhaḥ śarakṣataḥ /
sa śarair vahnisaṃkāśaiḥ sumuktair nataparvabhiḥ /
varuṇasya mahāvegān bibheda samare hayān /
abhidruto 'tha daityena sasainyaḥ salilādhipaḥ /
mahendraṃ śaraṇaṃ prāpto vipracitter bhayārditaḥ //
parājayaṃ tu devānāṃ dṛṣṭvāgnis tridaśottamaḥ /
cakāra buddhiṃ daityānāṃ vadhe brahmarṣibhiḥ stutaḥ //
svayaṃprabhāyāḥ śāṇḍilyā yaḥ putro havyavāhanaḥ /
hiraṇyaretāḥ piṅgākṣo devadūto hutāśanaḥ //
lohito lohitagrīvo hartā dātā haviḥ kaviḥ /
pāvako viśvabhug devaḥ sarvadevānanaḥ prabhuḥ //
subrahmātmā suvarcaskaḥ sahasrārcir vibhāvasuḥ /
kṛṣṇavartmā citrabhānur devāgryaś citra ekarāṭ //
lokasākṣī dvijahuto vaṣaṭkārapriyo 'rcimān /
havyabhakṣaḥ śamīgarbhaḥ svayoniḥ sarvakarmakṛt //
pāvanaḥ sarvabhūtānāṃ tridaśānāṃ taponidhiḥ /
śamanaḥ sarvapāpānāṃ lelihānas tapomayaḥ //
pradakṣiṇāvartaśikhaḥ śucilomā makhākṛtiḥ /
havyabhug bhūtabhavyeśo havyabhāgaharo hariḥ //
somapaḥ sumahātejā bhūteśaḥ sarvabhūtahā /
adhṛṣyaḥ pāvako bhūtir bhūtātmā vai svadhādhipaḥ //
svāhāpatiḥ sāmagītaḥ somapūtāśano 'dridhṛk /
devadevo mahākrodho rudrātmā brahmasaṃbhavaḥ //
lohitāśvaṃ vāyucakraṃ ratham āsthāya bhūtakṛt /
dhūmaketur dhūmaśikho nīlavāsāḥ surottamaḥ //
udyamya divyam āgneyam astraṃ devo raṇe mahat /
dānavāṇāṃ sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca //
dadāha bhagavān vahniḥ saṃkruddhaḥ pralaye yathā /
samare vijayākāṅkṣī dadāhānilasārathiḥ /
prāṇo yaḥ sarvabhūtānāṃ hṛdi tiṣṭhati pañcadhā //
yantā yaś ca hutāśasya sakhā ca prabhur īśvaraḥ /
prabhañjano yo lokānāṃ yugānte sarvanāśanaḥ //
saptasvaragatā yasya yonir gīrbhir udīryate /
yo hy ākāśagato devo dūragaḥ śabdasaṃbhavaḥ //
yaś ca kartā vikartā ca gatir gatimatāṃ prabhuḥ /
devakartā samo loke brahmaṇā yaḥ sanātanaḥ //
amūrtimantaṃ yaṃ prāhur mahābhūtaṃ mahattaram /
so 'gniṃ samīrayām āsa śamīgarbhaṃ samīraṇaḥ //
tridivārohibhir jvālair jṛmbhamāṇo diśo daśa /
dānavānām abhāvāya yugāntagnir ivotthitaḥ //
medomajjāmahāpaṅkāṃ keśaśaivalaśāḍvalām /
yodhaśīrṣopalavahāṃ mṛtadvipataṭotkaṭām /
śoṇitodāṃ raṇe dṛṣṭvā saṃgrāmasaritaṃ vibhuḥ //
vahniḥ praskandayām āsa daityānāṃ bhayavardhanaḥ /
agnis tu sarvān ditijān prahrādapramukhāṃs tadā /
parājayām āsa vibhuḥ krośamānān mahāhave //
kecit pradīptair mukuṭaiḥ kecid dīptaiḥ śiroruhaiḥ /
kecit pradīptair vasanaiḥ kecid dīptair bhujānanaiḥ //
kecit pradīptair vacanaiḥ kecic chatrair dhvajai rathaiḥ /
asurās tatra dṛśyante pradīptenāgninā vṛtāḥ /
patākāś ca parāś cānye mukuteṣv aṅgadeṣu ca //
sainyās te ca na dīpyante pāvakābhihatā raṇe /
asurā bhayavitrastā vidrutāś ca diśo daśa //
tyaktvāyudhāni sarvāṇi sadhvajāṃś ca rathottamān /
dagdhāṅgāḥ samare bhītāḥ pāvakena parājitāḥ //
na ca paśyanti te sarve rūpiṇaṃ dhvajinīmukhe /
diśaḥ khaṃ gāṃ ca meghāṃś ca dīptān paśyanti dānavāḥ //
dhruvaṃ svayaṃbhuvā sṛṣṭo yugāntas toyayoninā /
ity evaṃ dānavāḥ sarve menire trastacetasaḥ //
mayaś ca śambaraś caiva mahāmāyādharau tadā /
pārjanyavāruṇī māye vyadhattāṃ vārivikṣare //
tābhyāṃ vahniḥ sa māyābhyāṃ śāmyate vyutthitas tadā /
sa vahniḥ śāmitas tadā |
daityābhyāṃ ghorarūpābhyāṃ śāmito vahnir adbhutaḥ //
ghanaiś ca vṛṣṭim adbhiś ca jalaughān bahuśas tadā /
nīto vahnis tadā śāntiṃ mayena śambareṇa ca /
toyaughaiḥ parvatanibhair mṛdvarcir abhavad raṇe //
śāmyamāne tu samare pāvake daityanāśane /
bṛhatkīrtir bṛhattejā vahnim āha bṛhaspatiḥ //
hiraṇyaretaḥ suśikha jvalanākṣaya sarvabhuk /
saptajihvānana kṣāma lelihāna mahābala //
ātmā vāyus tava vibho śarīram uta vīrudhaḥ /
yonir āpaś ca te śukre yonis tvam asi cāmbhasaḥ //
ūrdhvaṃ cādhaś ca gacchanti saṃcaranti ca pārśvataḥ /
arciṣas te mahābhāga sarvataḥ prabhavanti ca //
tvam evāgne sarvam asi tvayi sarvam idaṃ jagat /
tvaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca //
tvam evāgne havyavāḍ ekas tvam eva paramaṃ haviḥ /
yajanti ca sadā santas tvām eva paramādhvare //
tvam annaṃ prāṇināṃ bhuṅkṣe jagdhapītāśitaṃ vibho /
līḍhā pītāsi ca prabho |
tvam ante prāṇinām atsi @
tvam antaḥ prāṇinām āsīd dagdhapītāśanaḥ prabho /
tvayi pravṛtto vijayas tvayi lokāḥ pratiṣṭḥitāḥ //
sarvāṃl lokāṃs trīn imān havyavāha @
prāpte kāle pacasi tvaṃ samiddhaḥ |
tvam evaikas tapase jātavedo @
nānyas taptā vidyate goṣu deva ||
vṛṣākapiḥ sindhupatis tvam agne @
mahāmakheṣv agraharas tvam eva |
viśvasya bhūmnas tvam asi prasūtis @
tvaṃ ca pratiṣṭhā bhagavan prajānām ||
sṛjasy apo raśmibhir jātavedas @
tathauṣadhīr oṣadhīnāṃ rasāṃś ca |
viśvaṃ tvam ādāya yugāntakāle @
sraṣṭā bhavasy ānala sargakāle ||
tvam agne sarvabhūtānāṃ yonir vedeṣu gīyase /
tvayā devahitārthāya nihatā dānavā raṇe //
svayonis te mahātejas toyaṃ nakhaśatārcitaḥ /
tāṃ svayoniṃ samāsādya kiṃ viṣīdasi pāvaka //
gatis tavāpratihatā bhavataḥ śaraṇaṃ vibho /
trāyasva devān samare daityebhyaḥ surasattama /
yugāntābha surārighna viśvakarman sahasrabhuk /
piṅgākṣa lohitagrīva kṛṣṇavartman hutāśana //
namas te havyavāḍ eko namaste dāhaśaktaye /
bṛhaspates tu vacanaṃ śrutvāgniḥ satyam īritam /
bhūyaḥ prajajvāla raṇe haviṣeva mahāmakhe //
hatās tu māyā daityānāṃ saṃpradīptāgninā raṇe /
hatamāyā hatabalā baliṃ te samupasthitāḥ //
parājiteṣu daityeṣu vahninādbhutakarmaṇā /
prahrādas tūttaraṃ vākyam āha daityapatiṃ balim //
bhavān agniś ca vāyuś ca bhāskaraḥ salilaṃ śaśī /
nakṣatrāṇi diśo vyoma bhūś ca dānavasattama //
bhaviṣyaṃ caiva bhūtaṃ ca bhavac cāsurasattama /
dattaṃ hi te bhagavatā varahetoḥ svayaṃbuvā //
indratvaṃ cāmaratvaṃ ca yuddhe cāpy aparājayaḥ /
īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca balaṃ caivāmitaṃ tava /
sarvabhūteśvaratvaṃ ca prabhutvaṃ ca sadā tava /
mahāyogīśvaratvaṃ ca śūratvaṃ ca mahāmṛdhe //
amitatvaṃ laghutvaṃ ca ye cānye sāttvikā guṇāḥ //
tat parājaya devendraṃ devān sarvāṃś ca sānugān /
yathoktaṃ brahmaṇā rājaṃs tat tathā na tad anyathā //
tasya tad vacanaṃ śrutvā prahrādasya mahātmanaḥ /
baliḥ paramasaṃhṛṣṭo gataḥ śatruratho yataḥ //
tataḥ prayāntaṃ tridaśendrasaṃnidhau @
mahāsurendraṃ balim uttamaśriyam |
tam añjasā cakrur abhipradakṣiṇaṃ @
dvijāś ca mukhyāḥ paśavaś ca maṅgalāḥ ||
mahājaṭābhāradharās tapasvinas @
tadā tam āhur vidhimantramaṅgalaiḥ |
abhiṣṭuvantaḥ kavayaḥ svalaṃkṛtaṃ @
baliṃ prayāntaṃ raṇamūrdhani sthitam ||
jayāya mantraṃ kavayas tv alaṃkṛtaṃ @
baliṃ saṃetyocur athāgrataḥ sthitam |
prataptajāmbūnadacitrabhūṣaṇair @
divyaiś ca ratnair vividhair alaṃkṛtaḥ |
virājamānaḥ parameṇa varcasā @
raṇe vibhāty agniśikheva dānavaḥ ||
sa vai tadā śatrubalārditaṃ balaṃ @
balir dadarśottamavīryavikramaḥ |
jalāgame śrīmad ivābhramaṇḍalaṃ @
vikīryamāṇaṃ nabhasīva vāyunā ||
tato dadarśātha balāni sarvato @
raṇe suguptāni hutāśanena vai |
samutthitāny uttamavīryavanti @
samudravegān iva parvasaṃdhiṣu ||
sa śūlaśaktyṛṣṭigadāsisāyakān @
kṣipan ripūṇāṃ samudagratejasāḥ |
nanāda siṃharṣabhamattanāgavaj @
jalāgame toyadavac ca vīryavān ||
divyāstradhūmaḥ subhujaughavāyur @
mahābalaḥ pauruṣavikramendhanaḥ |
prajā didhakṣann iva kālavahniḥ @
sughorarūpo vibabhau raṇe baliḥ ||
balinā tu surāḥ sarve varjayitvā surādhipam /
raṇe śaraśatair bhinnāḥ sasainyā vai parājitāḥ //
vimukhā sā tu daityendrair vadhyamānā mahācamūḥ /
jitāś ca balinā devāḥ śakram āhur mahābalam //
bhavān indraś ca dhātā ca lokānāṃ prabhur avyayaḥ /
tvam apratimakarmā ca tathaivānupamadyutiḥ //
vidrutānīha sainyāni sahāsmābhiḥ sureśvara /
rathacakradhvajākṣāṇi vibhinnāni mahāsuraiḥ //
rathahastyaśvayodhāś ca padātāś ca sahasraśaḥ /
bhinnāś chinnāś ca śataśo gadāmusalapaṭṭisaiḥ //
mahābhair avarūpaṃ hi daityendreṇa kṛtaṃ raṇe /
kim upekṣasi daityendrair hanyamānāṃ mahācamūm /
trāyasva tridaśaśreṣṭha śaraṇya śaraṇāgatān //
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ devānām amarādhipaḥ /
saṃvartakam iva kruddhaḥ sarvān dahati dānavān //
divākarakarākāraṃ kirīṭaṃ dhārayan prabuḥ /
vaidūryavarṇasaṃkāśo nānāratnacitāṅgadaḥ /
mayūralomā dhūmnākṣaḥ śatabāhuḥ sahasradṛk //
harikeśo hariśmaśrur nāgaketur mahābalaḥ /
vajrapraharaṇaḥ śrīmān yogī śataśirodharaḥ //
sa dhanur baddhasaṃnāhaḥ śatādityasamaprabhaḥ /
devagandharvayakṣaughair anuyātaḥ sahasraśaḥ //
sāmagaiḥ sujapaiś cāpi stūyamāno maharṣibhiḥ /
śataparva mahāraudraṃ sphoṭanaṃ sarvatomukham //
pragṛhya ruciraṃ vajraṃ dīptaṃ raudrāṭṭahāsinam /
daityān ayodhayat sarvān mahendraḥ pākaśāsanaḥ /
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānām adityā dayitaḥ sutaḥ //
tataḥ pravṛttaḥ saṃgrāmo balivāsavayos tadā /
ubhābhyāṃ devadaityābhyām acirān mahadadbhutaḥ /
ativīryabalodagras tumulo lomaharṣaṇaḥ //
śarair anekasāhasrair ardayām āsa vāsavaḥ /
baliṃ balavatāṃ śreṣṭhaṃ baliś cāpi sureśvaram //
ubhau tau lokavikhyātau balivāsavaśabditau //
tataḥ kruddho balir daityaḥ śakraṃ hantuṃ mahāmṛdhe /
nārāyaṇaṃ mahāraudram astram ādāya dānavaḥ /
siṃhanādaṃ vinadyāśu tiṣṭhety asakṛd abravīt //
śakro 'pi tena deveśo vārayitvā samudyatam /
parjanyam atha māhendraṃ vāruṇaṃ vāyusaṃjñitam /
catvāry etāni saṃgṛhya śakras tiṣṭheti cābravīt //
tais tāni ca samāhatya nanāda vipulaṃ baliḥ /
sa pāśupatam ādāya balir balavatāṃ varaḥ /
anena tvāṃ haniṣyāmi balir āha śatakratum //
tenaiva tat samāhatya śakro dīptatvam āyayau //
astre pāśupate caiva nirbhagne vaiṣṇave tadā /
kṛtye caiva tadā mūḍhe śakro vajraṃ samādade //
bhrāmayitvā śataguṇaṃ moktum aicchac chatakratuḥ /
tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ jagad āsij jagatpate //
tato balir mahātejā brahmāstraṃ ca samādade /
tena tat prahṛtaṃ ghoraṃ vajram astraṃ mahāraṇe //
itthaṃ vṛtte mahāghore saṃgrāme devadaityayoḥ /
ubhau tau kṛtyasaṃmūḍhau vīryavantau mahāraṇe /
vijetukāmāv anyonyam īśvarau lokaviśrutau //
ubhābhyāṃ devadaityābhyām acirān mahadadbhutaḥ /
mahādevastutiśataiḥ karmabhir jayasaṃmitaiḥ /
prabodhito daityapatir agnir iddha ivābabhau //
surāsurendrayor dṛṣṭvā saṃgrāmaṃ lomaharṣaṇam /
devānāṃ dānavānāṃ ca bhūyo yuddham abhūt tadā //
tato 'vidhyan mahendras taṃ baliṃ śastrair mahābalaḥ /
tāny astrāṇi mahābāhuś ciccheda śatadhā raṇe //
tataḥ kruddhaḥ punas tatra nijaghne dānavaṃ mahat /
āgneyam atha śatrughnaṃ cikṣependro mahābalaḥ /
taṃ dṛṣṭvā khe samāgacchat pralayānalasaṃnibham /
śātayām āsa tac caindraṃ vāruṇāstreṇa dhīmatā //
saṃkruddho maghavā vajram agṛhṇāt parvatopamam /
hantukāmo balaślāghī baliṃ daityādhipaṃ raṇe //
tataḥ śuśrāva devendraḥ kauśiko harivāhanaḥ /
aśarīrāṃ śubhāṃ vāṇīṃ tasmin mahati vaiśase //
nivartasva mahābāho surāṇāṃ nandivardhana /
puraṃdara suraśreṣṭha jeṣyasi baliṃ raṇe //
tapasā hy uttamo daityo varadānena cādhikaḥ /
svayaṃbhūparitoṣāc ca satyadharmāc ca vāsava /
naiṣa śakyas tvayā jetuṃ tridaśair vā sureśvara //
na śakyo bhavatā jetuṃ kuto 'nyais tridaśālayaiḥ /
yo hy asya jetā bhagavāṃs taṃ śṛṇuṣva samāhitaḥ /
brahmaṇaḥ sa hi sarvasvaṃ devānāṃ caiva sā gatiḥ //
paraṃ rahasyaṃ dharmasya parasya ca parā gatiḥ /
parāt parataraḥ śrīmāṇ parāvaragatiḥ prabhuḥ //
vyaktāvyaktamahābhūto bhūtabhavyabhavatprabhuḥ /
sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt /
śaṅkhacakragadāpāṇiḥ pītavāsāḥ surārihā /
jetājeyo jayaḥ śrīmān so 'sya jetā bhaviṣyati //
śrutvā divyāṃ tu madhurāṃ vāṇīṃ tām aśarīriṇīm /
apayāto raṇāc chakraḥ sārdhaṃ sarvair marudgaṇaiḥ //
apayāto tu devendre kauśike harivāhane /
siṃhanādo mahān āsīd dānavānāṃ mahāmṛdhe //
jitaṃ tribhuvanaṃ sarvaṃ balineti mahāmṛdhe /
tataḥ kilakilāśabdaḥ kṣveḍitāsphoṭitasvanaḥ /
śaṅkhānāṃ ninadaś cātra yodhānāṃ valgitasvanaḥ //
vāditrāṇāṃ ca nirghoṣas tumulaś cābhavat tadā /
jayaśabdaravaś caiva devānāṃ tu parājaye //
sasainyo daityarājas tu stūyamānaḥ suhṛdgaṇaiḥ /
balir indro babhau daityo hiraṇyakaśipur yathā //
niṣprayatneṣu deveṣu trailokye daityapālite /
jaye baler balavato mayaśambarayos tathā //
śuddhāsu dikṣu sarvāsu pravṛtte dharmakarmaṇi /
apāvṛte devapathe ayanasthe divākare //
prahrādaśambaramayair anuhrādena caiva hi /
dikṣu sarvāsu guptāsu gagane daityapālite //
deveṣu makhaśobhāś ca svargārthaṃ darśayatsu ca /
prakṛtisthe tadā loke vartamāne ca satpathe //
abhāve sarvapāpānāṃ bhāve caiva tathā sthite /
bhāve tapasi siddhānāṃ sarvatrāśramarakṣiṣu //
bhāve ca kāryasiddhīnāṃ sadvārtānayaśīliṣu /
catuṣpāde sthite dharme adharme pādavigrahe /
prajāpālanayukteṣu bhrājamāneṣu rājasu //
svadharmasaṃprayukteṣu sarvāśramanivāsiṣu /
abhiṣikto 'suraiḥ sarvair devarājye balis tadā //
hṛṣṭeṣv asurasaṃgheṣu nadatsu muditeṣu ca /
athābhyupagatā lakṣmīr baliṃ padmāsane sthitā /
padmodyatakarā devī varadāsurasevinī //
śrīr uvācāsurapatiṃ suprasannamukhī tadā /
bale balavatāṃ śreṣṭha mahārāja mahādyute /
prītāsmi tava bhadraṃ te devatānāṃ parājaye //
yat tvayā yudhi vikramya devarājaḥ parājitaḥ /
dṛṣṭvā te paramaṃ sattvaṃ tato 'haṃ svayam āgatā //
nāścaryaṃ dānavaśreṣtha hiraṇyakaśipoḥ kule /
prasūtasyāsurendrasya tava karmedam īdṛśam //
viśeṣitas tvayā rājan daityendraḥ sa pitāmahaḥ /
raso divyā nṛtyasīmā svargasthāḥ sarvasaṃpadaḥ /
yena bhuktaṃ hi nikhilaṃ trailokyam idam avyayam //
viśeṣatas tava vibho sarvo dharmaḥ sthitaḥ pathi /
tena trailokyam akṣayyaṃ bhokṣyasy amitavikrama /
evam uktvā hi sā devī lakṣmīr daityapatiṃ balim /
graviṣṭā varadā saumyā sarvabhūtamanoramā //
śiṣṭāś ca divyaḥ pravarā hrīḥ kīrtir dyutir eva ca /
prabhā dhṛtiḥ kṣamā bhūtir nītir vidyā dayā matiḥ //
smṛtir meghā tathā lajjā lakṣmīr īḍā gatis tathā /
śrutiḥ prītis tathā kāntiḥ śāntiḥ puṣṭiḥ kriyā tathā //
anupraviṣṭās tāḥ sarvā daityanāthaṃ mahābalam /
sarvāś cāpsaraso divyā nṛtyagītaviśāradāḥ /
upatasthur mahātmānaṃ baliṃ indraṃ mahāratham //
pratipannaṃ tu daiteyais trailokyaṃ sacarācaram /
prāptam aiśvaryam amitaṃ balinā brahmavādinā //
parājitāḥ surā daityaiḥ kim akurvata vai mune /
kathaṃ ca tridivaṃ labdhaṃ bhūyo devair dvijottama //
śrutvā vāṇīṃ tu tāṃ divyāṃ saha devaiḥ surādhipaḥ /
prāgdiśaṃ prasthitaḥ śrīmān adityālayam uttamam //
devamātuḥ suraśreṣṭho devaiḥ saha puraṃdaraḥ /
prāpyādityālayaṃ śakraḥ kathayām āsa tāṃ giram /
adityā sā yathā yuddhe tena vāṇī purā śrutā //
yady evaṃ putra yuṣmābhir na śakyo hantum āhave /
balir virocanasutaḥ sarvaiś caiva marudgaṇaiḥ //
sahasraśirasā hantuṃ kevalaṃ śakyate 'suraḥ /
tenaikena sahasrākṣa na hy anyena śatakrato //
tad vaḥ pṛcchāmi pitaraṃ kaśyapaṃ satyavādinam /
tad gaccha pitaraṃ pṛccha kāśyapaṃ brahmavādinam /
parājayārthaṃ daityasya bales tasya mahātmanaḥ //
tato 'dityā saha surāḥ saṃprāptāḥ kaśyapāntikam /
apaśyan kaśyapaṃ tatra muniṃ dīptataponidhim //
ādyaṃ devaguruṃ divyaṃ klinnaṃ triṣavaṇāmbubhiḥ /
tejasā bhāskarākāraṃ gauram agniśikhāprabham //
nyastadaṇḍaṃ tapoyuktaṃ baddhakṛṣṇājinottaram /
valkalājinasaṃvītaṃ pradīptaṃ brahmavarcasā //
saṃveṣṭitajaṭābhāraṃ pradīptam iva pāvakam /
hutāśam iva dīpyantam ājyamantrapuraskṛtam /
svādhyāyanirataṃ nityaṃ vapuṣmantam ivānalam //
taṃ brahmavādināṃ śreṣṭhaṃ surāsuraguruṃ prabhum /
brahmavādī satyavādī surāsuraguruś ca saḥ /
pratapantam ivādityaṃ mārīcaṃ dīptatejasam //
trailokye 'pratimaṃ lakṣmyā kāśyapaṃ dīptatejasam /
yaḥ sraṣṭā sarvabhūtānāṃ prajānāṃ patir uttamaḥ /
ātmabhāvaviśeṣeṇa tṛtīyo yaḥ prajāpatiḥ //
tataḥ praṇamya te vīrāḥ sahādityā surarṣabhāḥ /
ūcuḥ prāṅjalayaḥ sarve brahmāṇam iva mānasāḥ //
yac chrutaṃ yudhi śakreṇa sarasvatyā samīritam /
ajeyas tridaśaiḥ sarvair balir dānavasattamaḥ //
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ putrāṇāṃ kaśyapas tadā /
cakāra gamane buddhiṃ brahmalokāya lokakṛt //
gacchāma brahmasadanaṃ brahmaghoṣanināditam /
yathāśrutaṃ ca tatraiva brahmaṇe vadatānaghāḥ //
tato 'dityā saha surā yāntaṃ kaśyapam anvayuḥ /
prasthitaṃ brahmasadanaṃ devarṣigaṇasevitam //
te muhūrtena saṃprāptā brahmalokaṃ divaukasaḥ /
divyaiḥ kāmagamair yānair mahārhaiḥ sumanoharaiḥ //
didṛkṣavas te brahmāṇaṃ tapaso rāśim avyayam /
abhyagacchanta vistīrṇāṃ brahmaṇaḥ paramāṃ sabhām //
ṣaṭpadodgītininadāṃ sāmagaiḥ samudīritām /
yajuvadārthatattvajñair āvṛtāṃ vedapāragaiḥ /
adhvaryuvṛṣabhaiś caiva nāditāṃ sarvataḥ śubhām //
ṛco bahvṛcamukhyaiś ca proktāḥ puṇyaparākṣarāḥ /
ṣaṭpadodgītaninadāṃ sāmagītavimiśritām /
śreyaskarīm amitraghnīṃ dṛṣṭvā saṃjahṛṣur mudā /
sarvakāmadughāṃ divyāṃ śītānte dharmadām iva /
śuśruvur madhurāṃ devā brahmaṇaḥ sadane sthitāḥ //
brāhmaṇaiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ /
śreyaskarīm amitraghnīṃ śrutvā saṃjahṛṣur mudā /
ṛco bahvṛcamukhyaiś ca preryamāṇaiḥ padakramaiḥ /
śabdanirvacanārthaṃ ca preryamāṇapadākṣarāḥ /
śuśruvus te 'maravyāghrā vitateṣu ca karmasu //
yajñavedāṅgavidbhiś ca kramaśikṣāviśāradaiḥ /
ghoṣeṇa paramarṣīṇāṃ sā babhūva vināditā //
yajñasaṃstavavidbhiś ca śikṣāvidbhis tathā dvijaiḥ /
śabdanirvacanārthajñair sarvavidyāviśāradaiḥ /
vākyair nānārthasaṃyogaiḥ samavāyaviśāradaiḥ /
hṛṣṭapuṣṭasvarais tatra dvijendrair valguvādibhiḥ /
nāditaṃ brahmasadanaṃ pravaraṃ devasadmavat //
te tatra samanuprāpya śṛṇvanto vai dhvaniṃ surāḥ /
pūtāny ātmaśarīrāṇi menire te na saṃśayaḥ //
tūṣṇībhūtā ekacittā brahmaṇyagatamānasāḥ /
vismayotphullanayanā nirīkṣantaḥ parasparam //
namaskurvanti ca punar guruṃ lokaguruṃ prabhum /
manasaiva suraśreṣṭhāḥ puraskṛtya tu kaśyapam //
punaḥ prahṛṣṭāḥ paramaṃ vedoccāraṇanisvanam /
gambhīrodāramadhuraṃ susvaraṃ haṃsagadgadam //
mīmāṃsāhetuvākyajñaiḥ sarvavādaviśāradaiḥ /
lokāyatikamukhyaiś ca śuśruvuḥ svanam īritam /
tatra tatra ca viprendrān niyatān saṃśitavratān /
japahomaparān mukhyān dadṛśuḥ kaśyapātmajāḥ //
tasyāṃ sabhāyām āste sma brahmā lokapitāmahaḥ /
surāsuraguruḥ śrīmān vidhivad devamāyayā //
upāsate ca tatrainaṃ prajānāṃ patayaḥ prabhum /
dakṣaḥ pracetāḥ pulaho marīciś ca dvijottamaḥ //
bhṛgur atrir vasiṣṭhaś ca gautamo nāradas tathā /
mano dyaur antarikṣaṃ ca vāyus tejo jalaṃ mahī //
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca /
prakṛtiś ca vikāraś ca yac cānyat kāraṇaṃ mahat //
sāṅgopāṅgāś caturvedāḥ sarahasyapadakramāḥ /
kriyāś ca kratavaś caiva saṃkalpaḥ prāṇa eva ca //
ete cānye ca bahavaḥ svayaṃbhuvam upasthitāḥ /
artho dharmaś ca kāmaś ca dveṣo harṣaś ca nityadā //
śuko bṛhaspatiś caiva saṃvarto budha eva ca /
śanaiś caraś ca rāhuś ca grahāḥ sarve hy aśeṣataḥ //
maruto viśvakarmā ca nakṣatrāṇi ca bhārata /
divākaraś ca somaś ca brahmāṇaṃ samupāsate /
sāvitrī durgataraṇī vāṇī saptavidhā tathā //
sarvāṇi śrutiśāstrāṇi gāthāś ca niyamās tathā /
bhāṣyāṇi sarvaśāstrāṇi dehavanti viśāṃ pate //
kṣaṇā lavā muhūrtāś ca divā rātriś ca bhārata /
ardhamāsāś ca māsāś ca ṛtavaḥ ṣaṭ tathaiva ca //
saṃvatsarāś caturyugaṃ māsā rātriś caturvidhāḥ /
kālacakraṃ ca yad divyaṃ nityam adhruvam avyayam //
ete cānye ca bahavaḥ svayaṃbhuvam upasthitāḥ /
te praviṣṭāḥ sabhāṃ divyāṃ brahmaṇaḥ sarvakāmadām //
kaśyapas tridaśaiḥ sārdhaṃ putrair dharmaviśāradaiḥ /
sarvatejomayīṃ divyāṃ brahmarṣigaṇasevitām //
brāhmyā śriyā dīpyamānam acintyaṃ vigataklamam /
brahmāṇaṃ vīkṣya te sarve āsīnaṃ paramāsane /
śirobhiḥ praṇatāḥ sarve devāḥ kāśyapa eva ca /
jagmur mūrdhnā śubhau pādau brahmaṇas te divaukasaḥ //
śirobhiḥ spṛśya caraṇau tasya te parameṣṭhinaḥ /
vimuktāḥ sarvapāpebhyaḥ śāntā vigatakalmaṣāḥ //
dṛṣtvā tu tān surān sarvān kaśyapena sahāgatān /
āha brahmā mahātejā devānāṃ prabhur īśvaraḥ //
yadartham iha saṃprāptā bhavantaḥ sarva eva hi /
vijānāmy aham avyagram enam arthaṃ mahābalāḥ //
bhaviṣyati ca vaḥ so 'rthaḥ kāṅkṣito yaḥ surottamāḥ /
baler dānavamukhyasya yo vai jetā bhaviṣyati //
na khalv asurasaṃghānām eko jetā sa viśvakṛt /
na kevalaṃ surārīṇāṃ vijetā viśvakarmakṛt /
trailokyasyāpi jetāsau devānām api cottamaḥ //
dhātā caiva hi lokānāṃ viśvayoniḥ sanātanaḥ /
yo mānyaḥ sarvabhūtānāṃ yaś ca bhūtaḥ sanātanaḥ /
pūrvadevaṃ sadā prāhur hemagarbhanidarśanam //
ātmā vai yena vibhunā kṛto 'jeyo mahātmanā /
baler asuramukhyasya viśvasya jagatas tathā //
paraṃ devasya viśvasya jagataḥ śāśvatas tathā /
prabhavaḥ sa hi sarveṣām asmākam api pūrvajaḥ /
acintyaḥ sa hi viśvātmā yogayuktaḥ paraṃ tapaḥ //
taṃ devāpi mahātmānaṃ na viduḥ ko 'py asāv iti /
vedātmānaṃ ca viśvaṃ ca sa devaḥ puruṣottamaḥ //
tasyaiva tu prasādena tasya vakṣye parāṃ gatim /
yatra yogaṃ samāsthāya tapaś carati duścaram //
kṣīrodasyottare kūle udīcyāṃ diśi devatāḥ /
amṛtaṃ nāma paramaṃ sthānam āhur manīṣiṇaḥ //
bhavantas tatra vai gatvā tapasā saṃśitavratāḥ /
amṛtaṃ sthānam āsādya tapaś carata duścaram //
tatra śroṣyatha vispaṣṭāṃ snigdhagambhīranisvanām /
uṣṇage toyapūrṇasya toyadasya samasvanām //
yuktākṣarapadasnigdhāṃ ramyām abhayadāṃ śivām /
vāṇīṃ paramasaṃskārāṃ varadāṃ brahmavādinīm //
divyāṃ sarasvatīṃ satyāṃ sarvakilbiṣanāśinīm /
sarvadevādhidevasya bhāṣitāṃ bhāvitātmanaḥ //
tasya vratasamāptyāṃ tu yāvad vratavisarjanāt /
amoghāṃ tasya devasya viśve devā mahātmanaḥ //
darśanaṃ vo bhaviṣyati |
atha yuṣmān harir brūyāt kim āgamanakāraṇam /
svāgataṃ vaḥ suraśreṣṭhā matsakāśe vyavasthitāḥ /
kasya kaṃ vā varaṃ devā dadāmi varadaḥ sthitaḥ //
taṃ kaśyapo 'ditiś caiva varaṃ gṛhṇīta vai tataḥ /
praṇamya śirasā pādau tasmai yogātmane tadā //
bhagavān eva naḥ putro bhavatv iti na saṃśayaḥ /
uktaś ca parayā bhaktyā tathāstv iti sa vakṣyati //
devā bruvantu te sarve bhrātā nas tvaṃ bhaveti ca /
tathāstv iti ca sa śrīmān vakṣyate sarvalokakṛt //
tasmād evaṃ gṛhītvā tu varaṃ tridaśasattamāḥ /
kṛtakṛtyāḥ punaḥ sarve gacchadhvaṃ svaṃ svam ālayam //
tathāstv iti surāḥ sarve kaśyapo 'ditir eva ca /
vanditvā brahmacaraṇau gatāḥ saumyāṃ diśaṃ prati //
te 'cireṇaiva saṃprāptāḥ kṣīrodasyottaraṃ taṭam /
yathoddiṣṭhaṃ bhagavatā brahmaṇā brahmavādinā //
te 'tītya sāgarān sarvān parvatāṃś ca bahūn kṣaṇāt /
nadīś ca vividhā divyāḥ pṛthivyāṃ surasattamāḥ //
paśyanti ca sughorāṃ vai sarvasattvavivarjitām /
abhāskarām amaryādāṃ tamasā saṃvṛtāṃ diśam //
amṛtaṃ sthānam āsādya kaśyapena surāḥ saha /
dīkṣitāḥ kāmadaṃ divyaṃ vrataṃ varṣasahasrakam //
prasādārthaṃ sureśāya tasmai yogāya dhīmate /
nārāyaṇāya devāya sahasrākṣāya bhūtaye //
brahmacaryeṇa maunena sthānavīrāsanena ca /
damena ca sūrāḥ sarve tapo duścaram āsthitāḥ //
kaśyapas tatra bhagavān prasādārthaṃ mahātmanaḥ /
udīrayati vedoktaṃ yam āhuḥ paramaṃ stavam //
sarvakāmayutaṃ caiva kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt /
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā proccārya praṇavaṃ sakṛt /
ekāgraḥ prayato bhūtvā tuṣṭāva jagatīpatim /
||* namo 'stu te devadeva ekaśṛṅga varāha vṛṣārciṣa vṛṣasindho vṛṣākape suravṛṣabha suranirmita anirmita bhadra kapila viṣvaksena dhruvadharma dharmarāja vaikuṇṭha śatāvarta anādimadhyanidhana dhanaṃjaya śuciśravaḥ agnija vṛṣṇija aja ajaya amṛteśa sanātana vidhātaḥ trikāma tridhāma trikakut kukudmin duṃdubhe mahānābha lokanābha padmanābha viriñce variṣṭha bahurūpa virūpa viśvarūpa akṣaya akṣara satyākṣara haṃsākṣara havyabhuja khaṇḍaparaśo śukra muñjakeśa haṃsa mahadakṣara hṛṣīkeśa sūkṣma paramasūkṣma turāṣāṭ viśvamūrte surāgraja nīla nistama viraja tamorajaḥsattvadhāma sarvalokapratiṣṭha śipiviṣṭa sutapaḥ tapogra agra agraja dharmanābha gabhastinābha dharmaneme satyadhāma satyākṣara gabhastineme vipāpman candraratha tvam eva samudravāsī aja ekapāt sahasraśīrṣa sahasrasaṃmita mahāśīrṣa sahasradṛk sahasrapāt adhomukha mahāmukha mahāpuruṣa puruṣottama sahasrabāho sahasramūrte sahasrāsya sahasrākṣa sahasrabhuja sahasrabhuva sahasraśas tvām āhur vedāḥ *||
||* viśvadeva viśvasaṃbhava sarveṣām eva devānāṃ saubhaga ādau gatiḥ viśvaṃ tvam āpyāyanaḥ viśvaṃ tvām āhuḥ puṣpahāsa paramavaradas tvam eva tvam eva vauṣaṭ *||
||* oṃkāra vaṣaṭkāraṃ tvām ekam āhur agryaṃ makhabhāgaprāśinam *||
||* śatadhāra sahasradhāra bhūrda bhuvarda svarda bhūrbhuvaḥsvarda tvam eva bhūtaṃ bhuvanaṃ tvaṃ svadhā tvam eva brahmaśaya brahmamaya brahmādis tvam eva *||
||* dyaur asi pṛthivy asi pūṣāsi mātariśvāsi dharmo 'si maghavāsi hotā potā netā hantā mantā homyahotā parātparas tvaṃ homyahotā tvam eva *||
||* āpo 'si viśvavāk dhātrā parameṇa dhāmnā tvam eva digbhyaḥ sruk srugbhāṇḍa ijyo 'si īḍyo 'si tvaṣṭā tvam eva samiddhaḥ tvam eva gatir gatimatām asi mokṣo 'si yogo 'si guhyo 'si siddho 'si dhanyo 'si dhātāsi paramo 'si yajño 'si somo 'si yūpo 'si dakṣiṇāsi dīkṣāsi viśvam asi *||
||* sthaviṣṭha sthavira viśvaturāṣāṭ hiraṇyagarbha hiraṇyanābha hiraṇyanārāyaṇa nārāyaṇāntara nṛṇām ayana ādityavarṇa ādityatejaḥ mahāpuruṣa surottama ādideva padmanābha padmeśaya padmākṣa padmagarbha hiraṇyāgrakeśa śukla viśvadeva viśvatomukha viśvākṣa viśvasaṃbhava viśvabhuk tvam eva *||
||* bhūrivikrama cakrakrama tribhuvanasuvikrama svavikrama svarvikrama babhruḥ suvibhuḥ prabhākaraḥ śaṃbhuḥ svayaṃbhūś ca bhūtādiḥ bhūtātman mahābhūta viśvabhuk tvam eva viśvagoptāsi viśvaṃbhara pavitram asi havirviśārada haviḥkarmā amṛtendhana surāsuraguro mahādideva nṛdeva ūrdhvakarman pūtātman amṛteśa divaspṛk viśvasthapate ghṛtācy asi anantakarman druhiṇavaṃśa svavaṃśa viśvapās tvaṃ tvam eva viśvaṃ bibharṣi varārthino nas trāyasveti *||
nārāyaṇas tu bhagavāñ śrutvemaṃ paramaṃ stavam /
brahmajñena dvijendreṇa kaśyapena samīritam //
snigdhagambhīranirghoṣaṃ jīmūtasvananisvanam /
manasā prītiyuktena vibudhānāṃ mahātmanām //
uvāca vacanaṃ samyag hṛṣṭapuṣṭapadākṣaram /
ākāśāc chuśruvur devā darśanaṃ nopalabhyate /
śrīmān prītamanā devaḥ provāca prabur īśvaraḥ //
prīto 'smi vaḥ suraśreṣṭhāḥ sarve matto viniścayan /
varaṃ vṛṇuta bhadraṃ vo varado 'smi surottamāḥ //
yadaiva bhagavān prītaḥ sarveṣām amarottama /
tadaiva kṛtakṛtyāḥ sma tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ //
yadi prasanno bhagavān dātavyo vā paro yadi /
vāsavasyānujo bhrātā jñātīnāṃ nandivardhanaḥ /
adityāṃ vai mama śrīmān bhagavān astu vai sutaḥ //
aditir devamātā ca etam evārtham uttamam /
putrārthe varadaṃ prāha bhagavantaṃ varārthinī //
yācate putrakāmā vai bhavān putro bhavatv iti /
niḥśreyasārthaṃ sarveṣāṃ devānāṃ hi mahātmanām /
bhrātā bhartā ca dhātā ca śaraṇaṃ ca bhavasva naḥ //
adityāḥ putratāṃ yāte tvayi devāḥ savāsavāḥ /
devaśabdaṃ vahiṣyanti kaśyapasyātmajo bhava //
tatas tān abravīd viṣṇur devān kaśyapam eva ca /
evaṃ bhavatu bhadraṃ vo yatheṣṭaṃ kāmam āpnuta /
sarveṣām eva yuṣmākaṃ ye bhaviṣyanti śatravaḥ /
muhūrtam api te sarve na sthāsyanti mamāgrataḥ //
parair mama sukhaṃ cāpi tat kariṣyāmi cādarāt //
parituṣṭo 'smi vo devā mamaivaṃ niyamena ca /
pitāmahavarān mattān maheśvaravarais tathā /
haniṣyāmi ca durvṛttān dānavān amaradviṣaḥ /
hatvāsuragaṇān sarvān ye cānye devaśatravaḥ /
kariṣye devatāḥ sarvā yajñabhāgāgrabhojinaḥ /
havyādāṃś ca surān sarvān kavyādāṃś ca pitṝn api //
kariṣye vibudhaśreṣṭhāḥ pārameṣṭhyena karmaṇā /
yathāgatena mārgeṇa nivartadhvaṃ surottamāḥ //
devamātus tathādityāḥ kaśyapasyāmitātmanaḥ /
yathāmanīṣitaṃ kartā gacchadhvaṃ tvaṃ svam ālayam //
evam ukte tu vacane viṣṇunā prabhaviṣṇunā /
devāḥ prahṛṣṭamanasaḥ pūjayanti sma sarvaśaḥ /
viśve devā mahātmānaḥ kaśyapo 'ditir eva ca //
sādhyā marudgaṇāś caiva śakraś caiva mahābalaḥ /
namaskṛtya sureśāya tasmai devāya raṃhase /
prayātāḥ prāgdiśaṃ divyaṃ vipulaṃ kaśyapāśramam //
gatvā tam āśramaṃ tatra brahmarṣigaṇasevitam /
ceruḥ svādhyāyaniratā adityā garbham īpsavaḥ //
aditir devamātā ca garbhaṃ dadhre 'titejasam /
bhūtātmānaṃ mahātmānaṃ divyaṃ varṣasahasrikam //
kukṣiṃ praviṣṭe jagatāṃ nivāse @
surendramātuḥ suralokavandye |
kṣubdhāś ca daityāḥ sakalā mahābalāḥ @
Original text: Harivaṃśa, Appendix I · Edition: Parashuram Lakshman Vaidya, Poona : Bhandarkar Oriental Research Institute 1969 (For details see the separate introduction on the Zürich server.) · Data entry Atul Agarwala J. Wayne Bass Julie Bélanger Peter Bisschop Horst Brinkhaus John Brockington Eva De Clercq André Couture James Fitzgerald Arlo Griffiths N. Hanemann Petteri Koskikallio Kreshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0