Harivaṃśa, Appendix I · Part 441460
pītvā ca sahitāḥ sarve prasthitāḥ kāmarūpiṇaḥ //
viṣṇur evāgraṇīs teṣāṃ bhaviṣyati mahābalaḥ /
divaṃ ca vasudhāṃ caiva bhokṣyāmaḥ saha śatrubhīḥ //
samūlapatraśākhāś ca sapuṣpāḥ sapalāśinaḥ /
sarvagrahāṃś ca gṛhṇīmaḥ sudhāṃ ca vasudhātale //
uddhṛtya giripādebhyo gandhamādanasānujam /
prabhāṣya vacanaṃ devā mandarasya prakampane //
samuddhartuṃ pradhāvanti kampayanti sma medinīm /
niścayena mahāvīryā bāhubhiḥ pariṇāhayan //
na śekus te samuddhartuṃ śailendraṃ danuvaṃśajāḥ /
nipetur jānubhir juṣṭā vipule parvatāntare //
samādhāyātmanātmānaṃ tapasā dagdhakilbiṣāḥ /
pitāmahaṃ prapadyanta śirobhiḥ kāmarūpiṇaḥ //
teṣāṃ manobhilaṣitaṃ brahmā sarvatrago vaśī /
jñātvā bahuvidhair vākyair vyājahāra sarasvatīm //
aśarīrāṃ śarīrasthāṃ parayā varṇasaṃpadā /
sarvalokapatir brahmā lokānāṃ hitakāmyayā //
ādityair vasubhiś caiva rudraiś ca samarudgaṇaiḥ /
devair yakṣaiḥ sagandharvaiḥ kiṃnaraiś ca pragāthibhiḥ //
sametya sahitaiḥ sarvaiḥ śakya uddharituṃ giriḥ /
amṛtārthe mahātejā dhātubhiḥ samarañjitaḥ //
surāsuragaṇāḥ sarve samutpāṭya mahāgirim /
hastārūḍhāḥ prapaśyanti vīrudho himavadrasam //
etac chrutvā ca vacanaṃ sarveṣām antike tadā /
daiteyā bāhubalino manobhir vāgbhir eva ca //
vikrīḍabhūtā vasudhā babhūva lavaṇāmbhasaḥ /
na ca kecit pibanty anye devā naiva ca dānavāḥ /
yatra puṣkaraṃ vinyastaṃ sahitair devadānavaiḥ //
surāsuragaṇāḥ sarve sahitā lavaṇāmbhasaḥ /
mandaraṃ puṣkaraṃ kṛtvā netraṃ vāsukim eva ca //
kūrmapṛṣṭaṃ tataḥ prāpya mandaraṃ nyastavāṃs tadā /
viṣṇur eva mahābāhuḥ parvataṃ yantravat tataḥ //
tato mathitum ārebhe devadaityasamāgame /
yataḥ pucchaṃ tato devā asurā mastake sthitāḥ /
etasya ha saniśvāsā ukṣitā asurās tadā //
samāḥ sahasraṃ mathitaṃ jalam oṣadhibhiḥ saha /
kṣīrabhūtaṃ samāyogād amṛtaṃ samapadyata /
kṣīrād dadhnaḥ samabhavann avanītaṃ samuddhṛtam /
mathyamāne tatas tasya samutpattiḥ krameṇa saḥ //
ucaiśravās tathāśvaś ca airāvatam anantaram /
tato lakṣmīḥ samudbhūtā viṣṇuvakṣaḥsthalāśrayā //
tato dhanvantarir deva udbhūtaḥ kalaśānvitaḥ /
kalaśāt tat samudbhūtam amṛtaṃ tatra dṛṣṭavān //
taj jahrur asurāḥ pūrvam ākrāntā lobhamanyunā //
tadā paścāj jahrur devāḥ kāmatejobalānvitāḥ /
dhanvataris tathā madyaṃ śrīr devī kaustubho maṇiḥ /
śaśāṅko vimalaś cāpi samuttasthuḥ samantataḥ /
uccaiḥśravā hayo ramyaḥ pīyūṣaṃ tadanantaram //
paścād devās tadādātum udyatā rāhum abruvan /
dṛṣṭvā daityaṃ sthitaṃ pātuṃ madhye taṃ rāhum avyayam /
na tu kecit pibanty ete daityā naiva ca dānavāḥ //
cicchedātha hariḥ saṃkhye rāhoś cakreṇa kaṃ tadā /
anirbhuktaṃ pitṛgaṇair munibhiś ca sanātanaiḥ //
tandrihastād amṛtaṃ jahāra pṛthivī svayam /
jahārāntargatā devī brahmavākyapracoditā //
nihate daityasaṃghāte viṣṇoś cātiparākrame /
daiteyā dānaveyāś ca kim icchanti parākramāt //
dānavā rājyam icchanti parākramya mahābalāḥ /
tapa icchanti sahitā devāḥ satyaparākramāḥ //
atha kālasya mahato hiraṇyakaśipus tadā /
yajate brahmaṇaḥ kṣetre prāptaiśvaryaḥ sa kāmadaḥ //
yajed bahusuvarṇena rājasūyena pārthivaḥ /
kratunā dānavaśreṣṭho vasudhāyāṃ mahābalaḥ //
gaṅgāyamunayor madhye yad abhūd vipulaṃ tapaḥ /
sameyus tatra sahitā yajamāne mahāsure //
brāhmaṇā vedavidvāṃso mahāvrataparāyaṇāḥ /
yatayaś cāpare siddhā yogadharmeṇa bhārata //
munayo vālakhilyāś ca dhanyā dharmeṇa śodhitāḥ /
bahavo hi dvijā mukhyā nityaṃ dharmaparāyaṇāḥ //
ṛṣayaś ca mahābhāgā vipraiḥ pūjyāḥ sahasraśaḥ /
vipulai ratnavibhavair hriyamāṇais tatas tataḥ //
śukras tu saha putreṇa daityaṃ yājayate prabhuḥ /
hiraṇyakaśipur madhye gaṇānāṃ jvalanaprabhaḥ //
hiraṇyakaśipuś caiva vyājahāra sarasvatīm /
kāmād varaṃ dadānīti tad vai saṃpratipadyatām //
viṣṇur vāmanarūpeṇa bhikṣāṃ tāṃ pratyagṛhṇata /
hiraṇyakaśipor hastād dve pade padam eva ca //
tataḥ kramitum ārebhe viṣṇuḥ satyaparākramaḥ /
trīṃl lokāṃs tripadaiḥ krāntvā divyaṃ vapur adhārayat //
hṛtarājyāś ca daiteyāḥ pātālavivaraṃ yayuḥ /
sasainyagaṇasaṃbaddhāḥ saprāsāḥ sāsitomarāḥ //
sayantralaguḍāś caiva sapatākārathadhvajāḥ /
sacarmavarmakośāś ca sāyudhāḥ saparaśvadhāḥ //
tathendraviṣṇusahitāḥ sadyas te 'bhyutthitā gaṇāḥ /
abhyaṣiñcanpramuditā lokānām adhipaṃ surāḥ //
sa tān svadhāmṛtenāśu pitṝn vai samatarpayat //
brahmā tad amṛtaṃ divyaṃ mahendrāya prayacchati /
akṣayaś cāvyayaś caiva saṃvṛtas tena karmaṇā //
tataḥ śaṅkham upadhmāsīd dviṣatāṃ lomaharṣaṇam /
pitāmahakarodbhūtaṃ janitre prathame pade //
taṃ śrutvā śaṅkhaśabdaṃ tu trayo lokāḥ samāhitāḥ /
nirvṛtiṃ paramāṃ prāptā indraṃ nātham avāpya ca //
sarvaiḥ praharaṇaiś caiva saṃyuktā vahnisaṃbhavaiḥ /
mandarāgreṣu vihatair jvaladbhir iva pāvakaiḥ //
tato mahati vṛttānte sthite rājye mahodaye /
devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca sahavāso 'bhavat tadā //
ekataḥ samadhīyante sahitāḥ prarudanti ca /
ekato vedaghoṣāṃś ca pravadanti mahārṣayaḥ /
svayaṃ ca bhāgaṃ gṛhṇanti yajñakarmaṇi bhārata //
prācetasaṃ tato dakṣaṃ dīkṣitvā vai bṛhaspatiḥ /
vājimedhāya bhagavān ṛṣibhiḥ parivāritaḥ //
tasmin paitāmahe yajñe dakṣasya viditātmanaḥ /
śāmitram akarod rudro bhāgārthe saha nandinā //
rudrasyaiva hi tad rūpaṃ dvidhābhūtaṃ tadīpsayā /
jātaḥ paramadharmātmā nandī puruṣavigrahaḥ //
tena yogena rājendra yat tad brahma sanātanam /
vihitaṃ satyavacanais tenaiva paramātmanā //
evaṃbhūto mahādevaḥ śāmitram akarot prabhuḥ //
evaṃ karmaṇi nirvṛtte vājimedhātmake tadā /
devāś ca bhāgaṃ gṛhṇanti dakṣasya ca mahātmanaḥ //
tataḥ kruddho mahādevaś cāpam udyamya vīryavān /
nandinā saha bhūtaiś ca samuttasthau sabhāntare //
sarūpaiś cāpy arūpaiś ca virūpākṣair ghaṭodaraiḥ /
ūrdhvanetrair mahākāyair vikaṭair vāmanais tathā //
śikhibhir jaṭibhiś caiva tryakṣair vai śaṅkukarṇibhiḥ /
cīribhiś carmibhiś caiva kūṭamudgarapāṇibhiḥ //
saghaṇṭācīribhiś caiva muñjamekhaladhāribhiḥ /
sahasrakaṭakaiś cāpi svarṇakuṇḍaladhāribhiḥ //
saḍiṇḍimaiḥ sabherīkaiḥ samṛdaṅgaiḥ saveṇubhiḥ /
etaiḥ parivṛto devo makhaṃ taṃ samupārujat //
saśaṅkhamurajaiś cāpi satālatalapāṇibhiḥ /
ugrāyudhadharo devaḥ sapināka ivāntakaḥ //
virarājārcibhir dīptair makhair makhavatāṃ varaḥ /
kālāgnir iva dīptārcir jagad dagdhum ivodyataḥ //
nandī pinākapāṇiś ca jaghnatur makham uttamam /
yugānta iva kālāgniḥ kṣipraṃ dagdhum ivodyataḥ //
yūpam utkṣipya dhāvanti niśācaragaṇās tataḥ /
trāsayan munisaṃghāṃś ca cīracarmanivāsinaḥ //
havīṃṣy anye pibanty eva jihvābhis tāmralocanāḥ /
bhakṣayanti paśūn anye rasanāntaiḥ pralambibhiḥ //
mumucuś cāpare yūpān prasabhaṃ praharanti ca /
vahnim anye prasiñcanti vāribhiḥ prahasanti ca //
somam anye jahuḥ kecin netrais tāmrajapopamaiḥ /
darbhān kecid vilumpanti hastaiḥ padmadalaprabhaiḥ //
babhañjire ca śālāgrān kalaśāṃś cāpaviddhire /
cicchiduḥ kāñcanān vṛkṣāñ śobhārtham upakalpitān //
bibhiduś caiva bāṇaiś ca mumucuś ca hiraṇmayān /
lulupuś caiva pātrāṇi mamanthuś cāraṇīm atha //
ārujaṃś caiva prāgvaṃśāṃl lulupuś ca samāhitāḥ /
cakhādire puroḍāśān nakhāgraiś ca cakartire //
evaṃ divā ca rātrau ca bhidyamāno mahāmakhaḥ /
cukrośa ca mahānādān bhidyamāna ivārṇavaḥ //
dhanuḥ saśaram ādāya pūrvadattaṃ svayaṃbhuvā /
kṛtaṃ kīcakaveṇubhyāṃ saśaraṃ sumahadbalam //
pratigṛhya mahādevaḥ sa śare samayojayat /
dhanur vigṛhya jānubhyāṃ jaghāna sa mahākratum //
sa viddhas tena bāṇena khaṃ samutpatitaḥ kratuḥ /
mṛgo bhūtvā nardamāno brahmāṇam upadhāvati //
śareṇābhihatas trāṇaṃ na lebhe praśamaṃ bhuvi /
śaraṇārthī hy ahaṃ prāptaḥ śareṇāntargatena ca //
tam uvāca mṛgaṃ brahmā śubhaṃ sānunayaṃ vacaḥ /
svareṇottamavīryeṇa gambhīreṇa subhāṣiṇā /
evaṃrūpo nabhasi tvaṃ bhaviṣyasi mahāmṛga //
vijitaś ca triparveṇa śareṇānataparvaṇā /
tiṣṭhan nakṣatraśirasi saha rudreṇa nityaśaḥ //
somena saha saṃyukto hy akṣayeṇāvyayena ca /
divi saṃcārabhūtaś ca dhruvaś caiva mahādhruvaḥ //
jyotiṣāṃ jyotibhūtas tvaṃ dhruvaś caiva mahādhruvaḥ //
yac caitad rudhiraṃ divyaṃ kṣatāt samabhiniḥsṛtam /
nabhasy utpatitaṃ caiva pravegena pradhāvataḥ //
kṣatajaṃ bahuvarṇaṃ ca kṣetramaṇḍalasaṃjñitam /
nimittabhūtaṃ bhūtānāṃ varṣe varṣapradaṃ tathā //
sukhaṃ duḥkhaṃ ca bhūtānāṃ darśane saṃpravartate /
indriyaśravaṇāc caiva nabhasīndrāyudho 'bhavat //
cakṣuṣī mānuṣe rājan vismayāt samavekṣitum /
adbhutaṃ bahucitraṃ ca manasā saṃprakalpitam //
na tu rātrau pradṛśyeta khe tu savraṇasaṃjñitam /
dinasyaiva sadā tv agre mahat kāryaṃ pradṛśyate /
bhūmāv eva samuttiṣṭhed ākāśe pravilīyate //
śataśaś ca samaṃ sarve pradhāvanti pracetasaḥ /
bhayād rudrasya mahato dhanvino bāṇapāṇayaḥ //
nandī rudragaṇaiḥ sārdhaṃ pinākī samatiṣṭhata /
yugāntakāle jvalito brahmadaṇḍa ivodyataḥ //
viṣṇuḥ śṛṅgāgrasaṃbhūtaṃ pragṛhya vipulaṃ dhanuḥ /
prātiṣṭhata mahābāhuḥ pāṇinā cakram ādadhat //
gadāṃ saghaṇṭām anyena khaḍgam anyena pāṇinā /
pragṛhyāpy agrato 'tiṣṭhad rudrāyodyatapāṇaye //
tataḥ śṛṅgāgrasaṃbhūtaṃ pragṛhya vipulaṃ dhanuḥ /
śaṅkhaṃ cāpratimaṃ loke śarāṃś ca nataparvaṇaḥ //
viṣṇur agre sthito bhāti sabalaḥ saṃhatāñjaliḥ /
baddhagodhāṅgulitrāṇaḥ sacandra iva toyadaḥ //
ādityā vasavaś caiva divyaiḥ praharaṇaiḥ saha /
viṣṇum evābhitaḥ sarve tiṣṭhanti jvalanaprabhāḥ //
marutaś caiva viśve ca rudram evābhipedire /
gandharvakiṃnarāś caiva nāgā yakṣāḥ sapannagāḥ //
ṛṣayo nyastadaṇḍāś ca ubhayoḥ pakṣayor hitāḥ /
jvalantaḥ śāntaye nityaṃ lokānāṃ hitakāmyayā //
rudraḥ śareṇābhyahanad viṣṇum evāgraṇī raṇe /
hṛdi sarvāṅgasaṃdhīṣu tīkṣṇāgreṇa supatriṇā //
na cakampe tadā viṣṇuḥ sarvātmā sarvasaṃbhavaḥ /
na ca roṣamanā nityaṃ vṛtaḥ sarvaiḥ ṣaḍindriyaiḥ //
viṣṇuś ca dhanur ādāya śareṇa samayojayat /
jatrudeśe mumocāśu brahmadaṇḍam ivodyatam //
sa viddhas tena bāṇena mahādevo na kampate /
vajreṇeva mahāsaṃdhir mandarasya vicālyate //
tataḥ prasabham āplutya rudraṃ viṣṇuḥ sanātanam /
kaṇṭhe jagrāha bhagavān nīlakaṇṭhas tato 'bhavat //
anādinidhano devaḥ kṣamatāṃ bhagavan mama /
sarvabhūtāgamācāryo mama kartā ca karmaṇām //
karmaṇāṃ ca prakartā ca vikartā caiva bhārata /
aroṣatvāc ca bhūtānāṃ sarvabhūteṣu cottamaḥ //
svayam eva hi yat karma vidhatte karmayoniṣu /
asatkarma ca satkarma nidhatte sarvayoniṣu //
tayoḥ śubhatamo rājan svayam eva tathākarot //
antarikṣāc chubhā vācaḥ śrūyante paramādbhutāḥ /
siddhānāṃ vadanonmuktāḥ sanātana namo 'stu te //
nandī pinākam udyamya balavān rudrasaṃbhavaḥ /
mūrdhany abhijaghānājau viṣṇuṃ krodhena mūrchitaḥ //
tataḥ prahasito viṣṇur nandīṃ dṛṣṭvā surottamaḥ /
stambhayām āsa bhagavān sarvabhūtapatir hariḥ //
viṣṇur brahmasamo bhūtvā tejasā prajvalann iva /
kṣamayā ca samāyuktaḥ sthitaḥ sthāṇur ivācalaḥ //
acintyaś cāprameyaś ca ajeyaś cāpy ariṃdamaḥ /
yugāntāgnisamo bhūtvā śāntātmā harir avyayaḥ //
prasannaḥ kalpayām āsa bhāgaṃ rudrāya dhīmate /
viṣṇur dharmaparo nityaṃ tyaktakāmaḥ surarṣabhaḥ //
viṣṇūnā caiva rājendra sa yajñaḥ saṃdhitaḥ punaḥ /
yathāpakṣaṃ ca te sarve gaṇā āsan mahīpate /
tasmin yuddhe mahāghore viṣṇo rudrasya caiva ha //
pakṣaṃ pakṣaṃ bhavad yuddhaṃ dakṣayajñavināśane /
vināśaś caiva yajñasya tadā loke pratiṣṭhitaḥ //
sarvabhūteṣu rājendra hito yajñaḥ sanātanaḥ /
dakṣo yajñaphalaṃ caiva prāptavān sa prajāpatiḥ //
imāṃ dakṣādhvarāṃ divyāṃ kathām amitabuddhimān /
śrāvayed yas tu viprebhyaḥ śuciḥ prayatamānasaḥ /
adhītya sarvam adhyātmaṃ devaloke mahīyate //
eṣa pauṣkarako nāma prādurbhāvo mahātmanaḥ //
prādurbhāvaḥ purāṇeṣu viṣṇor amitatejasaḥ /
satāṃ kathayatāṃ vipra vārāha iti naḥ śrutaḥ //
na jāne tv asya caritaṃ nikhilaṃ ca savistaram /
na dharmaguṇasaṃsthānaṃ na hetuṃ na manīṣitam //
kimātmako varāho 'sau kiṃvīryaḥ kāsya devatā /
kimācāraḥ kiṃprabhāvaḥ kiṃ vā tena purā kṛtam //
etan me śaṃsa tattvena vārāhaṃ śrutivistaram /
yajñārthaṃ ca sametānāṃ dvijātīnāṃ mahātmanām //
jñātīnāṃ cāpi sarveṣām ṛṣīṇāṃ mokṣakāṅkṣiṇām /
pramāṇārthaṃ dvijaśreṣṭha tan me vada mahāmune //
hanta te kathayiṣyāmi purāṇaṃ vedasaṃmitam /
nānāśrutisamāyuktaṃ kṛṣṇadvaipāyaneritam /
samāhitamanā bhūtvā śṛṇu rājan yathātatham //
mahāvarāhacaritaṃ kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ /
yathā nārāyaṇo devo vārāhaṃ vapur āsthitaḥ //
daṃṣṭrayā gāṃ samudrasthām ujjahārārisūdanaḥ /
vistareṇaiva sarvāṇi karmāṇi ripughātinaḥ /
chāndasībhir udārābhiḥ śrutibhiḥ samalaṃkṛtaḥ /
śuciḥ prayatnavān bhūtvā nibodha janamejaya //
idaṃ purāṇaṃ paramaṃ puṇyaṃ vedaiś ca saṃmitam /
nānāśrutisamāyuktaṃ nāstikāya na kīrtayet //
purāṇam etad akhilaṃ sāṃkhyaṃ yogaṃ ca veda yaḥ /
kārtsnyena vidhinā proktaṃ so 'syārthaṃ vedayiṣyati //
viśvedevās tathā sādhyā rudrādityās tathāśvinau /
prajānāṃ patayaś caiva sapta caiva maharṣayaḥ //
manaḥsaṃkalpajāś caiva pūrvajāś ca maharṣayaḥ /
vidyādharā mahātmānaḥ pūrvajā ṛṣayas tathā /
vasavo 'psarasaś caiva gandharvā yakṣarākṣasāḥ //
daityāḥ piśācā nāgāś ca bhūtāni vividhāni ca /
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā mlecchādayo bhuvi //
catuṣpadāni sattvāni tiryagyonigatāni ca /
jaṅgamāni ca sattvāni yac cānyajjīvasaṃjñitam //
pūrṇe yugasahasrānte brāhme 'hani tathāgate /
nirvāṇe sarvabhūtānāṃ sarvotpātasamudbhave //
hiraṇyaretās triśikhas tato bhūtvā vṛṣākapiḥ /
śikhābhir vidhamaṃl lokān saṃśoṣayati dehinaḥ //
dadyamānās tatas tasya tejorāśibhir agrataḥ /
vivirṇavarṇā dagdhāṅgā hatārciṣmadbhir ānanaiḥ //
sāṅgopaniṣadā vedā itihāsapurogamāḥ /
sarvavidyākriyāś caiva satyadharmaparāyaṇāḥ //
brahmāṇam agrataḥ kṛtvā prabhavaṃ viśvatomukham /
pūrvadevagaṇāś caiva trayastriṃśac ca chandajāḥ //
tasminn ahani saṃprāpte taṃ haṃsaṃ mahadakṣaram /
praviśanti mahāyogaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum //
teṣāṃ bhūyaḥ praviṣṭānāṃ nidhanotpattir ucyate /
yathā sūryasya satatam udayāstamayāv iha //
pūrṇe yugasahasrānte kalpo niḥśeṣa ucyate /
tasmiñ jīvakṛtaṃ sarvaṃ niḥśeṣam avatiṣṭhate //
saṃhṛtya lokān sarvān sa sadevāsurapannagān /
kṛtvātmagarbhaṃ bhagavān āsta eko jagadguruḥ //
yaḥ sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpānteṣu punaḥ punaḥ /
avyaktaḥ śāśvato devas tasya sarvam idaṃ jagat //
naṣṭārkakiraṇe loke candraraśmivivarjite /
tyaktadhūmāgnipavane kṣīṇayajñatapaḥkriye //
apakṣigaṇasaṃpāte sarvaprāṇyacare pathi /
amaryādākule raudre sarvatas tamasā vṛte //
adṛśye sarvaloke 'sminn abhāve sarvakarmaṇām /
praśānte sarvasaṃpāte naṣṭe vairaparigrahe //
gate svabhāvasaṃsthāne loke nārāyaṇātmake /
parameṣṭhī hṛṣīkeśaḥ śayanāyopacakrame //
pītavāsā lohitākṣaḥ kṛṣṇo jīmūtasaṃnibhaḥ /
śikhāsahasravikacaṃ jaṭābhāraṃ samudvahan //
śrīvatsakalilaṃ puṇyaṃ raktacandanarūṣitam /
vakṣo bibhran mahābāhuḥ savidyud iva toyadaḥ //
puṇḍarīkasahasrasya mālāsya śuśubhe tadā /
patnī cāsya svayaṃ lakṣmīr deham āśritya tiṣṭhati //
tataḥ svapiti dharmātmā sarvalokapitāmahaḥ /
kim apy amitavikrānto yoganidrām upāgataḥ //
nidrāviṣṭa ivābhāti nidrāyogam upāgataḥ /
tato yugasahasre tu pūrṇe sa puruṣottamaḥ /
svayam eva vibhur bhūtvā budhyate vibudhādhipaḥ //
tataś cintayate bhūyaḥ sṛṣṭiṃ lokasya lokakṛt /
pitṛdevāsuranarān pārameṣṭhyena karmaṇā //
tataś cintayate kāryaṃ deveṣu samitiṃjayaḥ /
saṃbhavaṃ sarvalokasya vidadhāti sa vākpatiḥ //
kartā caiva vikartā ca saṃhartā ca prajāpatiḥ /
dhātā vidhātā prabhavaḥ saṃyamo niyamo yamaḥ //
nārāyaṇaparā devā nārāyaṇaparāḥ kriyāḥ /
nārāyaṇaparā yajñā nārāyaṇaparā śrutiḥ //
nārāyaṇaparo mokṣo nārāyaṇaparā gatiḥ /
nārāyaṇaparo dharmo nārāyaṇaparaḥ kratuḥ /
nārāyaṇaparaṃ jñānaṃ nārāyaṇaparaṃ mahat /
nārāyaṇaparaṃ satyaṃ nārāyaṇaparaṃ padam //
nārāyaṇaparo devo na bhūto na bhaviṣyati /
sa svayaṃbhūr iti jñeyaḥ sa brahmā bhuvanādhipaḥ /
sa vāyur iti vijñeya eṣa yajñaḥ prajāpatiḥ //
sadasac ca sa vijñeyaḥ sa yajñaḥ sa prajākaraḥ /
yad veditavyaṃ tridaśais tad eṣa parivindati /
yac ca vedyaṃ bhagavato devā api na tad viduḥ //
prajānāṃ patayaḥ sapta ṛṣayaś ca sahāmaraiḥ /
nāsyāntam adhigacchanti tenānanta iti śrutiḥ //
yad asya paramaṃ rūpaṃ tan na paśyanti devatāḥ /
prādurbhāveṣu saṃbhūtaṃ yat tad arcanti devatāḥ //
prādurbhāve tu yad rūpaṃ tad arcanti divaikasaḥ /
darśitaṃ yad anenaiva tad avekṣanti devatāḥ /
yan na darśitavān devaḥ kas tad anveṣṭum arhati //
grāmaṇīḥ sarvabhūtānām agnimārutayor gatiḥ /
tejasas tapasaś caiva nidhānam amṛtasya ca //
caturāśramadharmeṣu cāturhotraphalāśanaḥ /
catuḥsāgaraparyanta+ caturyugavivartakaḥ //
tad eṣa saṃhṛtya jagat kṛtvā garbhastham ātmanaḥ /
mimocāṇḍaṃ mahāyogī dhṛtaṃ varṣasahasrikam //
hiraṇyagarbhagarbhasthaḥ sasṛje puruṣottamaḥ /
surāsuradvijabhujagāpsarogaṇair @
mahauṣadhikṣitidharayakṣaguhyakaiḥ |
prajāpatiḥ śrutidhararakṣasāṃ kulaṃ @
tadāsṛjaj jagad idam ātmanā prabhuḥ ||
jagadaṇḍam idaṃ sarvam āsīt pūrvaṃ hiraṇmayam /
prajāpater bhūtimayam itīyaṃ vaidikī śrutiḥ //
tato varṣasahasrānte bibhedordhvamukhaṃ vibhuḥ /
lokasaṃjananārthāya bibhedāṇḍaṃ punaḥ punaḥ //
bhūyo 'ṣṭadhā bibhedāṇḍaṃ vibhur vai lokayonikṛt /
cakāra jagataś cātra vibhāgaṃ sarvabhāgavit //
yac chidram ūrdhvam ākāśaṃ parā sukṛtināṃ gatiḥ /
vihitaṃ viśvayogena yad adhas tad rasātalam //
yad aṇḍam akarot pūrvaṃ devalokasisṛkṣayā /
samantād aṣṭadhā yogī chidrāṇi kṛtavāṃs tu saḥ /
diśaś ca vidiśaḥ sarvā manasaivākarod vibhuḥ //
nānārāgavirāgāṇi yāny aṇḍaśakalāni vai /
bahuvarṇadharāś citrā babhūvus te balāhakāḥ //
yad aṇḍamadhye skannaṃ tad dravam āsīt samāhitam /
jātarūpaṃ tad abhavat tat sarvaṃ pṛthivītale //
tasya kledo 'rṇavaughena prācchādyata samantataḥ /
pṛthivī nikhilā rājan yugānte sāgarair iva //
yac cāṇḍam akarot pūrvaṃ devalokacikīrṣayā /
tatra yat salilaṃ skannaṃ so 'bhavat kāñcano giriḥ //
tenāmbhasā plutāḥ sarvā diśaś copadiśas tathā /
antarikṣaṃ ca nākaṃ ca yac cānyat kiṃcid antaram //
yatra yatra jalaṃ skannaṃ tatra tatrotthito giriḥ /
śailaiḥ sahasrair gahanā viṣamā medinī kṛtā //
taiḥ sā parvatajālaughair bahuyojanavistṛtaiḥ /
pīḍitā gurubhir devī pṛthivī vyathitābhavat //
mahāmate bhūmitale divyaṃ nārāyaṇātmakam /
hiraṇmayaṃ samuddiṣṭaṃ tejo vimalarūpi tat //
aśaktā vai dhārayitum adhastāt praviveśa ha /
pīḍyamānā bhagavatas tejasā tena sā kṣitiḥ //
pṛthivīṃ viśatīṃ dṛṣṭvā tām adho madhusūdanaḥ /
uddhārārthaṃ manaś cakre tasyāḥ sa hitakāmyayā //
matteja eva balavat samāsādya tapasvinī /
rasātalaṃ viśed devī paṅke gaur iva durbalā //
matteja eṣā vasudhā samāsādya tapasvinī /
tad ahaṃ dhārayiṣyāmi pṛthivyā hitakāmyayā //
trivikramāyāmitavikramāya @
mahānṛsiṃhāya caturbhujāya |
śrīśārṅgacakrāsigadādharāya @
namo 'stu tasmai puruṣottamāya ||
tvayātmā dhāryate deva tvayā saṃdhāryate jagat /
tvaṃ dhārayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca //
yat tvayā dhāryate kiṃcit tejasā ca balena ca /
tatas tava prasādena mayā paścāt tu dhāryate //
tvayā dhṛtaṃ dhārayāmi nādhṛtaṃ dhārayāmy aham /
na hi tad vidyate bhūtaṃ yat tvayā nāvadhāryate //
tvam eva kuruṣe vīra nārāyaṇa yuge yuge /
mama bhārāvataraṇaṃ jagato hitakāmyayā //
tavaiva tejasākrāntāṃ rasātalatalaṃ gatām /
trāyasva māṃ suraśreṣṭha tvām eva śaraṇaṃ gatām //
dānavaiḥ pīḍyamānāhaṃ rākṣasaiś ca durātmabhiḥ /
tvām eva śaraṇaṃ nityam upayāmi sanātanam //
tāvan me 'sti bhayaṃ bhūyo yāvan na tvāṃ kakudminam /
śaraṇaṃ yāmi manasā śataśo 'py upalakṣitā //
mā bhair dharaṇi kalyāṇi śāntiṃ vraja samāhitā /
eṣa tvām ucitaṃ sthānaṃ mānayāmi manīṣitam //
tato mahātmā manasā divyaṃ rūpam acintayat /
kiṃ nu rūpam ahaṃ kṛtvā uddharāmi vasuṃdharām //
jale nimagnāṃ dharaṇīṃ yenāhaṃ vai samuddhare /
ity evaṃ cintayitvā tu devas tatkaraṇe matim //
jalakrīḍārucis tasmād vārāhaṃ vapur asmarat /
harir uddharaṇe yuktas tadā bhūmeḥ sa bhūmidhṛk //
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ vāṅmayaṃ brahmasaṃmitam /
daśayojanavistāram ucchritaṃ śatayojanam //
nīlameghapratīkāśaṃ meghastanitanisvanam /
mahāgireḥ saṃhananaṃ śvetadīptogradaṃṣṭriṇam //
vidyudagnipratīkāśam ādityasamatejasam /
pīnavṛttāyataskandhaṃ dṛptaśārdūlavikramam //
pīnonnatakaṭīdeśaṃ vṛṣalakṣaṇapūjitam /
rūpam āsthāya vipulaṃ vārāham amitaṃ hariḥ /
pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam //
vedapado yūpadaṃṣṭraḥ kratudantaś citīmukhaḥ /
agnijihvo darbhalomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ //
ahorātrekṣaṇadharo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ /
ājyanāsaḥ sruvas tuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān //
dharmasatyamayaḥ śrīmān kramavikramasatkṛtaḥ /
kriyāsatramahāghoṇaḥ paśujānur mahākṛtiḥ //
udgātāṅgo mahāliṅgo bījauṣadhimahāphalaḥ /
vāyvantarātmā mantrasphig vikṛtaḥ somaśoṇitaḥ //
vediskandho havirgandho havyakavyātivegavān /
prāgvaṃśakāyo matimān nānādīkṣābhirācitaḥ //
dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāsatramayo mahān /
upākarmoṣṭharucakaḥ pravargyāvartabhūṣaṇaḥ //
nānāchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ /
chāyāpatnīsahāyo vai maṇiśṛṅga ivocchritaḥ /
bhūtvā yajñavarāho 'sau drāgadhaḥ prāviśad guruḥ //
adbhiḥ saṃchāditām urvīṃ sa tām ārchat prajāpatiḥ /
rasātalatale magnāṃ rasātalatalaṃ gataḥ /
prabhur lokahitārthāya daṃṣṭrāgreṇojjahāra gām //
tataḥ svasthānam ānīya pṛthivīṃ pṛthivīdharaḥ /
mumoca pūrvaṃ sahasā dhārayitvā dharādharaḥ //
tato jagāma nirvāṇaṃ medinī tasya dhāraṇāt /
cakāra ca namaskāraṃ tasmai devāya śaṃbhave //
evaṃ yajñavarāheṇa bhūtvā bhūtahitārthinā /
uddhṛtā pṛthivī devī lokānāṃ hitakāmyayā //
athoddhṛtya kṣitiṃ devo jagataḥ sthāpanecchayā /
pṛthivīpravibhāgāya manaś cakre 'mbujekṣaṇaḥ /
rasātalagatām evaṃ vicintya sa surottamaḥ //
tato vibhuḥ pravaravarāharūpadhṛg @
vṛṣākapiḥ prasabham athaikadaṃṣṭrayā |
adhogatām evam acintyavikramaḥ @
surottamaḥ pravaravarāharūpadhṛk |
samuddharad dharaṇim atulyavikramo @
mahāyaśā lokahitārtham acyutaḥ ||
tasyopari jalaughasya mahatī naur iva sthitā /
vitatatvāt tu dehasya na yayau saṃplavaṃ mahī //
tataḥ sa cintayām āsa pravibhāgaṃ kṣiter vibhuḥ /
samucchrayaṃ ca sarveṣāṃ parvatānāṃ samantataḥ //
vilekhanaṃ pramāṇaṃ ca gatiṃ prasavam eva ca /
māhātmyaṃ ca viśeṣaṃ ca nadīnām anvacintayat //
caturantāṃ dharāṃ kṛtvā kṛtvā caiva mahārṇavam /
madhye pṛthivyāḥ sauvarṇam akaron meruparvatam //
prācīṃ diśam atho gatvā cākarodayaparvatam /
śatayojanavistāraṃ sahasraṃ ca samucchrayāt //
jātarūpamayaiḥ śṛṅgais taruṇādityasaṃnibhaiḥ /
ātmatejoguṇamayair vedikābhogakalpitaiḥ //
vividhāṃś ca mahāskandhān kāñcanān puṣkarekṣaṇaḥ /
nityapuṣpaphalān vṛkṣān kṛtavāṃs tatra parvate //
śatayojanavistāraṃ tatas triguṇam ucchritam /
cakāra sa mahādevaḥ punaḥ saumanasaṃ girim //
sarvakāmaphalair vakṣair vṛtaṃ rasamanoramaiḥ /
nānāratnasahasrāṇāṃ kṛtvā tatra susaṃcayam /
vedikāṃ bahuvarṇāṃ ca saṃdhyābhrābhām akalpayat //
sahasraśṛṅgaṃ ca giriṃ nānāmaṇiśatālayam /
kṛtavān vṛkṣagahanaṃ ṣaṣṭiyojanavistṛtam //
āsanaṃ tatra paramaṃ sarvabhūtanamaskṛtam /
kṛtavān ātmanaḥ sthānaṃ viśvakarmā prajāpatiḥ //
śaiśiraṃ ca mahāśailaṃ tuṣāracayasaṃnibham /
cakāra durgagahanaṃ kandarāntaramaṇḍitam //
śiśiraprabhavāṃ caiva nadīṃ dvijagaṇākulām /
cakāra pulinopetāṃ vasudhārām iti śrutiḥ //
sā diśaṃ nikhilāṃ prācīṃ puṇyair mukhaśataiś citām /
śobhayaty amṛtaprakhyair muktāśaṅkhavibhūṣitaiḥ //
nityapuṣpaphalopetaiś chādayadbhiḥ susaṃhitaiḥ /
bhūṣitābhyadhikaṃ kāntaiḥ sā nadītīrajair drumaiḥ //
kṛtvā prācīvibhāgaṃ tu dakṣiṇāyām atho diśi /
cakāra parvataṃ ramyaṃ sarvaṃ kāñcanarājatam //
ekataḥ sūryasaṃkāśam ekataḥ śaśisaṃnibham /
sa bibhracchuśubhe 'tīva dvau varṇau parvatottamaḥ //
tejasā yugapad vyāptaṃ sūryācandramasor iva /
vapuṣmantam atho tatra bhānumantaṃ mahāgirim //
sarvakāmaphalair vṛkṣair vṛtaṃ ramyair manoramaiḥ /
cakāra kuñjaraṃ caiva kuñjarapratimākṛtim //
sarvataḥ kāñcanaguhaṃ bahuyojanavistṛtam /
ṛṣabhapratimaṃ caiva ṛṣabhaṃ nāma parvatam //
hemakāñcanavṛkṣāḍhyaṃ puṣpahāsaṃ sa sṛṣṭavān /
mahendram atha śailendraṃ śatayojanam ucchritam //
jātarūpamayaiḥ śṛṅgaiḥ supuṣpitamahādrumaiḥ /
medinyāṃ kṛtavān devaḥ pratikṣobham ivācalam //
nānāratnasamākīrṇaṃ sūryendusadṛśaprabham /
cakāra malayaṃ cādriṃ citrapuṣpitapādapam /
mainākaṃ ca mahāśailaṃ śilājālasamākulam //
dakṣiṇasyāṃ diśi śubhaṃ cakāra sa mahācalam /
sahasraśirasaṃ vindhyaṃ nānādrumalatāyutam /
nadīṃ ca vipulāvartāṃ vipulaśroṇibhūṣitām //
kṣīrasaṃkāśasalilāṃ payodhārām iti śrutiḥ /
suramyāṃ toyakalilāṃ vicitrāṃ dakṣiṇāṃ diśam /
divyatīrthaśatāpāṅgīṃ plāvayantīṃ śubhāmbhasā //
diśaṃ yāmyāṃ pratiṣṭhāpya pratīcīṃ diśam āgamat /
akarot tatra śailendraṃ śatayojanam ucchritam /
śobhitaṃ śikharaiś citraiḥ supravṛddhair hiraṇmayaiḥ //
kāñcanībhiḥ śilābhiś ca guhābhiś ca vibhūṣitam /
samākulaṃ sūryanibhaiḥ sālais tālaiś ca bhāsvaraiḥ //
śuśubhe jātarūpaiś ca śrīmadbhiś citravedikaiḥ /
ṣaṣṭiṃ girisahasrāṇi tatrāsau saṃnyaveśayat /
merupratimarūpāṇi vapuṣā prabhayā ca ha //
sahasrajaladhāraṃ ca parvataṃ merusaṃnibham /
puṇyatīrthaguṇopetaṃ bhagavān saṃnyaveśayat /
ṣaṣṭiyojanavistāraṃ tāvad eva samucchritam //
ātmarūpopamaṃ tatra vārāhaṃ nāma nāmataḥ /
niveśayām āsa vibhur divyaṃ vaidūryaparvatam /
rājatāḥ kāñcanāś caiva yatra divyāḥ śiloccayāḥ //
tatraiva cakrasadṛśaṃ cakravantaṃ mahābalam /
sahasrakūṭaṃ vipulaṃ bhagavān saṃnyaveśayat //
śaṅkhapratimarūpaṃ ca rājataṃ parvatottamam /
sitadrumalatākīrṇaṃ śaṅkhaṃ nāma nyaveśayat //
suvarṇarasasaṃbhūtaṃ pārijātaṃ mahādrumam /
mahataḥ parvatasyāgre puṣpahāsaṃ nyaveśayat //
śubhām atirasāṃ caiva ghṛtadhārām iti śrutiḥ /
varāhaḥ saritaṃ puṇyāṃ pratīcyām akarot prabhuḥ //
pratīcyāṃ saṃvidhiṃ kṛtvā parvatān kāñcanojjvalān /
guṇottarān uttarasyāṃ saṃnyaveśayad agrataḥ //
tataḥ saumyagiriṃ saumyam antarikṣapramāṇataḥ /
rukmadhātupraticchannam akarod bhāskaropamam //
sa tu deśo visūryo 'pi tasya bhāsā prakāśate //
tasya lakṣmyādhikaṃ bhāti tapatā raviṇā yathā /
sūkṣmalakṣaṇavijñeyas tapatīva divākaraḥ //
sahasraśikharaṃ caiva nānātīrthasamākulam /
cakāra ratnasaṃkīrṇaṃ bhūyo 'staṃ nāma parvatam //
manoharaguṇopetaṃ mandaraṃ cācalottamam /
uddāmapuṣpagandhaṃ ca parvataṃ gandhamādanam //
cakāra tasya śṛṅgeṣu suvarṇarasasaṃbhavām /
jambūṃ jāmbūnadamayīm atyantādbhutadarśanām //
giriṃ triśikharaṃ caiva tathā puṣkaraparvatam /
śubhraṃ pāṇḍurameghābhaṃ kailāsaṃ ca nagottamam //
himavantaṃ ca śailendraṃ divyadhātuvibhūṣitam /
niveśayām āsa harir vārāhīṃ tanum āsthitaḥ //
nadīṃ sarvaguṇopetām uttarasyāṃ diśi prabhuḥ /
madhudhārāṃ sa kṛtavān divyāṃ mukhaśatākulām //
sarve caiva kṣitidharāḥ sapakṣāḥ kāmarūpiṇaḥ /
tadā kṛtā bhagavatā vicitrāḥ parameṣṭhinā //
sa kṛtvā pravibhāgaṃ tu pṛthivyā lokabhāvanaḥ /
devāsuragaṇotpattau kṛtavān buddhim akṣayām //
sarvāsu dikṣu kṣatajopamākṣaś @
cakāra śailān vividhābhirāmān |
hitāya lokasya sa lokanāthaḥ @
puṇyāś ca nadyaḥ salilopagūḍhāḥ ||
jagatsraṣṭumanā devaś cintayām āsa pūrvajaḥ /
tasya cintayato vaktrān niḥsṛtaḥ puruṣaḥ kila //
tataḥ sa puruṣo devaṃ kiṃ karomīty upasthitaḥ /
prayuvāca smitaṃ kṛtvā devadevo jagatpatiḥ /
vibhajātmānam ity uktvā gato 'ntardhānam īśvaraḥ //
antarhitasya devasya saśarīrasya bhāsvataḥ /
praśāntasyeva dīpasya gatis tasya na vidyate //
tatas teneritāṃ vāṇīṃ so 'nvacintayata prabhuḥ /
hiraṇyagarbho bhagavān ya eṣa cchandasi śrutaḥ //
eṣa prajāpatiḥ pūrvam abhavad bhuvanādhipaḥ /
tadāprabhṛti tasyādyo yajñabhāgo vidhīyate //
jāmbūnadamayān divyān kṛtavān bhūtadarśanaḥ /
vibhajātmānam ity uktas tenāsmi sumahātmanā /
katham ātmā vibhajyaḥ syāt saṃśayo hy atra me mahān //
iti cintayatas tasya om ity evotthitaḥ svaraḥ /
sa bhūmāv antarikṣe ca nāke ca kṛtavān svanam //
taṃ caivābhyasatas tasya manasāramayat prabhuḥ /
hṛdayād devadevasya vaṣaṭkāraḥ samutthitaḥ //
bhūmyantarikṣanākānāṃ bhūrbhuvaḥsuvarātmikāḥ /
mahāsmṛtimayāḥ puṇyā mahāvyāhṛtayo 'bhavan //
chandasāṃ pravarā devī caturviṃśākṣarābhavat /
tatpadaṃ saṃsmaran divyāṃ sāvitrīm akarot prabhuḥ //
ṛksāmātharvayajuṣaś caturo bhagavān prabhuḥ /
cakāra nikhilān vedān brahmayuktena karmaṇā //
tatas tasyaiva manasaḥ sanaḥ sanaka eva ca /
sanātanaś ca bhagavān varadaś ca sanandanaḥ //
sanatkumāraś ca vibhus tatra jajñe sanātanaḥ /
mānasāś caiva pūrvādyā ity ete ṣaṇmaharṣayaḥ //
brahmāṇaṃ kapilaṃ caiva ṣaḍ etāṃś caiva yoginaḥ /
yatayo yogatantreṣu yān stuvanti dvijātayaḥ //
tato marīcim atriṃ ca pulastyaṃ pulahaṃ kratum /
bhṛgum aṅgirasaṃ caiva manuṃ caiva prajāpatim //
pitṝṃś ca sarvabhūtānāṃ devatāsurarakṣasām /
maharṣīn asṛjac chaṃbhur aṣṭāv etāṃs tu mānasān //
ete yugasahasrānte yāś caiṣām abhavan prajāḥ /
kalpe niḥśeṣamukte tu tato gacchanti nirvṛtim //
tato yugasahasrānte kalpo niḥśeṣa ucyate /
bhūyo varṣasahasrānte utpattis tu vidhīyate /
eteṣām eva devānāṃ prajākāraṇayoginām //
kiṃ tu karmaviśeṣeṇa devatānāṃ yuge yuge /
nāmajanmaviśeṣāś ca tathā yugaviparyaye //
aṅguṣṭhād dakṣiṇād dakṣa utpanno bhagavān ṛṣiḥ /
tasthaiva tu punar bhāryā vāmāṅguṣṭhād ajāyata //
tatra tasyābhavat kanyā viśrutā lokamātaraḥ /
yābhir vyāptās trayo lokāḥ prajābhir manujādhipa //
aditiṃ ca ditiṃ kālām anāyuṃ siṃhikāṃ munim /
prādhāṃ krodhāṃ ca surabhiṃ vinatāṃ surasāṃ tathā //
irāṃ krodhavaśāṃ caiva surasāṃ ca trayodaśa /
danuṃ kadrūṃ ca duhitṝḥ pradadau kaśyapāya tu /
prajāḥ saṃcintya manasā gatijñenāntarātmanā //
arundhatīṃ vasuṃ yāmīṃ lambāṃ bhānuṃ marutvatīm /
saṃkalpāṃ ca muhūrtāṃ ca sādhyāṃ viśvāṃ ca bhārata //
manave brahmaputrāya kanyā dakṣo dadau daśa /
tāś ca sarvān avadyāṅgyaḥ kanyāḥ kamalalocanāḥ //
pūrṇacandrānanā divyā gandhavatyo manoramāḥ /
kīrtiṃ lakṣmīṃ dhṛtiṃ puṣṭiṃ buddhiṃ medhāṃ kriyāṃ tathā /
matiṃ lajjāṃ vasuṃ caiva dakṣo dharmāya vai dadau //
ātreyas tu tato bhūtas tasya toyātmakaḥ prabhuḥ /
putro gṛhāṇām adhipaḥ sahasrāṃśus tamisrahā //
tasmai nakṣatrayoginyaḥ saptāviṃśatir uttamāḥ /
rohiṇīpramukhāḥ kanyā dakṣaḥ prācetaso dadau //
etāsāṃ putrapautraṃ tu procyamānaṃ mayā śṛṇu /
kaśyapasya manoś caiva dharmasya śaśinas tathā //
aryamā varuṇo mitraḥ pūṣā dhātā puraṃdaraḥ /
tvaṣṭā bhago 'ṃśaḥ savitā parjanyaś ceti viśrutāḥ //
adityāṃ jajñire devāḥ kaśyapasya mahātmanaḥ /
dityāṃ putradvayaṃ jajño kaśyapād iti naḥ śrutam //
hiraṇyakaśipuś caiva hiraṇyākṣaś ca vīryavān /
dvāv apy amitavikrāntau tapasā kaśyapopamau //
hiraṇyakaśipoḥ putrāś catvāraḥ saṃbabhūvire /
tapaḥsiddhā yogasiddhā brahmacarye ca susthitāḥ //
satyavrataparā nityaṃ śāntāś caiva jitendriyāḥ /
ahiṃsāparamopetā moharāgavivarjitāḥ //
ṛjuprabhāvā dakṣāś ca vīrā nikṛtiniścaye /
sarve tejasvinaḥ śūrāḥ sarve bhavaparāyaṇāḥ //
bhavāya tu bhavaṃ devaṃ śrīgarbhaṃ parameśvaram /
piśitāśanaṃ bhūteśaṃ bhūtānāṃ patim avyayam //
akṣayaṃ paramaṃ devam avyayaṃ bhavanaṃ param /
parāc ca paramaṃ devaṃ parāvaraparaṃ param //
anādim avyaktabhavam īśvaraṃ puruṣottamam /
surāsuraguruṃ devaṃ sarvalokādim uttamam //
padam avyaktabhūyiṣṭhaṃ kṛtticarmanivāsasam /
hiraṇyakaśipoḥ putrāḥ prapannāś ca pinākinam //
hiraṇyakaśipoḥ putrāḥ pañcaiva sumahābalāḥ /
prahrādaś caiva saṃhrādas tathānuhrāda eva ca /
hradaś caiva tu vikrāntaḥ pañcamo 'nuhradas tathā //
prahrādaḥ pūrvajas teṣām anuhrādas tato 'paraḥ //
saṃhrādaś caiva hrādaś ca kanīyāṃsau babhūvatuḥ /
prahrādasya trayaḥ putrā vikrāntāḥ sumahābalāḥ /
virocanaś ca prāhrādir daityendro 'bhūn mahāyaśāḥ //
virocanaś ca jambhaś ca sujambhaś ceti viśrutāḥ /
virocanas tu prāhrādir āsīt samitidurjayaḥ /
balir virocanasuto bāṇa eko baleḥ sutaḥ //
bāṇasya cendradamanaḥ putraḥ parapuraṃjayaḥ /
bales tu putro balavān bāṇa eva pratāpavān //
anuhlādasya ye putrā khyātāḥ sarvatra bhārata /
danoḥ putrās tu bahavo vaṃśe khyātā mahāsurāḥ /
vipracittiḥ prathamajas teṣāṃ rājā babhūva ha //
gaṇaḥ prajajñe krodhāyāḥ putrapautram anantakam /
raudrāḥ krodhavaśā nāma krūrakarmāṇa eva te //
siṃhikā suṣuve rāhuṃ grahaṃ candrārkamardanam /
grastāraṃ caiva candrasya sūryasya ca vināśanam //
kālāyāḥ kālakalpas tu gaṇaḥ paramadāruṇaḥ /
abhavad dīptasūryākṣo nīlameghasamaprabhaḥ //
sahasraśīrṣā śeṣaś ca vāsukis takṣakas tathā /
bahūnāṃ kadruputrāṇām ete prādhānyam āgatāḥ //
dharmātmāno vedavidaḥ sadā prāṇihite ratāḥ /
lokatantradharāś caiva varadāḥ kāmarūpiṇaḥ //
tārkṣyaś cāriṣṭanemiś ca garuḍaś ca mahābalaḥ /
aruṇaś cāruṇiś caiva vinatāyāḥ sutāḥ smṛtāḥ //
imāś cāpsarasaḥ puṇyā vividhāḥ puṇyalakṣaṇāḥ /
suṣuve 'ṣṭau mahābhāgā prādhā devarṣipūjitāḥ //
anavadyām anūkāṃ ca anūnām aruṇapriyām /
anugāṃ subhagāṃ caiva striyaḥ prādhā vyajāyata //
alambuṣā miśrakeśī puṇḍarīkā tilottamā /
surūpā lakṣmaṇā kṣemā tathā rambhā manoramā //
amitā ca subāhū ca suvṛttā sumukhī tathā /
supriyā ca sugandhā ca surathā ca pramāthinī //
kāśyā śāradvatī caiva mauneyāpsarasaḥ smṛtāḥ /
viśvāvasur bharaṇyā ca gandharvāś caiva viśrutāḥ //
menakā sahajanyā ca parṇinī puñjikasthalā /
ghṛtasthalā ghṛtācī ca viśvācī corvaśī tathā //
anumloceti vikhyātā pramloceti ca tā daśa /
manovatī tathā caiva divyā apsarasaḥ smṛtāḥ /
prajāpates tu saṃkalpāt saṃbhūtā bhuvanaśriyaḥ //
amṛtaṃ brāhmaṇā gāvo rudrāśceti catuṣṭayam /
surabhyapatyam ity etat purāṇe niścayo mahān //
etad vai kaśyapāpatyaṃ manor vaṃśaṃ nibodhata /
saṃkṣepeṇaiva tatsarvaṃ kīrtayiṣyāmi te 'nagha //
viśvedevās tu viśvāyāḥ sādhyā sādhyān vyajāyata /
marutvatyā marutvanto vasos tu vasavaḥ smṛtāḥ /
bhānos tu bhānavas tāta muhūrtās tu muhūrtajāḥ //
lambā ghoṣaṃ vijajñe 'tha nāgavīthī ca jāmijā /
pṛthivīviṣayaṃ sarvaṃ marutvatyām ajāyata //
saṃkalpāyās tu kauravya jajñe saṃkalpa eva ca /
dharmasya putro lakṣmyās tu kāmo jajñe jagatpriyaḥ //
yaśo harṣaś ca kāmasya ratyāṃ putradvayaṃ smṛtam /
somasya putro rohiṇyāṃ jajñe varcā mahāprabhaḥ //
udayann eva bhagavān varcasvī yena jāyate //
purūravāś ca bhagavān urvaśī yena yujyate /
evaṃ putrasahasrāṇi strīṇāṃ caiva parasparam /
etāvat tu jaganmūlaṃ yatra lokāḥ pratiṣṭhitāḥ //
prajāpatis tu bhagavān guṇataḥ prekṣya dehinaḥ /
ādhipatyeṣu yukteṣu niyojayati yogavit //
diśo daśa kṣitim ṛṣayo 'rṇavān nagān @
drumauṣadhīr uragasaritsurāsurān |
prajāpatīn bhuvanasṛjo nabho bhuvaḥ @
kriyā makhān atha kṛtavān girīṃś ca saḥ ||
trayāṇām api lokānām ādityānāṃ ca bhārata /
cakāra śakraṃ rājānam ādityasamatejasam //
sa vajrī kavacī jiṣṇur adityām abhijajñivān /
smṛtīsahāyo dyutimān yathā so 'dhvaryubhiḥ stutaḥ //
jātamātro 'tha bhagavān adityā sa kuśair vṛtah /
tadāprabhṛti deveśaḥ kauśikatvam upāgataḥ //
abhiṣicyādhirājye tu sahasrākṣaṃ puraṃdaram /
brahmā krameṇa rājyāni vyādeṣṭum upacakrame //
yajñānāṃ tapasāṃ caiva nakṣatragrahayos tathā /
dvijānām oṣadhīnāṃ ca somaṃ rājye 'bhyaṣecayat //
dakṣaṃ prajāpatīnāṃ tu ambhasāṃ varuṇaṃ patim /
pitṝṇāṃ sarvanidhanaṃ kālaṃ vaiśvānaraprabham //
gandharvāṇāṃ ca sarveṣāṃ mahādevaḥ kṛtaḥ prabhuḥ /
gandharvāṇāṃ ca sarveṣāṃ bhūtānāṃ ca śarīriṇām /
śabdakālabalānāṃ ca vāyur īśas tadā kṛtaḥ //
sarvabhūtapiśācānāṃ mātṝṇāṃ ca gavāṃ tathā /
unmādagraharogāṇāṃ vyādhīnām ītināṃ tathā //
pretānāṃ caiva sarveṣāṃ mahādevaḥ kṛtaḥ prabhuḥ /
yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca guhyakānāṃ dhanasya ca //
ratnānāṃ caiva sarveṣāṃ kṛto vaiśravaṇaḥ prabhuḥ /
sarveṣāṃ daṃṣṭriṇāṃ śeṣo nāgānām atha vāsukiḥ /
sarīsṛṣāṇāṃ sarveṣāṃ prabhur vai takṣakaḥ kṛtaḥ //
sāgarāṇāṃ nadīnāṃ ca meghānāṃ varṣitasya ca /
ādityānām avarajaḥ parjanyo 'dhipatiḥ kṛtaḥ //
gandharvāṇām adhipatiṃ cakre citrarathaṃ prabhum /
sarvāpsarogaṇānāṃ ca kāmadevaḥ kṛtaḥ prabhuḥ //
catuṣpadānāṃ sarveṣāṃ vāhanānāṃ ca sarvaśaḥ /
maheśvaradhvajaḥ śrīmān govṛṣo 'dhipatiḥ kṛtaḥ //
daityānāṃ ca mahātejā hiraṇyākṣaḥ prabhuḥ kṛtaḥ /
dānavānāṃ ca sarveṣām anīkānāṃ tathaiva ca //
vipracittaḥ prathamajas teṣāṃ rājye 'bhiṣecitaḥ /
hiraṇyakaśipuś caiva yauvarājye 'bhiṣecitaḥ //
gaṇānāṃ kālakeyānāṃ mahākālaḥ kṛtaḥ prabhuḥ /
anāyuṣāyāḥ putrāṇāṃ vṛtro rājā tadā kṛtaḥ //
ādityasya vibhoḥ putro dharmarājo mahāyaśāḥ /
siṃhikātanayo yas tu rāhur nāma mahāgrahaḥ /
utpātānām anekānām aśubhānāṃ patiḥ kṛtaḥ //
ṛtūnām atha sarveṣāṃ yugānāṃ caiva bhārata /
pakṣāṇāṃ ca kṣapāṇāṃ ca tathāhastithiparvaṇām //
kalākāṣṭhāmuhūrtānāṃ gater ayanayos tathā /
kṛtaḥ saṃvatsaro rājā yogasya gaṇitasya ca //
pakṣiṇām atha sarveṣāṃ nāgānāṃ ca mahābalaḥ /
suparṇo bhogināṃ caiva guruḍo 'dhipatiḥ kṛtaḥ //
aruṇo guruḍabhrātā japāpuṣpacayaprabhaḥ /
yogānāṃ caiva sarveṣāṃ sādhyānām adhipaḥ kṛtaḥ //
putro 'sya viratho nāma kaśyapasya prajāpateḥ /
sārathye yojitaś cāsīt sūryasyāmitatejasaḥ /
rājā prācyāṃ diśi tathā vāsavo 'dhipatiḥ kṛtaḥ //
ādityasya vibhoḥ putro dharmarājo mahāyaśāḥ /
dakṣiṇasyāṃ diśi yamo mahendreṇābhisatkṛtaḥ //
kaśyapasyaurasaḥ putraḥ salilāntargatas tathā /
amburāja iti khyātaḥ pratīcyāṃ diśi pārthivaḥ //
pulastyaputro dyutimān mahedrapratimaḥ prabhuḥ /
ekākṣaḥ piṅgalo nāma saumyāyāṃ diśi pārthivaḥ //
evaṃ vibhajya rājyāni svayaṃbhūr lokabhāvanaḥ /
lokāṃś ca tridive divyān adadāt sa pṛthak pṛthak //
kasyacit sūryasaṃkāśān kasyacid vahnisaṃnibhān /
kasyacid vidyududyotān kasyacic candranirmalān //
nānāvarṇān kāmagamān anekaśatayojanān /
satāṃ sukṛtināṃ lokān pāpaduṣkṛtidurlabhān //
ye ca bhāsā vibhānty agre saumyās tārāgaṇā iva /
ete sukṛtināṃ lokā ye jātāḥ puṇyakarmiṇaḥ //
ye yajanti makhaiḥ puṇyaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ /
svadāraniratāḥ kṣāntā ṛjavaḥ satyavādinaḥ //
dinānugrahakartāro brāhmaṇā lobhavarjitāḥ /
te tyaktarajasaḥ śāntā yānti tatra tapojjvalāḥ //
evaṃ niyujya tanayān svayaṃ lokapitāmahaḥ /
puṣkaraṃ brahmasadanam āruroha prajāpatiḥ //
sarve svayaṃbhudatteṣu pālaneṣu divaukasaḥ /
remire sveṣu lokeṣu mahendreṇābhipālitāḥ //
svayaṃbhuvā śakrapuraḥsarāḥ surāḥ @
kṛtā yathārhaṃ pratipālaneṣu te |
yaśo divaṃ ca pratipedire śubhaṃ @
mudaṃ ca jagmur makhabhāgabhojinaḥ ||
kadācit tu sapakṣās te parvatā dharaṇīdharāḥ /
prasthitā dharaṇīṃ tyaktvā nūnaṃ tasyaiva māyayā //
tadāsurāṇāṃ nilayaṃ hiraṇyākṣeṇa pālitam /
diśaṃ pratīcīm āgamya hrade 'majjan yathā gajāḥ //
tatrāsurebhyaḥ śaṃsanta ādhipatyaṃ surāśrayam /
tac chrutvāthāsurāḥ sarve cakrur udyogam uttamam //
krūrāṃ ca buddhim atulāṃ pṛthivīharaṇe ratāḥ /
āyudhāni ca sarvaṇi jagṛhur bhīmavikramāḥ //
cakrāśanīṃs tathā khaḍgān bhuśuṇḍīś ca dhanūṃṣi ca /
prāsān pāśāṃś ca śaktīś ca musalāni gadās tathā //
kecit kavacinaḥ sajjā mattān nāgān samāsthitāḥ /
kecid aśvarathān yuktā apare 'śvā mahārathāḥ //
kecid uṣṭrāṃs tathā khaḍgān mahiṣān gardabhān api /
svabāhubalam āsthāya kecic cāpi padātayaḥ //
parivārya hiraṇyākṣaṃ talabaddhāḥ patākinaḥ /
itaś cetaś ca niścerur hṛṣṭāḥ sarve yuyutsavaḥ //
tato devagaṇāḥ paścāt puraṃdarapurogamāḥ /
daityānāṃ viditodyogāś cakrur udyogam uttamam //
mahatā caturaṅgeṇa balena susamāhitāḥ /
baddhagodhāṅgulitrāṇās tūṇavantaḥ samārgaṇāḥ //
ugrāyudhadharā devāḥ sveṣv anīkeṣv avasthitāḥ /
airāvatagataṃ śakram anvagacchanta pṛṣṭhataḥ //
tatas tūryaninādaiś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ /
abhyadravad dhiraṇyākṣo devarājaṃ puraṃdaram //
tīkṣṇaiḥ paraśunistriṃśair gadātomaraśāktibhiḥ /
musalaiḥ paṭṭisaiś caiva chādayām āsa vāsavam //
tato 'strabalavegena sārciṣmatyaḥ sudāruṇāḥ /
ghorarūpā mahāvegā nipetur bāṇavṛṣṭayaḥ //
śiṣṭāś ca daityā balinaḥ śitadhārāparaśvadhaiḥ /
parighair āyasaiḥ khaḍgaiḥ kṣepaṇīyaiś ca mudgaraiḥ //
gaṇḍaśailaiś ca vipulair aśmabhiś cādrisaṃnibhaiḥ /
ghātanībhiś ca gurvībhiḥ śataghnībhis tathaiva ca //
yugair yantraiś ca nirmuktair argalaiś ca vidāraṇaiḥ /
sarvān devagaṇān daityāḥ saṃnijaghnuḥ savāsavān //
dhūmrakeśaṃ hariśmaśruṃ nānāpraharaṇāyudham /
raktasaṃdhyābhrasaṃkāśaṃ kirīṭottamadhāriṇam //
nīlapītāmbaradharaṃ sitodvṛttogradaṃṣṭriṇam /
ājānubāhuṃ haryakṣaṃ vaidūryābharaṇojjvalam //
Original text: Harivaṃśa, Appendix I · Edition: Parashuram Lakshman Vaidya, Poona : Bhandarkar Oriental Research Institute 1969 (For details see the separate introduction on the Zürich server.) · Data entry Atul Agarwala J. Wayne Bass Julie Bélanger Peter Bisschop Horst Brinkhaus John Brockington Eva De Clercq André Couture James Fitzgerald Arlo Griffiths N. Hanemann Petteri Koskikallio Kreshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0