હરિવંશ · ભાગ 441460

પીત્વા ચ સહિતાઃ સર્વે પ્રસ્થિતાઃ કામરૂપિણઃ ॥
વિષ્ણુર્ એવાગ્રણીસ્ તેષાં ભવિષ્યતિ મહાબલઃ ।
દિવં ચ વસુધાં ચૈવ ભોક્ષ્યામઃ સહ શત્રુભીઃ ॥
સમૂલપત્રશાખાશ્ ચ સપુષ્પાઃ સપલાશિનઃ ।
સર્વગ્રહાંશ્ ચ ગૃહ્ણીમઃ સુધાં ચ વસુધાતલે ॥
ઉદ્ધૃત્ય ગિરિપાદેભ્યો ગન્ધમાદનસાનુજમ્ ।
પ્રભાષ્ય વચનં દેવા મન્દરસ્ય પ્રકમ્પને ॥
સમુદ્ધર્તું પ્રધાવન્તિ કમ્પયન્તિ સ્મ મેદિનીમ્ ।
નિશ્ચયેન મહાવીર્યા બાહુભિઃ પરિણાહયન્ ॥
ન શેકુસ્ તે સમુદ્ધર્તું શૈલેન્દ્રં દનુવંશજાઃ ।
નિપેતુર્ જાનુભિર્ જુષ્ટા વિપુલે પર્વતાન્તરે ॥
સમાધાયાત્મનાત્માનં તપસા દગ્ધકિલ્બિષાઃ ।
પિતામહં પ્રપદ્યન્ત શિરોભિઃ કામરૂપિણઃ ॥
તેષાં મનોભિલષિતં બ્રહ્મા સર્વત્રગો વશી ।
જ્ઞાત્વા બહુવિધૈર્ વાક્યૈર્ વ્યાજહાર સરસ્વતીમ્ ॥
અશરીરાં શરીરસ્થાં પરયા વર્ણસંપદા ।
સર્વલોકપતિર્ બ્રહ્મા લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥
આદિત્યૈર્ વસુભિશ્ ચૈવ રુદ્રૈશ્ ચ સમરુદ્ગણૈઃ ।
દેવૈર્ યક્ષૈઃ સગન્ધર્વૈઃ કિંનરૈશ્ ચ પ્રગાથિભિઃ ॥
સમેત્ય સહિતૈઃ સર્વૈઃ શક્ય ઉદ્ધરિતું ગિરિઃ ।
અમૃતાર્થે મહાતેજા ધાતુભિઃ સમરઞ્જિતઃ ॥
સુરાસુરગણાઃ સર્વે સમુત્પાટ્ય મહાગિરિમ્ ।
હસ્તારૂઢાઃ પ્રપશ્યન્તિ વીરુધો હિમવદ્રસમ્ ॥
એતચ્ છ્રુત્વા ચ વચનં સર્વેષામ્ અન્તિકે તદા ।
દૈતેયા બાહુબલિનો મનોભિર્ વાગ્ભિર્ એવ ચ ॥
વિક્રીડભૂતા વસુધા બભૂવ લવણામ્ભસઃ ।
ન ચ કેચિત્ પિબન્ત્ય્ અન્યે દેવા નૈવ ચ દાનવાઃ ।
યત્ર પુષ્કરં વિન્યસ્તં સહિતૈર્ દેવદાનવૈઃ ॥
સુરાસુરગણાઃ સર્વે સહિતા લવણામ્ભસઃ ।
મન્દરં પુષ્કરં કૃત્વા નેત્રં વાસુકિમ્ એવ ચ ॥
કૂર્મપૃષ્ટં તતઃ પ્રાપ્ય મન્દરં ન્યસ્તવાંસ્ તદા ।
વિષ્ણુર્ એવ મહાબાહુઃ પર્વતં યન્ત્રવત્ તતઃ ॥
તતો મથિતુમ્ આરેભે દેવદૈત્યસમાગમે ।
યતઃ પુચ્છં તતો દેવા અસુરા મસ્તકે સ્થિતાઃ ।
એતસ્ય હ સનિશ્વાસા ઉક્ષિતા અસુરાસ્ તદા ॥
સમાઃ સહસ્રં મથિતં જલમ્ ઓષધિભિઃ સહ ।
ક્ષીરભૂતં સમાયોગાદ્ અમૃતં સમપદ્યત ।
ક્ષીરાદ્ દધ્નઃ સમભવન્ન્ અવનીતં સમુદ્ધૃતમ્ ।
મથ્યમાને તતસ્ તસ્ય સમુત્પત્તિઃ ક્રમેણ સઃ ॥
ઉચૈશ્રવાસ્ તથાશ્વશ્ ચ ઐરાવતમ્ અનન્તરમ્ ।

તતો લક્ષ્મીઃ સમુદ્ભૂતા વિષ્ણુવક્ષઃસ્થલાશ્રયા ॥
તતો ધન્વન્તરિર્ દેવ ઉદ્ભૂતઃ કલશાન્વિતઃ ।
કલશાત્ તત્ સમુદ્ભૂતમ્ અમૃતં તત્ર દૃષ્ટવાન્ ॥
તજ્ જહ્રુર્ અસુરાઃ પૂર્વમ્ આક્રાન્તા લોભમન્યુના ॥
તદા પશ્ચાજ્ જહ્રુર્ દેવાઃ કામતેજોબલાન્વિતાઃ ।
ધન્વતરિસ્ તથા મદ્યં શ્રીર્ દેવી કૌસ્તુભો મણિઃ ।
શશાઙ્કો વિમલશ્ ચાપિ સમુત્તસ્થુઃ સમન્તતઃ ।
ઉચ્ચૈઃશ્રવા હયો રમ્યઃ પીયૂષં તદનન્તરમ્ ॥
પશ્ચાદ્ દેવાસ્ તદાદાતુમ્ ઉદ્યતા રાહુમ્ અબ્રુવન્ ।
દૃષ્ટ્વા દૈત્યં સ્થિતં પાતું મધ્યે તં રાહુમ્ અવ્યયમ્ ।
ન તુ કેચિત્ પિબન્ત્ય્ એતે દૈત્યા નૈવ ચ દાનવાઃ ॥
ચિચ્છેદાથ હરિઃ સંખ્યે રાહોશ્ ચક્રેણ કં તદા ।
અનિર્ભુક્તં પિતૃગણૈર્ મુનિભિશ્ ચ સનાતનૈઃ ॥
તન્દ્રિહસ્તાદ્ અમૃતં જહાર પૃથિવી સ્વયમ્ ।
જહારાન્તર્ગતા દેવી બ્રહ્મવાક્યપ્રચોદિતા ॥
નિહતે દૈત્યસંઘાતે વિષ્ણોશ્ ચાતિપરાક્રમે ।
દૈતેયા દાનવેયાશ્ ચ કિમ્ ઇચ્છન્તિ પરાક્રમાત્ ॥
દાનવા રાજ્યમ્ ઇચ્છન્તિ પરાક્રમ્ય મહાબલાઃ ।
તપ ઇચ્છન્તિ સહિતા દેવાઃ સત્યપરાક્રમાઃ ॥
અથ કાલસ્ય મહતો હિરણ્યકશિપુસ્ તદા ।
યજતે બ્રહ્મણઃ ક્ષેત્રે પ્રાપ્તૈશ્વર્યઃ સ કામદઃ ॥
યજેદ્ બહુસુવર્ણેન રાજસૂયેન પાર્થિવઃ ।
ક્રતુના દાનવશ્રેષ્ઠો વસુધાયાં મહાબલઃ ॥
ગઙ્ગાયમુનયોર્ મધ્યે યદ્ અભૂદ્ વિપુલં તપઃ ।
સમેયુસ્ તત્ર સહિતા યજમાને મહાસુરે ॥
બ્રાહ્મણા વેદવિદ્વાંસો મહાવ્રતપરાયણાઃ ।
યતયશ્ ચાપરે સિદ્ધા યોગધર્મેણ ભારત ॥
મુનયો વાલખિલ્યાશ્ ચ ધન્યા ધર્મેણ શોધિતાઃ ।
બહવો હિ દ્વિજા મુખ્યા નિત્યં ધર્મપરાયણાઃ ॥
ઋષયશ્ ચ મહાભાગા વિપ્રૈઃ પૂજ્યાઃ સહસ્રશઃ ।
વિપુલૈ રત્નવિભવૈર્ હ્રિયમાણૈસ્ તતસ્ તતઃ ॥
શુક્રસ્ તુ સહ પુત્રેણ દૈત્યં યાજયતે પ્રભુઃ ।
હિરણ્યકશિપુર્ મધ્યે ગણાનાં જ્વલનપ્રભઃ ॥
હિરણ્યકશિપુશ્ ચૈવ વ્યાજહાર સરસ્વતીમ્ ।
કામાદ્ વરં દદાનીતિ તદ્ વૈ સંપ્રતિપદ્યતામ્ ॥
વિષ્ણુર્ વામનરૂપેણ ભિક્ષાં તાં પ્રત્યગૃહ્ણત ।
હિરણ્યકશિપોર્ હસ્તાદ્ દ્વે પદે પદમ્ એવ ચ ॥
તતઃ ક્રમિતુમ્ આરેભે વિષ્ણુઃ સત્યપરાક્રમઃ ।
ત્રીંલ્ લોકાંસ્ ત્રિપદૈઃ ક્રાન્ત્વા દિવ્યં વપુર્ અધારયત્ ॥
હૃતરાજ્યાશ્ ચ દૈતેયાઃ પાતાલવિવરં યયુઃ ।

સસૈન્યગણસંબદ્ધાઃ સપ્રાસાઃ સાસિતોમરાઃ ॥
સયન્ત્રલગુડાશ્ ચૈવ સપતાકારથધ્વજાઃ ।
સચર્મવર્મકોશાશ્ ચ સાયુધાઃ સપરશ્વધાઃ ॥
તથેન્દ્રવિષ્ણુસહિતાઃ સદ્યસ્ તે ઽભ્યુત્થિતા ગણાઃ ।
અભ્યષિઞ્ચન્પ્રમુદિતા લોકાનામ્ અધિપં સુરાઃ ॥
સ તાન્ સ્વધામૃતેનાશુ પિતૄન્ વૈ સમતર્પયત્ ॥
બ્રહ્મા તદ્ અમૃતં દિવ્યં મહેન્દ્રાય પ્રયચ્છતિ ।
અક્ષયશ્ ચાવ્યયશ્ ચૈવ સંવૃતસ્ તેન કર્મણા ॥
તતઃ શઙ્ખમ્ ઉપધ્માસીદ્ દ્વિષતાં લોમહર્ષણમ્ ।
પિતામહકરોદ્ભૂતં જનિત્રે પ્રથમે પદે ॥
તં શ્રુત્વા શઙ્ખશબ્દં તુ ત્રયો લોકાઃ સમાહિતાઃ ।
નિર્વૃતિં પરમાં પ્રાપ્તા ઇન્દ્રં નાથમ્ અવાપ્ય ચ ॥
સર્વૈઃ પ્રહરણૈશ્ ચૈવ સંયુક્તા વહ્નિસંભવૈઃ ।
મન્દરાગ્રેષુ વિહતૈર્ જ્વલદ્ભિર્ ઇવ પાવકૈઃ ॥
તતો મહતિ વૃત્તાન્તે સ્થિતે રાજ્યે મહોદયે ।
દેવાનાં માનુષાણાં ચ સહવાસો ઽભવત્ તદા ॥
એકતઃ સમધીયન્તે સહિતાઃ પ્રરુદન્તિ ચ ।
એકતો વેદઘોષાંશ્ ચ પ્રવદન્તિ મહાર્ષયઃ ।
સ્વયં ચ ભાગં ગૃહ્ણન્તિ યજ્ઞકર્મણિ ભારત ॥
પ્રાચેતસં તતો દક્ષં દીક્ષિત્વા વૈ બૃહસ્પતિઃ ।
વાજિમેધાય ભગવાન્ ઋષિભિઃ પરિવારિતઃ ॥
તસ્મિન્ પૈતામહે યજ્ઞે દક્ષસ્ય વિદિતાત્મનઃ ।
શામિત્રમ્ અકરોદ્ રુદ્રો ભાગાર્થે સહ નન્દિના ॥
રુદ્રસ્યૈવ હિ તદ્ રૂપં દ્વિધાભૂતં તદીપ્સયા ।
જાતઃ પરમધર્માત્મા નન્દી પુરુષવિગ્રહઃ ॥
તેન યોગેન રાજેન્દ્ર યત્ તદ્ બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
વિહિતં સત્યવચનૈસ્ તેનૈવ પરમાત્મના ॥
એવંભૂતો મહાદેવઃ શામિત્રમ્ અકરોત્ પ્રભુઃ ॥
એવં કર્મણિ નિર્વૃત્તે વાજિમેધાત્મકે તદા ।
દેવાશ્ ચ ભાગં ગૃહ્ણન્તિ દક્ષસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥
તતઃ ક્રુદ્ધો મહાદેવશ્ ચાપમ્ ઉદ્યમ્ય વીર્યવાન્ ।
નન્દિના સહ ભૂતૈશ્ ચ સમુત્તસ્થૌ સભાન્તરે ॥
સરૂપૈશ્ ચાપ્ય્ અરૂપૈશ્ ચ વિરૂપાક્ષૈર્ ઘટોદરૈઃ ।
ઊર્ધ્વનેત્રૈર્ મહાકાયૈર્ વિકટૈર્ વામનૈસ્ તથા ॥
શિખિભિર્ જટિભિશ્ ચૈવ ત્ર્યક્ષૈર્ વૈ શઙ્કુકર્ણિભિઃ ।
ચીરિભિશ્ ચર્મિભિશ્ ચૈવ કૂટમુદ્ગરપાણિભિઃ ॥
સઘણ્ટાચીરિભિશ્ ચૈવ મુઞ્જમેખલધારિભિઃ ।
સહસ્રકટકૈશ્ ચાપિ સ્વર્ણકુણ્ડલધારિભિઃ ॥
સડિણ્ડિમૈઃ સભેરીકૈઃ સમૃદઙ્ગૈઃ સવેણુભિઃ ।
એતૈઃ પરિવૃતો દેવો મખં તં સમુપારુજત્ ॥

સશઙ્ખમુરજૈશ્ ચાપિ સતાલતલપાણિભિઃ ।
ઉગ્રાયુધધરો દેવઃ સપિનાક ઇવાન્તકઃ ॥
વિરરાજાર્ચિભિર્ દીપ્તૈર્ મખૈર્ મખવતાં વરઃ ।
કાલાગ્નિર્ ઇવ દીપ્તાર્ચિર્ જગદ્ દગ્ધુમ્ ઇવોદ્યતઃ ॥
નન્દી પિનાકપાણિશ્ ચ જઘ્નતુર્ મખમ્ ઉત્તમમ્ ।
યુગાન્ત ઇવ કાલાગ્નિઃ ક્ષિપ્રં દગ્ધુમ્ ઇવોદ્યતઃ ॥
યૂપમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય ધાવન્તિ નિશાચરગણાસ્ તતઃ ।
ત્રાસયન્ મુનિસંઘાંશ્ ચ ચીરચર્મનિવાસિનઃ ॥
હવીંષ્ય્ અન્યે પિબન્ત્ય્ એવ જિહ્વાભિસ્ તામ્રલોચનાઃ ।
ભક્ષયન્તિ પશૂન્ અન્યે રસનાન્તૈઃ પ્રલમ્બિભિઃ ॥
મુમુચુશ્ ચાપરે યૂપાન્ પ્રસભં પ્રહરન્તિ ચ ।
વહ્નિમ્ અન્યે પ્રસિઞ્ચન્તિ વારિભિઃ પ્રહસન્તિ ચ ॥
સોમમ્ અન્યે જહુઃ કેચિન્ નેત્રૈસ્ તામ્રજપોપમૈઃ ।
દર્ભાન્ કેચિદ્ વિલુમ્પન્તિ હસ્તૈઃ પદ્મદલપ્રભૈઃ ॥
બભઞ્જિરે ચ શાલાગ્રાન્ કલશાંશ્ ચાપવિદ્ધિરે ।
ચિચ્છિદુઃ કાઞ્ચનાન્ વૃક્ષાઞ્ શોભાર્થમ્ ઉપકલ્પિતાન્ ॥
બિભિદુશ્ ચૈવ બાણૈશ્ ચ મુમુચુશ્ ચ હિરણ્મયાન્ ।
લુલુપુશ્ ચૈવ પાત્રાણિ મમન્થુશ્ ચારણીમ્ અથ ॥
આરુજંશ્ ચૈવ પ્રાગ્વંશાંલ્ લુલુપુશ્ ચ સમાહિતાઃ ।
ચખાદિરે પુરોડાશાન્ નખાગ્રૈશ્ ચ ચકર્તિરે ॥
એવં દિવા ચ રાત્રૌ ચ ભિદ્યમાનો મહામખઃ ।
ચુક્રોશ ચ મહાનાદાન્ ભિદ્યમાન ઇવાર્ણવઃ ॥
ધનુઃ સશરમ્ આદાય પૂર્વદત્તં સ્વયંભુવા ।
કૃતં કીચકવેણુભ્યાં સશરં સુમહદ્બલમ્ ॥
પ્રતિગૃહ્ય મહાદેવઃ સ શરે સમયોજયત્ ।
ધનુર્ વિગૃહ્ય જાનુભ્યાં જઘાન સ મહાક્રતુમ્ ॥
સ વિદ્ધસ્ તેન બાણેન ખં સમુત્પતિતઃ ક્રતુઃ ।
મૃગો ભૂત્વા નર્દમાનો બ્રહ્માણમ્ ઉપધાવતિ ॥
શરેણાભિહતસ્ ત્રાણં ન લેભે પ્રશમં ભુવિ ।
શરણાર્થી હ્ય્ અહં પ્રાપ્તઃ શરેણાન્તર્ગતેન ચ ॥
તમ્ ઉવાચ મૃગં બ્રહ્મા શુભં સાનુનયં વચઃ ।
સ્વરેણોત્તમવીર્યેણ ગમ્ભીરેણ સુભાષિણા ।
એવંરૂપો નભસિ ત્વં ભવિષ્યસિ મહામૃગ ॥
વિજિતશ્ ચ ત્રિપર્વેણ શરેણાનતપર્વણા ।
તિષ્ઠન્ નક્ષત્રશિરસિ સહ રુદ્રેણ નિત્યશઃ ॥
સોમેન સહ સંયુક્તો હ્ય્ અક્ષયેણાવ્યયેન ચ ।
દિવિ સંચારભૂતશ્ ચ ધ્રુવશ્ ચૈવ મહાધ્રુવઃ ॥
જ્યોતિષાં જ્યોતિભૂતસ્ ત્વં ધ્રુવશ્ ચૈવ મહાધ્રુવઃ ॥
યચ્ ચૈતદ્ રુધિરં દિવ્યં ક્ષતાત્ સમભિનિઃસૃતમ્ ।
નભસ્ય્ ઉત્પતિતં ચૈવ પ્રવેગેન પ્રધાવતઃ ॥

ક્ષતજં બહુવર્ણં ચ ક્ષેત્રમણ્ડલસંજ્ઞિતમ્ ।
નિમિત્તભૂતં ભૂતાનાં વર્ષે વર્ષપ્રદં તથા ॥
સુખં દુઃખં ચ ભૂતાનાં દર્શને સંપ્રવર્તતે ।
ઇન્દ્રિયશ્રવણાચ્ ચૈવ નભસીન્દ્રાયુધો ઽભવત્ ॥
ચક્ષુષી માનુષે રાજન્ વિસ્મયાત્ સમવેક્ષિતુમ્ ।
અદ્ભુતં બહુચિત્રં ચ મનસા સંપ્રકલ્પિતમ્ ॥
ન તુ રાત્રૌ પ્રદૃશ્યેત ખે તુ સવ્રણસંજ્ઞિતમ્ ।
દિનસ્યૈવ સદા ત્વ્ અગ્રે મહત્ કાર્યં પ્રદૃશ્યતે ।
ભૂમાવ્ એવ સમુત્તિષ્ઠેદ્ આકાશે પ્રવિલીયતે ॥
શતશશ્ ચ સમં સર્વે પ્રધાવન્તિ પ્રચેતસઃ ।
ભયાદ્ રુદ્રસ્ય મહતો ધન્વિનો બાણપાણયઃ ॥
નન્દી રુદ્રગણૈઃ સાર્ધં પિનાકી સમતિષ્ઠત ।
યુગાન્તકાલે જ્વલિતો બ્રહ્મદણ્ડ ઇવોદ્યતઃ ॥
વિષ્ણુઃ શૃઙ્ગાગ્રસંભૂતં પ્રગૃહ્ય વિપુલં ધનુઃ ।
પ્રાતિષ્ઠત મહાબાહુઃ પાણિના ચક્રમ્ આદધત્ ॥
ગદાં સઘણ્ટામ્ અન્યેન ખડ્ગમ્ અન્યેન પાણિના ।
પ્રગૃહ્યાપ્ય્ અગ્રતો ઽતિષ્ઠદ્ રુદ્રાયોદ્યતપાણયે ॥
તતઃ શૃઙ્ગાગ્રસંભૂતં પ્રગૃહ્ય વિપુલં ધનુઃ ।
શઙ્ખં ચાપ્રતિમં લોકે શરાંશ્ ચ નતપર્વણઃ ॥
વિષ્ણુર્ અગ્રે સ્થિતો ભાતિ સબલઃ સંહતાઞ્જલિઃ ।
બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રાણઃ સચન્દ્ર ઇવ તોયદઃ ॥
આદિત્યા વસવશ્ ચૈવ દિવ્યૈઃ પ્રહરણૈઃ સહ ।
વિષ્ણુમ્ એવાભિતઃ સર્વે તિષ્ઠન્તિ જ્વલનપ્રભાઃ ॥
મરુતશ્ ચૈવ વિશ્વે ચ રુદ્રમ્ એવાભિપેદિરે ।
ગન્ધર્વકિંનરાશ્ ચૈવ નાગા યક્ષાઃ સપન્નગાઃ ॥
ઋષયો ન્યસ્તદણ્ડાશ્ ચ ઉભયોઃ પક્ષયોર્ હિતાઃ ।
જ્વલન્તઃ શાન્તયે નિત્યં લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥
રુદ્રઃ શરેણાભ્યહનદ્ વિષ્ણુમ્ એવાગ્રણી રણે ।
હૃદિ સર્વાઙ્ગસંધીષુ તીક્ષ્ણાગ્રેણ સુપત્રિણા ॥
ન ચકમ્પે તદા વિષ્ણુઃ સર્વાત્મા સર્વસંભવઃ ।
ન ચ રોષમના નિત્યં વૃતઃ સર્વૈઃ ષડિન્દ્રિયૈઃ ॥
વિષ્ણુશ્ ચ ધનુર્ આદાય શરેણ સમયોજયત્ ।
જત્રુદેશે મુમોચાશુ બ્રહ્મદણ્ડમ્ ઇવોદ્યતમ્ ॥
સ વિદ્ધસ્ તેન બાણેન મહાદેવો ન કમ્પતે ।
વજ્રેણેવ મહાસંધિર્ મન્દરસ્ય વિચાલ્યતે ॥
તતઃ પ્રસભમ્ આપ્લુત્ય રુદ્રં વિષ્ણુઃ સનાતનમ્ ।
કણ્ઠે જગ્રાહ ભગવાન્ નીલકણ્ઠસ્ તતો ઽભવત્ ॥
અનાદિનિધનો દેવઃ ક્ષમતાં ભગવન્ મમ ।
સર્વભૂતાગમાચાર્યો મમ કર્તા ચ કર્મણામ્ ॥
કર્મણાં ચ પ્રકર્તા ચ વિકર્તા ચૈવ ભારત ।

અરોષત્વાચ્ ચ ભૂતાનાં સર્વભૂતેષુ ચોત્તમઃ ॥
સ્વયમ્ એવ હિ યત્ કર્મ વિધત્તે કર્મયોનિષુ ।
અસત્કર્મ ચ સત્કર્મ નિધત્તે સર્વયોનિષુ ॥
તયોઃ શુભતમો રાજન્ સ્વયમ્ એવ તથાકરોત્ ॥
અન્તરિક્ષાચ્ છુભા વાચઃ શ્રૂયન્તે પરમાદ્ભુતાઃ ।
સિદ્ધાનાં વદનોન્મુક્તાઃ સનાતન નમો ઽસ્તુ તે ॥
નન્દી પિનાકમ્ ઉદ્યમ્ય બલવાન્ રુદ્રસંભવઃ ।
મૂર્ધન્ય્ અભિજઘાનાજૌ વિષ્ણું ક્રોધેન મૂર્છિતઃ ॥
તતઃ પ્રહસિતો વિષ્ણુર્ નન્દીં દૃષ્ટ્વા સુરોત્તમઃ ।
સ્તમ્ભયામ્ આસ ભગવાન્ સર્વભૂતપતિર્ હરિઃ ॥
વિષ્ણુર્ બ્રહ્મસમો ભૂત્વા તેજસા પ્રજ્વલન્ન્ ઇવ ।
ક્ષમયા ચ સમાયુક્તઃ સ્થિતઃ સ્થાણુર્ ઇવાચલઃ ॥
અચિન્ત્યશ્ ચાપ્રમેયશ્ ચ અજેયશ્ ચાપ્ય્ અરિંદમઃ ।
યુગાન્તાગ્નિસમો ભૂત્વા શાન્તાત્મા હરિર્ અવ્યયઃ ॥
પ્રસન્નઃ કલ્પયામ્ આસ ભાગં રુદ્રાય ધીમતે ।
વિષ્ણુર્ ધર્મપરો નિત્યં ત્યક્તકામઃ સુરર્ષભઃ ॥
વિષ્ણૂના ચૈવ રાજેન્દ્ર સ યજ્ઞઃ સંધિતઃ પુનઃ ।
યથાપક્ષં ચ તે સર્વે ગણા આસન્ મહીપતે ।
તસ્મિન્ યુદ્ધે મહાઘોરે વિષ્ણો રુદ્રસ્ય ચૈવ હ ॥
પક્ષં પક્ષં ભવદ્ યુદ્ધં દક્ષયજ્ઞવિનાશને ।
વિનાશશ્ ચૈવ યજ્ઞસ્ય તદા લોકે પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
સર્વભૂતેષુ રાજેન્દ્ર હિતો યજ્ઞઃ સનાતનઃ ।
દક્ષો યજ્ઞફલં ચૈવ પ્રાપ્તવાન્ સ પ્રજાપતિઃ ॥
ઇમાં દક્ષાધ્વરાં દિવ્યાં કથામ્ અમિતબુદ્ધિમાન્ ।
શ્રાવયેદ્ યસ્ તુ વિપ્રેભ્યઃ શુચિઃ પ્રયતમાનસઃ ।
અધીત્ય સર્વમ્ અધ્યાત્મં દેવલોકે મહીયતે ॥
એષ પૌષ્કરકો નામ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ ॥
પ્રાદુર્ભાવઃ પુરાણેષુ વિષ્ણોર્ અમિતતેજસઃ ।
સતાં કથયતાં વિપ્ર વારાહ ઇતિ નઃ શ્રુતઃ ॥
ન જાને ત્વ્ અસ્ય ચરિતં નિખિલં ચ સવિસ્તરમ્ ।
ન ધર્મગુણસંસ્થાનં ન હેતું ન મનીષિતમ્ ॥
કિમાત્મકો વરાહો ઽસૌ કિંવીર્યઃ કાસ્ય દેવતા ।
કિમાચારઃ કિંપ્રભાવઃ કિં વા તેન પુરા કૃતમ્ ॥
એતન્ મે શંસ તત્ત્વેન વારાહં શ્રુતિવિસ્તરમ્ ।
યજ્ઞાર્થં ચ સમેતાનાં દ્વિજાતીનાં મહાત્મનામ્ ॥
જ્ઞાતીનાં ચાપિ સર્વેષામ્ ઋષીણાં મોક્ષકાઙ્ક્ષિણામ્ ।
પ્રમાણાર્થં દ્વિજશ્રેષ્ઠ તન્ મે વદ મહામુને ॥
હન્ત તે કથયિષ્યામિ પુરાણં વેદસંમિતમ્ ।
નાનાશ્રુતિસમાયુક્તં કૃષ્ણદ્વૈપાયનેરિતમ્ ।
સમાહિતમના ભૂત્વા શૃણુ રાજન્ યથાતથમ્ ॥

મહાવરાહચરિતં કૃષ્ણસ્યાદ્ભુતકર્મણઃ ।
યથા નારાયણો દેવો વારાહં વપુર્ આસ્થિતઃ ॥
દંષ્ટ્રયા ગાં સમુદ્રસ્થામ્ ઉજ્જહારારિસૂદનઃ ।
વિસ્તરેણૈવ સર્વાણિ કર્માણિ રિપુઘાતિનઃ ।
છાન્દસીભિર્ ઉદારાભિઃ શ્રુતિભિઃ સમલંકૃતઃ ।
શુચિઃ પ્રયત્નવાન્ ભૂત્વા નિબોધ જનમેજય ॥
ઇદં પુરાણં પરમં પુણ્યં વેદૈશ્ ચ સંમિતમ્ ।
નાનાશ્રુતિસમાયુક્તં નાસ્તિકાય ન કીર્તયેત્ ॥
પુરાણમ્ એતદ્ અખિલં સાંખ્યં યોગં ચ વેદ યઃ ।
કાર્ત્સ્ન્યેન વિધિના પ્રોક્તં સો ઽસ્યાર્થં વેદયિષ્યતિ ॥
વિશ્વેદેવાસ્ તથા સાધ્યા રુદ્રાદિત્યાસ્ તથાશ્વિનૌ ।
પ્રજાનાં પતયશ્ ચૈવ સપ્ત ચૈવ મહર્ષયઃ ॥
મનઃસંકલ્પજાશ્ ચૈવ પૂર્વજાશ્ ચ મહર્ષયઃ ।
વિદ્યાધરા મહાત્માનઃ પૂર્વજા ઋષયસ્ તથા ।
વસવો ઽપ્સરસશ્ ચૈવ ગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસાઃ ॥
દૈત્યાઃ પિશાચા નાગાશ્ ચ ભૂતાનિ વિવિધાનિ ચ ।
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રા મ્લેચ્છાદયો ભુવિ ॥
ચતુષ્પદાનિ સત્ત્વાનિ તિર્યગ્યોનિગતાનિ ચ ।
જઙ્ગમાનિ ચ સત્ત્વાનિ યચ્ ચાન્યજ્જીવસંજ્ઞિતમ્ ॥
પૂર્ણે યુગસહસ્રાન્તે બ્રાહ્મે ઽહનિ તથાગતે ।
નિર્વાણે સર્વભૂતાનાં સર્વોત્પાતસમુદ્ભવે ॥
હિરણ્યરેતાસ્ ત્રિશિખસ્ તતો ભૂત્વા વૃષાકપિઃ ।
શિખાભિર્ વિધમંલ્ લોકાન્ સંશોષયતિ દેહિનઃ ॥
દદ્યમાનાસ્ તતસ્ તસ્ય તેજોરાશિભિર્ અગ્રતઃ ।
વિવિર્ણવર્ણા દગ્ધાઙ્ગા હતાર્ચિષ્મદ્ભિર્ આનનૈઃ ॥
સાઙ્ગોપનિષદા વેદા ઇતિહાસપુરોગમાઃ ।
સર્વવિદ્યાક્રિયાશ્ ચૈવ સત્યધર્મપરાયણાઃ ॥
બ્રહ્માણમ્ અગ્રતઃ કૃત્વા પ્રભવં વિશ્વતોમુખમ્ ।
પૂર્વદેવગણાશ્ ચૈવ ત્રયસ્ત્રિંશચ્ ચ છન્દજાઃ ॥
તસ્મિન્ન્ અહનિ સંપ્રાપ્તે તં હંસં મહદક્ષરમ્ ।
પ્રવિશન્તિ મહાયોગં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્ ॥
તેષાં ભૂયઃ પ્રવિષ્ટાનાં નિધનોત્પત્તિર્ ઉચ્યતે ।
યથા સૂર્યસ્ય સતતમ્ ઉદયાસ્તમયાવ્ ઇહ ॥
પૂર્ણે યુગસહસ્રાન્તે કલ્પો નિઃશેષ ઉચ્યતે ।
તસ્મિઞ્ જીવકૃતં સર્વં નિઃશેષમ્ અવતિષ્ઠતે ॥
સંહૃત્ય લોકાન્ સર્વાન્ સ સદેવાસુરપન્નગાન્ ।
કૃત્વાત્મગર્ભં ભગવાન્ આસ્ત એકો જગદ્ગુરુઃ ॥
યઃ સ્રષ્ટા સર્વભૂતાનાં કલ્પાન્તેષુ પુનઃ પુનઃ ।
અવ્યક્તઃ શાશ્વતો દેવસ્ તસ્ય સર્વમ્ ઇદં જગત્ ॥
નષ્ટાર્કકિરણે લોકે ચન્દ્રરશ્મિવિવર્જિતે ।

ત્યક્તધૂમાગ્નિપવને ક્ષીણયજ્ઞતપઃક્રિયે ॥
અપક્ષિગણસંપાતે સર્વપ્રાણ્યચરે પથિ ।
અમર્યાદાકુલે રૌદ્રે સર્વતસ્ તમસા વૃતે ॥
અદૃશ્યે સર્વલોકે ઽસ્મિન્ન્ અભાવે સર્વકર્મણામ્ ।
પ્રશાન્તે સર્વસંપાતે નષ્ટે વૈરપરિગ્રહે ॥
ગતે સ્વભાવસંસ્થાને લોકે નારાયણાત્મકે ।
પરમેષ્ઠી હૃષીકેશઃ શયનાયોપચક્રમે ॥
પીતવાસા લોહિતાક્ષઃ કૃષ્ણો જીમૂતસંનિભઃ ।
શિખાસહસ્રવિકચં જટાભારં સમુદ્વહન્ ॥
શ્રીવત્સકલિલં પુણ્યં રક્તચન્દનરૂષિતમ્ ।
વક્ષો બિભ્રન્ મહાબાહુઃ સવિદ્યુદ્ ઇવ તોયદઃ ॥
પુણ્ડરીકસહસ્રસ્ય માલાસ્ય શુશુભે તદા ।
પત્ની ચાસ્ય સ્વયં લક્ષ્મીર્ દેહમ્ આશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ ॥
તતઃ સ્વપિતિ ધર્માત્મા સર્વલોકપિતામહઃ ।
કિમ્ અપ્ય્ અમિતવિક્રાન્તો યોગનિદ્રામ્ ઉપાગતઃ ॥
નિદ્રાવિષ્ટ ઇવાભાતિ નિદ્રાયોગમ્ ઉપાગતઃ ।
તતો યુગસહસ્રે તુ પૂર્ણે સ પુરુષોત્તમઃ ।
સ્વયમ્ એવ વિભુર્ ભૂત્વા બુધ્યતે વિબુધાધિપઃ ॥
તતશ્ ચિન્તયતે ભૂયઃ સૃષ્ટિં લોકસ્ય લોકકૃત્ ।
પિતૃદેવાસુરનરાન્ પારમેષ્ઠ્યેન કર્મણા ॥
તતશ્ ચિન્તયતે કાર્યં દેવેષુ સમિતિંજયઃ ।
સંભવં સર્વલોકસ્ય વિદધાતિ સ વાક્પતિઃ ॥
કર્તા ચૈવ વિકર્તા ચ સંહર્તા ચ પ્રજાપતિઃ ।
ધાતા વિધાતા પ્રભવઃ સંયમો નિયમો યમઃ ॥
નારાયણપરા દેવા નારાયણપરાઃ ક્રિયાઃ ।
નારાયણપરા યજ્ઞા નારાયણપરા શ્રુતિઃ ॥
નારાયણપરો મોક્ષો નારાયણપરા ગતિઃ ।
નારાયણપરો ધર્મો નારાયણપરઃ ક્રતુઃ ।
નારાયણપરં જ્ઞાનં નારાયણપરં મહત્ ।
નારાયણપરં સત્યં નારાયણપરં પદમ્ ॥
નારાયણપરો દેવો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ ।
સ સ્વયંભૂર્ ઇતિ જ્ઞેયઃ સ બ્રહ્મા ભુવનાધિપઃ ।
સ વાયુર્ ઇતિ વિજ્ઞેય એષ યજ્ઞઃ પ્રજાપતિઃ ॥
સદસચ્ ચ સ વિજ્ઞેયઃ સ યજ્ઞઃ સ પ્રજાકરઃ ।
યદ્ વેદિતવ્યં ત્રિદશૈસ્ તદ્ એષ પરિવિન્દતિ ।
યચ્ ચ વેદ્યં ભગવતો દેવા અપિ ન તદ્ વિદુઃ ॥
પ્રજાનાં પતયઃ સપ્ત ઋષયશ્ ચ સહામરૈઃ ।
નાસ્યાન્તમ્ અધિગચ્છન્તિ તેનાનન્ત ઇતિ શ્રુતિઃ ॥
યદ્ અસ્ય પરમં રૂપં તન્ ન પશ્યન્તિ દેવતાઃ ।
પ્રાદુર્ભાવેષુ સંભૂતં યત્ તદ્ અર્ચન્તિ દેવતાઃ ॥

પ્રાદુર્ભાવે તુ યદ્ રૂપં તદ્ અર્ચન્તિ દિવૈકસઃ ।
દર્શિતં યદ્ અનેનૈવ તદ્ અવેક્ષન્તિ દેવતાઃ ।
યન્ ન દર્શિતવાન્ દેવઃ કસ્ તદ્ અન્વેષ્ટુમ્ અર્હતિ ॥
ગ્રામણીઃ સર્વભૂતાનામ્ અગ્નિમારુતયોર્ ગતિઃ ।
તેજસસ્ તપસશ્ ચૈવ નિધાનમ્ અમૃતસ્ય ચ ॥
ચતુરાશ્રમધર્મેષુ ચાતુર્હોત્રફલાશનઃ ।
ચતુઃસાગરપર્યન્ત+ ચતુર્યુગવિવર્તકઃ ॥
તદ્ એષ સંહૃત્ય જગત્ કૃત્વા ગર્ભસ્થમ્ આત્મનઃ ।
મિમોચાણ્ડં મહાયોગી ધૃતં વર્ષસહસ્રિકમ્ ॥
હિરણ્યગર્ભગર્ભસ્થઃ સસૃજે પુરુષોત્તમઃ ।
સુરાસુરદ્વિજભુજગાપ્સરોગણૈર્ @
મહૌષધિક્ષિતિધરયક્ષગુહ્યકૈઃ ।
પ્રજાપતિઃ શ્રુતિધરરક્ષસાં કુલં @
તદાસૃજજ્ જગદ્ ઇદમ્ આત્મના પ્રભુઃ ॥
જગદણ્ડમ્ ઇદં સર્વમ્ આસીત્ પૂર્વં હિરણ્મયમ્ ।
પ્રજાપતેર્ ભૂતિમયમ્ ઇતીયં વૈદિકી શ્રુતિઃ ॥
તતો વર્ષસહસ્રાન્તે બિભેદોર્ધ્વમુખં વિભુઃ ।
લોકસંજનનાર્થાય બિભેદાણ્ડં પુનઃ પુનઃ ॥
ભૂયો ઽષ્ટધા બિભેદાણ્ડં વિભુર્ વૈ લોકયોનિકૃત્ ।
ચકાર જગતશ્ ચાત્ર વિભાગં સર્વભાગવિત્ ॥
યચ્ છિદ્રમ્ ઊર્ધ્વમ્ આકાશં પરા સુકૃતિનાં ગતિઃ ।
વિહિતં વિશ્વયોગેન યદ્ અધસ્ તદ્ રસાતલમ્ ॥
યદ્ અણ્ડમ્ અકરોત્ પૂર્વં દેવલોકસિસૃક્ષયા ।
સમન્તાદ્ અષ્ટધા યોગી છિદ્રાણિ કૃતવાંસ્ તુ સઃ ।
દિશશ્ ચ વિદિશઃ સર્વા મનસૈવાકરોદ્ વિભુઃ ॥
નાનારાગવિરાગાણિ યાન્ય્ અણ્ડશકલાનિ વૈ ।
બહુવર્ણધરાશ્ ચિત્રા બભૂવુસ્ તે બલાહકાઃ ॥
યદ્ અણ્ડમધ્યે સ્કન્નં તદ્ દ્રવમ્ આસીત્ સમાહિતમ્ ।
જાતરૂપં તદ્ અભવત્ તત્ સર્વં પૃથિવીતલે ॥
તસ્ય ક્લેદો ઽર્ણવૌઘેન પ્રાચ્છાદ્યત સમન્તતઃ ।
પૃથિવી નિખિલા રાજન્ યુગાન્તે સાગરૈર્ ઇવ ॥
યચ્ ચાણ્ડમ્ અકરોત્ પૂર્વં દેવલોકચિકીર્ષયા ।
તત્ર યત્ સલિલં સ્કન્નં સો ઽભવત્ કાઞ્ચનો ગિરિઃ ॥
તેનામ્ભસા પ્લુતાઃ સર્વા દિશશ્ ચોપદિશસ્ તથા ।
અન્તરિક્ષં ચ નાકં ચ યચ્ ચાન્યત્ કિંચિદ્ અન્તરમ્ ॥
યત્ર યત્ર જલં સ્કન્નં તત્ર તત્રોત્થિતો ગિરિઃ ।
શૈલૈઃ સહસ્રૈર્ ગહના વિષમા મેદિની કૃતા ॥
તૈઃ સા પર્વતજાલૌઘૈર્ બહુયોજનવિસ્તૃતૈઃ ।
પીડિતા ગુરુભિર્ દેવી પૃથિવી વ્યથિતાભવત્ ॥
મહામતે ભૂમિતલે દિવ્યં નારાયણાત્મકમ્ ।

હિરણ્મયં સમુદ્દિષ્ટં તેજો વિમલરૂપિ તત્ ॥
અશક્તા વૈ ધારયિતુમ્ અધસ્તાત્ પ્રવિવેશ હ ।
પીડ્યમાના ભગવતસ્ તેજસા તેન સા ક્ષિતિઃ ॥
પૃથિવીં વિશતીં દૃષ્ટ્વા તામ્ અધો મધુસૂદનઃ ।
ઉદ્ધારાર્થં મનશ્ ચક્રે તસ્યાઃ સ હિતકામ્યયા ॥
મત્તેજ એવ બલવત્ સમાસાદ્ય તપસ્વિની ।
રસાતલં વિશેદ્ દેવી પઙ્કે ગૌર્ ઇવ દુર્બલા ॥
મત્તેજ એષા વસુધા સમાસાદ્ય તપસ્વિની ।
તદ્ અહં ધારયિષ્યામિ પૃથિવ્યા હિતકામ્યયા ॥
ત્રિવિક્રમાયામિતવિક્રમાય @
મહાનૃસિંહાય ચતુર્ભુજાય ।
શ્રીશાર્ઙ્ગચક્રાસિગદાધરાય @
નમો ઽસ્તુ તસ્મૈ પુરુષોત્તમાય ॥
ત્વયાત્મા ધાર્યતે દેવ ત્વયા સંધાર્યતે જગત્ ।
ત્વં ધારયસિ ભૂતાનિ ભુવનં ત્વં બિભર્ષિ ચ ॥
યત્ ત્વયા ધાર્યતે કિંચિત્ તેજસા ચ બલેન ચ ।
તતસ્ તવ પ્રસાદેન મયા પશ્ચાત્ તુ ધાર્યતે ॥
ત્વયા ધૃતં ધારયામિ નાધૃતં ધારયામ્ય્ અહમ્ ।
ન હિ તદ્ વિદ્યતે ભૂતં યત્ ત્વયા નાવધાર્યતે ॥
ત્વમ્ એવ કુરુષે વીર નારાયણ યુગે યુગે ।
મમ ભારાવતરણં જગતો હિતકામ્યયા ॥
તવૈવ તેજસાક્રાન્તાં રસાતલતલં ગતામ્ ।
ત્રાયસ્વ માં સુરશ્રેષ્ઠ ત્વામ્ એવ શરણં ગતામ્ ॥
દાનવૈઃ પીડ્યમાનાહં રાક્ષસૈશ્ ચ દુરાત્મભિઃ ।
ત્વામ્ એવ શરણં નિત્યમ્ ઉપયામિ સનાતનમ્ ॥
તાવન્ મે ઽસ્તિ ભયં ભૂયો યાવન્ ન ત્વાં કકુદ્મિનમ્ ।
શરણં યામિ મનસા શતશો ઽપ્ય્ ઉપલક્ષિતા ॥
મા ભૈર્ ધરણિ કલ્યાણિ શાન્તિં વ્રજ સમાહિતા ।
એષ ત્વામ્ ઉચિતં સ્થાનં માનયામિ મનીષિતમ્ ॥
તતો મહાત્મા મનસા દિવ્યં રૂપમ્ અચિન્તયત્ ।
કિં નુ રૂપમ્ અહં કૃત્વા ઉદ્ધરામિ વસુંધરામ્ ॥
જલે નિમગ્નાં ધરણીં યેનાહં વૈ સમુદ્ધરે ।
ઇત્ય્ એવં ચિન્તયિત્વા તુ દેવસ્ તત્કરણે મતિમ્ ॥
જલક્રીડારુચિસ્ તસ્માદ્ વારાહં વપુર્ અસ્મરત્ ।
હરિર્ ઉદ્ધરણે યુક્તસ્ તદા ભૂમેઃ સ ભૂમિધૃક્ ॥
અધૃષ્યઃ સર્વભૂતાનાં વાઙ્મયં બ્રહ્મસંમિતમ્ ।
દશયોજનવિસ્તારમ્ ઉચ્છ્રિતં શતયોજનમ્ ॥
નીલમેઘપ્રતીકાશં મેઘસ્તનિતનિસ્વનમ્ ।
મહાગિરેઃ સંહનનં શ્વેતદીપ્તોગ્રદંષ્ટ્રિણમ્ ॥
વિદ્યુદગ્નિપ્રતીકાશમ્ આદિત્યસમતેજસમ્ ।

પીનવૃત્તાયતસ્કન્ધં દૃપ્તશાર્દૂલવિક્રમમ્ ॥
પીનોન્નતકટીદેશં વૃષલક્ષણપૂજિતમ્ ।
રૂપમ્ આસ્થાય વિપુલં વારાહમ્ અમિતં હરિઃ ।
પૃથિવ્યુદ્ધરણાર્થાય પ્રવિવેશ રસાતલમ્ ॥
વેદપદો યૂપદંષ્ટ્રઃ ક્રતુદન્તશ્ ચિતીમુખઃ ।
અગ્નિજિહ્વો દર્ભલોમા બ્રહ્મશીર્ષો મહાતપાઃ ॥
અહોરાત્રેક્ષણધરો વેદાઙ્ગશ્રુતિભૂષણઃ ।
આજ્યનાસઃ સ્રુવસ્ તુણ્ડઃ સામઘોષસ્વનો મહાન્ ॥
ધર્મસત્યમયઃ શ્રીમાન્ ક્રમવિક્રમસત્કૃતઃ ।
ક્રિયાસત્રમહાઘોણઃ પશુજાનુર્ મહાકૃતિઃ ॥
ઉદ્ગાતાઙ્ગો મહાલિઙ્ગો બીજૌષધિમહાફલઃ ।
વાય્વન્તરાત્મા મન્ત્રસ્ફિગ્ વિકૃતઃ સોમશોણિતઃ ॥
વેદિસ્કન્ધો હવિર્ગન્ધો હવ્યકવ્યાતિવેગવાન્ ।
પ્રાગ્વંશકાયો મતિમાન્ નાનાદીક્ષાભિરાચિતઃ ॥
દક્ષિણાહૃદયો યોગી મહાસત્રમયો મહાન્ ।
ઉપાકર્મોષ્ઠરુચકઃ પ્રવર્ગ્યાવર્તભૂષણઃ ॥
નાનાછન્દોગતિપથો ગુહ્યોપનિષદાસનઃ ।
છાયાપત્નીસહાયો વૈ મણિશૃઙ્ગ ઇવોચ્છ્રિતઃ ।
ભૂત્વા યજ્ઞવરાહો ઽસૌ દ્રાગધઃ પ્રાવિશદ્ ગુરુઃ ॥
અદ્ભિઃ સંછાદિતામ્ ઉર્વીં સ તામ્ આર્છત્ પ્રજાપતિઃ ।
રસાતલતલે મગ્નાં રસાતલતલં ગતઃ ।
પ્રભુર્ લોકહિતાર્થાય દંષ્ટ્રાગ્રેણોજ્જહાર ગામ્ ॥
તતઃ સ્વસ્થાનમ્ આનીય પૃથિવીં પૃથિવીધરઃ ।
મુમોચ પૂર્વં સહસા ધારયિત્વા ધરાધરઃ ॥
તતો જગામ નિર્વાણં મેદિની તસ્ય ધારણાત્ ।
ચકાર ચ નમસ્કારં તસ્મૈ દેવાય શંભવે ॥
એવં યજ્ઞવરાહેણ ભૂત્વા ભૂતહિતાર્થિના ।
ઉદ્ધૃતા પૃથિવી દેવી લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥
અથોદ્ધૃત્ય ક્ષિતિં દેવો જગતઃ સ્થાપનેચ્છયા ।
પૃથિવીપ્રવિભાગાય મનશ્ ચક્રે ઽમ્બુજેક્ષણઃ ।
રસાતલગતામ્ એવં વિચિન્ત્ય સ સુરોત્તમઃ ॥
તતો વિભુઃ પ્રવરવરાહરૂપધૃગ્ @
વૃષાકપિઃ પ્રસભમ્ અથૈકદંષ્ટ્રયા ।
અધોગતામ્ એવમ્ અચિન્ત્યવિક્રમઃ @
સુરોત્તમઃ પ્રવરવરાહરૂપધૃક્ ।
સમુદ્ધરદ્ ધરણિમ્ અતુલ્યવિક્રમો @
મહાયશા લોકહિતાર્થમ્ અચ્યુતઃ ॥
તસ્યોપરિ જલૌઘસ્ય મહતી નૌર્ ઇવ સ્થિતા ।
વિતતત્વાત્ તુ દેહસ્ય ન યયૌ સંપ્લવં મહી ॥
તતઃ સ ચિન્તયામ્ આસ પ્રવિભાગં ક્ષિતેર્ વિભુઃ ।

સમુચ્છ્રયં ચ સર્વેષાં પર્વતાનાં સમન્તતઃ ॥
વિલેખનં પ્રમાણં ચ ગતિં પ્રસવમ્ એવ ચ ।
માહાત્મ્યં ચ વિશેષં ચ નદીનામ્ અન્વચિન્તયત્ ॥
ચતુરન્તાં ધરાં કૃત્વા કૃત્વા ચૈવ મહાર્ણવમ્ ।
મધ્યે પૃથિવ્યાઃ સૌવર્ણમ્ અકરોન્ મેરુપર્વતમ્ ॥
પ્રાચીં દિશમ્ અથો ગત્વા ચાકરોદયપર્વતમ્ ।
શતયોજનવિસ્તારં સહસ્રં ચ સમુચ્છ્રયાત્ ॥
જાતરૂપમયૈઃ શૃઙ્ગૈસ્ તરુણાદિત્યસંનિભૈઃ ।
આત્મતેજોગુણમયૈર્ વેદિકાભોગકલ્પિતૈઃ ॥
વિવિધાંશ્ ચ મહાસ્કન્ધાન્ કાઞ્ચનાન્ પુષ્કરેક્ષણઃ ।
નિત્યપુષ્પફલાન્ વૃક્ષાન્ કૃતવાંસ્ તત્ર પર્વતે ॥
શતયોજનવિસ્તારં તતસ્ ત્રિગુણમ્ ઉચ્છ્રિતમ્ ।
ચકાર સ મહાદેવઃ પુનઃ સૌમનસં ગિરિમ્ ॥
સર્વકામફલૈર્ વક્ષૈર્ વૃતં રસમનોરમૈઃ ।
નાનારત્નસહસ્રાણાં કૃત્વા તત્ર સુસંચયમ્ ।
વેદિકાં બહુવર્ણાં ચ સંધ્યાભ્રાભામ્ અકલ્પયત્ ॥
સહસ્રશૃઙ્ગં ચ ગિરિં નાનામણિશતાલયમ્ ।
કૃતવાન્ વૃક્ષગહનં ષષ્ટિયોજનવિસ્તૃતમ્ ॥
આસનં તત્ર પરમં સર્વભૂતનમસ્કૃતમ્ ।
કૃતવાન્ આત્મનઃ સ્થાનં વિશ્વકર્મા પ્રજાપતિઃ ॥
શૈશિરં ચ મહાશૈલં તુષારચયસંનિભમ્ ।
ચકાર દુર્ગગહનં કન્દરાન્તરમણ્ડિતમ્ ॥
શિશિરપ્રભવાં ચૈવ નદીં દ્વિજગણાકુલામ્ ।
ચકાર પુલિનોપેતાં વસુધારામ્ ઇતિ શ્રુતિઃ ॥
સા દિશં નિખિલાં પ્રાચીં પુણ્યૈર્ મુખશતૈશ્ ચિતામ્ ।
શોભયત્ય્ અમૃતપ્રખ્યૈર્ મુક્તાશઙ્ખવિભૂષિતૈઃ ॥
નિત્યપુષ્પફલોપેતૈશ્ છાદયદ્ભિઃ સુસંહિતૈઃ ।
ભૂષિતાભ્યધિકં કાન્તૈઃ સા નદીતીરજૈર્ દ્રુમૈઃ ॥
કૃત્વા પ્રાચીવિભાગં તુ દક્ષિણાયામ્ અથો દિશિ ।
ચકાર પર્વતં રમ્યં સર્વં કાઞ્ચનરાજતમ્ ॥
એકતઃ સૂર્યસંકાશમ્ એકતઃ શશિસંનિભમ્ ।
સ બિભ્રચ્છુશુભે ઽતીવ દ્વૌ વર્ણૌ પર્વતોત્તમઃ ॥
તેજસા યુગપદ્ વ્યાપ્તં સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ ઇવ ।
વપુષ્મન્તમ્ અથો તત્ર ભાનુમન્તં મહાગિરિમ્ ॥
સર્વકામફલૈર્ વૃક્ષૈર્ વૃતં રમ્યૈર્ મનોરમૈઃ ।
ચકાર કુઞ્જરં ચૈવ કુઞ્જરપ્રતિમાકૃતિમ્ ॥
સર્વતઃ કાઞ્ચનગુહં બહુયોજનવિસ્તૃતમ્ ।
ઋષભપ્રતિમં ચૈવ ઋષભં નામ પર્વતમ્ ॥
હેમકાઞ્ચનવૃક્ષાઢ્યં પુષ્પહાસં સ સૃષ્ટવાન્ ।
મહેન્દ્રમ્ અથ શૈલેન્દ્રં શતયોજનમ્ ઉચ્છ્રિતમ્ ॥

જાતરૂપમયૈઃ શૃઙ્ગૈઃ સુપુષ્પિતમહાદ્રુમૈઃ ।
મેદિન્યાં કૃતવાન્ દેવઃ પ્રતિક્ષોભમ્ ઇવાચલમ્ ॥
નાનારત્નસમાકીર્ણં સૂર્યેન્દુસદૃશપ્રભમ્ ।
ચકાર મલયં ચાદ્રિં ચિત્રપુષ્પિતપાદપમ્ ।
મૈનાકં ચ મહાશૈલં શિલાજાલસમાકુલમ્ ॥
દક્ષિણસ્યાં દિશિ શુભં ચકાર સ મહાચલમ્ ।
સહસ્રશિરસં વિન્ધ્યં નાનાદ્રુમલતાયુતમ્ ।
નદીં ચ વિપુલાવર્તાં વિપુલશ્રોણિભૂષિતામ્ ॥
ક્ષીરસંકાશસલિલાં પયોધારામ્ ઇતિ શ્રુતિઃ ।
સુરમ્યાં તોયકલિલાં વિચિત્રાં દક્ષિણાં દિશમ્ ।
દિવ્યતીર્થશતાપાઙ્ગીં પ્લાવયન્તીં શુભામ્ભસા ॥
દિશં યામ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય પ્રતીચીં દિશમ્ આગમત્ ।
અકરોત્ તત્ર શૈલેન્દ્રં શતયોજનમ્ ઉચ્છ્રિતમ્ ।
શોભિતં શિખરૈશ્ ચિત્રૈઃ સુપ્રવૃદ્ધૈર્ હિરણ્મયૈઃ ॥
કાઞ્ચનીભિઃ શિલાભિશ્ ચ ગુહાભિશ્ ચ વિભૂષિતમ્ ।
સમાકુલં સૂર્યનિભૈઃ સાલૈસ્ તાલૈશ્ ચ ભાસ્વરૈઃ ॥
શુશુભે જાતરૂપૈશ્ ચ શ્રીમદ્ભિશ્ ચિત્રવેદિકૈઃ ।
ષષ્ટિં ગિરિસહસ્રાણિ તત્રાસૌ સંન્યવેશયત્ ।
મેરુપ્રતિમરૂપાણિ વપુષા પ્રભયા ચ હ ॥
સહસ્રજલધારં ચ પર્વતં મેરુસંનિભમ્ ।
પુણ્યતીર્થગુણોપેતં ભગવાન્ સંન્યવેશયત્ ।
ષષ્ટિયોજનવિસ્તારં તાવદ્ એવ સમુચ્છ્રિતમ્ ॥
આત્મરૂપોપમં તત્ર વારાહં નામ નામતઃ ।
નિવેશયામ્ આસ વિભુર્ દિવ્યં વૈદૂર્યપર્વતમ્ ।
રાજતાઃ કાઞ્ચનાશ્ ચૈવ યત્ર દિવ્યાઃ શિલોચ્ચયાઃ ॥
તત્રૈવ ચક્રસદૃશં ચક્રવન્તં મહાબલમ્ ।
સહસ્રકૂટં વિપુલં ભગવાન્ સંન્યવેશયત્ ॥
શઙ્ખપ્રતિમરૂપં ચ રાજતં પર્વતોત્તમમ્ ।
સિતદ્રુમલતાકીર્ણં શઙ્ખં નામ ન્યવેશયત્ ॥
સુવર્ણરસસંભૂતં પારિજાતં મહાદ્રુમમ્ ।
મહતઃ પર્વતસ્યાગ્રે પુષ્પહાસં ન્યવેશયત્ ॥
શુભામ્ અતિરસાં ચૈવ ઘૃતધારામ્ ઇતિ શ્રુતિઃ ।
વરાહઃ સરિતં પુણ્યાં પ્રતીચ્યામ્ અકરોત્ પ્રભુઃ ॥
પ્રતીચ્યાં સંવિધિં કૃત્વા પર્વતાન્ કાઞ્ચનોજ્જ્વલાન્ ।
ગુણોત્તરાન્ ઉત્તરસ્યાં સંન્યવેશયદ્ અગ્રતઃ ॥
તતઃ સૌમ્યગિરિં સૌમ્યમ્ અન્તરિક્ષપ્રમાણતઃ ।
રુક્મધાતુપ્રતિચ્છન્નમ્ અકરોદ્ ભાસ્કરોપમમ્ ॥
સ તુ દેશો વિસૂર્યો ઽપિ તસ્ય ભાસા પ્રકાશતે ॥
તસ્ય લક્ષ્મ્યાધિકં ભાતિ તપતા રવિણા યથા ।
સૂક્ષ્મલક્ષણવિજ્ઞેયસ્ તપતીવ દિવાકરઃ ॥

સહસ્રશિખરં ચૈવ નાનાતીર્થસમાકુલમ્ ।
ચકાર રત્નસંકીર્ણં ભૂયો ઽસ્તં નામ પર્વતમ્ ॥
મનોહરગુણોપેતં મન્દરં ચાચલોત્તમમ્ ।
ઉદ્દામપુષ્પગન્ધં ચ પર્વતં ગન્ધમાદનમ્ ॥
ચકાર તસ્ય શૃઙ્ગેષુ સુવર્ણરસસંભવામ્ ।
જમ્બૂં જામ્બૂનદમયીમ્ અત્યન્તાદ્ભુતદર્શનામ્ ॥
ગિરિં ત્રિશિખરં ચૈવ તથા પુષ્કરપર્વતમ્ ।
શુભ્રં પાણ્ડુરમેઘાભં કૈલાસં ચ નગોત્તમમ્ ॥
હિમવન્તં ચ શૈલેન્દ્રં દિવ્યધાતુવિભૂષિતમ્ ।
નિવેશયામ્ આસ હરિર્ વારાહીં તનુમ્ આસ્થિતઃ ॥
નદીં સર્વગુણોપેતામ્ ઉત્તરસ્યાં દિશિ પ્રભુઃ ।
મધુધારાં સ કૃતવાન્ દિવ્યાં મુખશતાકુલામ્ ॥
સર્વે ચૈવ ક્ષિતિધરાઃ સપક્ષાઃ કામરૂપિણઃ ।
તદા કૃતા ભગવતા વિચિત્રાઃ પરમેષ્ઠિના ॥
સ કૃત્વા પ્રવિભાગં તુ પૃથિવ્યા લોકભાવનઃ ।
દેવાસુરગણોત્પત્તૌ કૃતવાન્ બુદ્ધિમ્ અક્ષયામ્ ॥
સર્વાસુ દિક્ષુ ક્ષતજોપમાક્ષશ્ @
ચકાર શૈલાન્ વિવિધાભિરામાન્ ।
હિતાય લોકસ્ય સ લોકનાથઃ @
પુણ્યાશ્ ચ નદ્યઃ સલિલોપગૂઢાઃ ॥
જગત્સ્રષ્ટુમના દેવશ્ ચિન્તયામ્ આસ પૂર્વજઃ ।
તસ્ય ચિન્તયતો વક્ત્રાન્ નિઃસૃતઃ પુરુષઃ કિલ ॥
તતઃ સ પુરુષો દેવં કિં કરોમીત્ય્ ઉપસ્થિતઃ ।
પ્રયુવાચ સ્મિતં કૃત્વા દેવદેવો જગત્પતિઃ ।
વિભજાત્માનમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ગતો ઽન્તર્ધાનમ્ ઈશ્વરઃ ॥
અન્તર્હિતસ્ય દેવસ્ય સશરીરસ્ય ભાસ્વતઃ ।
પ્રશાન્તસ્યેવ દીપસ્ય ગતિસ્ તસ્ય ન વિદ્યતે ॥
તતસ્ તેનેરિતાં વાણીં સો ઽન્વચિન્તયત પ્રભુઃ ।
હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્ ય એષ ચ્છન્દસિ શ્રુતઃ ॥
એષ પ્રજાપતિઃ પૂર્વમ્ અભવદ્ ભુવનાધિપઃ ।
તદાપ્રભૃતિ તસ્યાદ્યો યજ્ઞભાગો વિધીયતે ॥
જામ્બૂનદમયાન્ દિવ્યાન્ કૃતવાન્ ભૂતદર્શનઃ ।
વિભજાત્માનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તેનાસ્મિ સુમહાત્મના ।
કથમ્ આત્મા વિભજ્યઃ સ્યાત્ સંશયો હ્ય્ અત્ર મે મહાન્ ॥
ઇતિ ચિન્તયતસ્ તસ્ય ઓમ્ ઇત્ય્ એવોત્થિતઃ સ્વરઃ ।
સ ભૂમાવ્ અન્તરિક્ષે ચ નાકે ચ કૃતવાન્ સ્વનમ્ ॥
તં ચૈવાભ્યસતસ્ તસ્ય મનસારમયત્ પ્રભુઃ ।
હૃદયાદ્ દેવદેવસ્ય વષટ્કારઃ સમુત્થિતઃ ॥
ભૂમ્યન્તરિક્ષનાકાનાં ભૂર્ભુવઃસુવરાત્મિકાઃ ।
મહાસ્મૃતિમયાઃ પુણ્યા મહાવ્યાહૃતયો ઽભવન્ ॥

છન્દસાં પ્રવરા દેવી ચતુર્વિંશાક્ષરાભવત્ ।
તત્પદં સંસ્મરન્ દિવ્યાં સાવિત્રીમ્ અકરોત્ પ્રભુઃ ॥
ઋક્સામાથર્વયજુષશ્ ચતુરો ભગવાન્ પ્રભુઃ ।
ચકાર નિખિલાન્ વેદાન્ બ્રહ્મયુક્તેન કર્મણા ॥
તતસ્ તસ્યૈવ મનસઃ સનઃ સનક એવ ચ ।
સનાતનશ્ ચ ભગવાન્ વરદશ્ ચ સનન્દનઃ ॥
સનત્કુમારશ્ ચ વિભુસ્ તત્ર જજ્ઞે સનાતનઃ ।
માનસાશ્ ચૈવ પૂર્વાદ્યા ઇત્ય્ એતે ષણ્મહર્ષયઃ ॥
બ્રહ્માણં કપિલં ચૈવ ષડ્ એતાંશ્ ચૈવ યોગિનઃ ।
યતયો યોગતન્ત્રેષુ યાન્ સ્તુવન્તિ દ્વિજાતયઃ ॥
તતો મરીચિમ્ અત્રિં ચ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ ।
ભૃગુમ્ અઙ્ગિરસં ચૈવ મનું ચૈવ પ્રજાપતિમ્ ॥
પિતૄંશ્ ચ સર્વભૂતાનાં દેવતાસુરરક્ષસામ્ ।
મહર્ષીન્ અસૃજચ્ છંભુર્ અષ્ટાવ્ એતાંસ્ તુ માનસાન્ ॥
એતે યુગસહસ્રાન્તે યાશ્ ચૈષામ્ અભવન્ પ્રજાઃ ।
કલ્પે નિઃશેષમુક્તે તુ તતો ગચ્છન્તિ નિર્વૃતિમ્ ॥
તતો યુગસહસ્રાન્તે કલ્પો નિઃશેષ ઉચ્યતે ।
ભૂયો વર્ષસહસ્રાન્તે ઉત્પત્તિસ્ તુ વિધીયતે ।
એતેષામ્ એવ દેવાનાં પ્રજાકારણયોગિનામ્ ॥
કિં તુ કર્મવિશેષેણ દેવતાનાં યુગે યુગે ।
નામજન્મવિશેષાશ્ ચ તથા યુગવિપર્યયે ॥
અઙ્ગુષ્ઠાદ્ દક્ષિણાદ્ દક્ષ ઉત્પન્નો ભગવાન્ ઋષિઃ ।
તસ્થૈવ તુ પુનર્ ભાર્યા વામાઙ્ગુષ્ઠાદ્ અજાયત ॥
તત્ર તસ્યાભવત્ કન્યા વિશ્રુતા લોકમાતરઃ ।
યાભિર્ વ્યાપ્તાસ્ ત્રયો લોકાઃ પ્રજાભિર્ મનુજાધિપ ॥
અદિતિં ચ દિતિં કાલામ્ અનાયું સિંહિકાં મુનિમ્ ।
પ્રાધાં ક્રોધાં ચ સુરભિં વિનતાં સુરસાં તથા ॥
ઇરાં ક્રોધવશાં ચૈવ સુરસાં ચ ત્રયોદશ ।
દનું કદ્રૂં ચ દુહિતૄઃ પ્રદદૌ કશ્યપાય તુ ।
પ્રજાઃ સંચિન્ત્ય મનસા ગતિજ્ઞેનાન્તરાત્મના ॥
અરુન્ધતીં વસું યામીં લમ્બાં ભાનું મરુત્વતીમ્ ।
સંકલ્પાં ચ મુહૂર્તાં ચ સાધ્યાં વિશ્વાં ચ ભારત ॥
મનવે બ્રહ્મપુત્રાય કન્યા દક્ષો દદૌ દશ ।
તાશ્ ચ સર્વાન્ અવદ્યાઙ્ગ્યઃ કન્યાઃ કમલલોચનાઃ ॥
પૂર્ણચન્દ્રાનના દિવ્યા ગન્ધવત્યો મનોરમાઃ ।
કીર્તિં લક્ષ્મીં ધૃતિં પુષ્ટિં બુદ્ધિં મેધાં ક્રિયાં તથા ।
મતિં લજ્જાં વસું ચૈવ દક્ષો ધર્માય વૈ દદૌ ॥
આત્રેયસ્ તુ તતો ભૂતસ્ તસ્ય તોયાત્મકઃ પ્રભુઃ ।
પુત્રો ગૃહાણામ્ અધિપઃ સહસ્રાંશુસ્ તમિસ્રહા ॥
તસ્મૈ નક્ષત્રયોગિન્યઃ સપ્તાવિંશતિર્ ઉત્તમાઃ ।

રોહિણીપ્રમુખાઃ કન્યા દક્ષઃ પ્રાચેતસો દદૌ ॥
એતાસાં પુત્રપૌત્રં તુ પ્રોચ્યમાનં મયા શૃણુ ।
કશ્યપસ્ય મનોશ્ ચૈવ ધર્મસ્ય શશિનસ્ તથા ॥
અર્યમા વરુણો મિત્રઃ પૂષા ધાતા પુરંદરઃ ।
ત્વષ્ટા ભગો ઽંશઃ સવિતા પર્જન્યશ્ ચેતિ વિશ્રુતાઃ ॥
અદિત્યાં જજ્ઞિરે દેવાઃ કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ ।
દિત્યાં પુત્રદ્વયં જજ્ઞો કશ્યપાદ્ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥
હિરણ્યકશિપુશ્ ચૈવ હિરણ્યાક્ષશ્ ચ વીર્યવાન્ ।
દ્વાવ્ અપ્ય્ અમિતવિક્રાન્તૌ તપસા કશ્યપોપમૌ ॥
હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રાશ્ ચત્વારઃ સંબભૂવિરે ।
તપઃસિદ્ધા યોગસિદ્ધા બ્રહ્મચર્યે ચ સુસ્થિતાઃ ॥
સત્યવ્રતપરા નિત્યં શાન્તાશ્ ચૈવ જિતેન્દ્રિયાઃ ।
અહિંસાપરમોપેતા મોહરાગવિવર્જિતાઃ ॥
ઋજુપ્રભાવા દક્ષાશ્ ચ વીરા નિકૃતિનિશ્ચયે ।
સર્વે તેજસ્વિનઃ શૂરાઃ સર્વે ભવપરાયણાઃ ॥
ભવાય તુ ભવં દેવં શ્રીગર્ભં પરમેશ્વરમ્ ।
પિશિતાશનં ભૂતેશં ભૂતાનાં પતિમ્ અવ્યયમ્ ॥
અક્ષયં પરમં દેવમ્ અવ્યયં ભવનં પરમ્ ।
પરાચ્ ચ પરમં દેવં પરાવરપરં પરમ્ ॥
અનાદિમ્ અવ્યક્તભવમ્ ઈશ્વરં પુરુષોત્તમમ્ ।
સુરાસુરગુરું દેવં સર્વલોકાદિમ્ ઉત્તમમ્ ॥
પદમ્ અવ્યક્તભૂયિષ્ઠં કૃત્તિચર્મનિવાસસમ્ ।
હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રાઃ પ્રપન્નાશ્ ચ પિનાકિનમ્ ॥
હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રાઃ પઞ્ચૈવ સુમહાબલાઃ ।
પ્રહ્રાદશ્ ચૈવ સંહ્રાદસ્ તથાનુહ્રાદ એવ ચ ।
હ્રદશ્ ચૈવ તુ વિક્રાન્તઃ પઞ્ચમો ઽનુહ્રદસ્ તથા ॥
પ્રહ્રાદઃ પૂર્વજસ્ તેષામ્ અનુહ્રાદસ્ તતો ઽપરઃ ॥
સંહ્રાદશ્ ચૈવ હ્રાદશ્ ચ કનીયાંસૌ બભૂવતુઃ ।
પ્રહ્રાદસ્ય ત્રયઃ પુત્રા વિક્રાન્તાઃ સુમહાબલાઃ ।
વિરોચનશ્ ચ પ્રાહ્રાદિર્ દૈત્યેન્દ્રો ઽભૂન્ મહાયશાઃ ॥
વિરોચનશ્ ચ જમ્ભશ્ ચ સુજમ્ભશ્ ચેતિ વિશ્રુતાઃ ।
વિરોચનસ્ તુ પ્રાહ્રાદિર્ આસીત્ સમિતિદુર્જયઃ ।
બલિર્ વિરોચનસુતો બાણ એકો બલેઃ સુતઃ ॥
બાણસ્ય ચેન્દ્રદમનઃ પુત્રઃ પરપુરંજયઃ ।
બલેસ્ તુ પુત્રો બલવાન્ બાણ એવ પ્રતાપવાન્ ॥
અનુહ્લાદસ્ય યે પુત્રા ખ્યાતાઃ સર્વત્ર ભારત ।
દનોઃ પુત્રાસ્ તુ બહવો વંશે ખ્યાતા મહાસુરાઃ ।
વિપ્રચિત્તિઃ પ્રથમજસ્ તેષાં રાજા બભૂવ હ ॥
ગણઃ પ્રજજ્ઞે ક્રોધાયાઃ પુત્રપૌત્રમ્ અનન્તકમ્ ।
રૌદ્રાઃ ક્રોધવશા નામ ક્રૂરકર્માણ એવ તે ॥

સિંહિકા સુષુવે રાહું ગ્રહં ચન્દ્રાર્કમર્દનમ્ ।
ગ્રસ્તારં ચૈવ ચન્દ્રસ્ય સૂર્યસ્ય ચ વિનાશનમ્ ॥
કાલાયાઃ કાલકલ્પસ્ તુ ગણઃ પરમદારુણઃ ।
અભવદ્ દીપ્તસૂર્યાક્ષો નીલમેઘસમપ્રભઃ ॥
સહસ્રશીર્ષા શેષશ્ ચ વાસુકિસ્ તક્ષકસ્ તથા ।
બહૂનાં કદ્રુપુત્રાણામ્ એતે પ્રાધાન્યમ્ આગતાઃ ॥
ધર્માત્માનો વેદવિદઃ સદા પ્રાણિહિતે રતાઃ ।
લોકતન્ત્રધરાશ્ ચૈવ વરદાઃ કામરૂપિણઃ ॥
તાર્ક્ષ્યશ્ ચારિષ્ટનેમિશ્ ચ ગરુડશ્ ચ મહાબલઃ ।
અરુણશ્ ચારુણિશ્ ચૈવ વિનતાયાઃ સુતાઃ સ્મૃતાઃ ॥
ઇમાશ્ ચાપ્સરસઃ પુણ્યા વિવિધાઃ પુણ્યલક્ષણાઃ ।
સુષુવે ઽષ્ટૌ મહાભાગા પ્રાધા દેવર્ષિપૂજિતાઃ ॥
અનવદ્યામ્ અનૂકાં ચ અનૂનામ્ અરુણપ્રિયામ્ ।
અનુગાં સુભગાં ચૈવ સ્ત્રિયઃ પ્રાધા વ્યજાયત ॥
અલમ્બુષા મિશ્રકેશી પુણ્ડરીકા તિલોત્તમા ।
સુરૂપા લક્ષ્મણા ક્ષેમા તથા રમ્ભા મનોરમા ॥
અમિતા ચ સુબાહૂ ચ સુવૃત્તા સુમુખી તથા ।
સુપ્રિયા ચ સુગન્ધા ચ સુરથા ચ પ્રમાથિની ॥
કાશ્યા શારદ્વતી ચૈવ મૌનેયાપ્સરસઃ સ્મૃતાઃ ।
વિશ્વાવસુર્ ભરણ્યા ચ ગન્ધર્વાશ્ ચૈવ વિશ્રુતાઃ ॥
મેનકા સહજન્યા ચ પર્ણિની પુઞ્જિકસ્થલા ।
ઘૃતસ્થલા ઘૃતાચી ચ વિશ્વાચી ચોર્વશી તથા ॥
અનુમ્લોચેતિ વિખ્યાતા પ્રમ્લોચેતિ ચ તા દશ ।
મનોવતી તથા ચૈવ દિવ્યા અપ્સરસઃ સ્મૃતાઃ ।
પ્રજાપતેસ્ તુ સંકલ્પાત્ સંભૂતા ભુવનશ્રિયઃ ॥
અમૃતં બ્રાહ્મણા ગાવો રુદ્રાશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ ।
સુરભ્યપત્યમ્ ઇત્ય્ એતત્ પુરાણે નિશ્ચયો મહાન્ ॥
એતદ્ વૈ કશ્યપાપત્યં મનોર્ વંશં નિબોધત ।
સંક્ષેપેણૈવ તત્સર્વં કીર્તયિષ્યામિ તે ઽનઘ ॥
વિશ્વેદેવાસ્ તુ વિશ્વાયાઃ સાધ્યા સાધ્યાન્ વ્યજાયત ।
મરુત્વત્યા મરુત્વન્તો વસોસ્ તુ વસવઃ સ્મૃતાઃ ।
ભાનોસ્ તુ ભાનવસ્ તાત મુહૂર્તાસ્ તુ મુહૂર્તજાઃ ॥
લમ્બા ઘોષં વિજજ્ઞે ઽથ નાગવીથી ચ જામિજા ।
પૃથિવીવિષયં સર્વં મરુત્વત્યામ્ અજાયત ॥
સંકલ્પાયાસ્ તુ કૌરવ્ય જજ્ઞે સંકલ્પ એવ ચ ।
ધર્મસ્ય પુત્રો લક્ષ્મ્યાસ્ તુ કામો જજ્ઞે જગત્પ્રિયઃ ॥
યશો હર્ષશ્ ચ કામસ્ય રત્યાં પુત્રદ્વયં સ્મૃતમ્ ।
સોમસ્ય પુત્રો રોહિણ્યાં જજ્ઞે વર્ચા મહાપ્રભઃ ॥
ઉદયન્ન્ એવ ભગવાન્ વર્ચસ્વી યેન જાયતે ॥
પુરૂરવાશ્ ચ ભગવાન્ ઉર્વશી યેન યુજ્યતે ।

એવં પુત્રસહસ્રાણિ સ્ત્રીણાં ચૈવ પરસ્પરમ્ ।
એતાવત્ તુ જગન્મૂલં યત્ર લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥
પ્રજાપતિસ્ તુ ભગવાન્ ગુણતઃ પ્રેક્ષ્ય દેહિનઃ ।
આધિપત્યેષુ યુક્તેષુ નિયોજયતિ યોગવિત્ ॥
દિશો દશ ક્ષિતિમ્ ઋષયો ઽર્ણવાન્ નગાન્ @
દ્રુમૌષધીર્ ઉરગસરિત્સુરાસુરાન્ ।
પ્રજાપતીન્ ભુવનસૃજો નભો ભુવઃ @
ક્રિયા મખાન્ અથ કૃતવાન્ ગિરીંશ્ ચ સઃ ॥
ત્રયાણામ્ અપિ લોકાનામ્ આદિત્યાનાં ચ ભારત ।
ચકાર શક્રં રાજાનમ્ આદિત્યસમતેજસમ્ ॥
સ વજ્રી કવચી જિષ્ણુર્ અદિત્યામ્ અભિજજ્ઞિવાન્ ।
સ્મૃતીસહાયો દ્યુતિમાન્ યથા સો ઽધ્વર્યુભિઃ સ્તુતઃ ॥
જાતમાત્રો ઽથ ભગવાન્ અદિત્યા સ કુશૈર્ વૃતહ્ ।
તદાપ્રભૃતિ દેવેશઃ કૌશિકત્વમ્ ઉપાગતઃ ॥
અભિષિચ્યાધિરાજ્યે તુ સહસ્રાક્ષં પુરંદરમ્ ।
બ્રહ્મા ક્રમેણ રાજ્યાનિ વ્યાદેષ્ટુમ્ ઉપચક્રમે ॥
યજ્ઞાનાં તપસાં ચૈવ નક્ષત્રગ્રહયોસ્ તથા ।
દ્વિજાનામ્ ઓષધીનાં ચ સોમં રાજ્યે ઽભ્યષેચયત્ ॥
દક્ષં પ્રજાપતીનાં તુ અમ્ભસાં વરુણં પતિમ્ ।
પિતૄણાં સર્વનિધનં કાલં વૈશ્વાનરપ્રભમ્ ॥
ગન્ધર્વાણાં ચ સર્વેષાં મહાદેવઃ કૃતઃ પ્રભુઃ ।
ગન્ધર્વાણાં ચ સર્વેષાં ભૂતાનાં ચ શરીરિણામ્ ।
શબ્દકાલબલાનાં ચ વાયુર્ ઈશસ્ તદા કૃતઃ ॥
સર્વભૂતપિશાચાનાં માતૄણાં ચ ગવાં તથા ।
ઉન્માદગ્રહરોગાણાં વ્યાધીનામ્ ઈતિનાં તથા ॥
પ્રેતાનાં ચૈવ સર્વેષાં મહાદેવઃ કૃતઃ પ્રભુઃ ।
યક્ષાણાં રાક્ષસાનાં ચ ગુહ્યકાનાં ધનસ્ય ચ ॥
રત્નાનાં ચૈવ સર્વેષાં કૃતો વૈશ્રવણઃ પ્રભુઃ ।
સર્વેષાં દંષ્ટ્રિણાં શેષો નાગાનામ્ અથ વાસુકિઃ ।
સરીસૃષાણાં સર્વેષાં પ્રભુર્ વૈ તક્ષકઃ કૃતઃ ॥
સાગરાણાં નદીનાં ચ મેઘાનાં વર્ષિતસ્ય ચ ।
આદિત્યાનામ્ અવરજઃ પર્જન્યો ઽધિપતિઃ કૃતઃ ॥
ગન્ધર્વાણામ્ અધિપતિં ચક્રે ચિત્રરથં પ્રભુમ્ ।
સર્વાપ્સરોગણાનાં ચ કામદેવઃ કૃતઃ પ્રભુઃ ॥
ચતુષ્પદાનાં સર્વેષાં વાહનાનાં ચ સર્વશઃ ।
મહેશ્વરધ્વજઃ શ્રીમાન્ ગોવૃષો ઽધિપતિઃ કૃતઃ ॥
દૈત્યાનાં ચ મહાતેજા હિરણ્યાક્ષઃ પ્રભુઃ કૃતઃ ।
દાનવાનાં ચ સર્વેષામ્ અનીકાનાં તથૈવ ચ ॥
વિપ્રચિત્તઃ પ્રથમજસ્ તેષાં રાજ્યે ઽભિષેચિતઃ ।
હિરણ્યકશિપુશ્ ચૈવ યૌવરાજ્યે ઽભિષેચિતઃ ॥

ગણાનાં કાલકેયાનાં મહાકાલઃ કૃતઃ પ્રભુઃ ।
અનાયુષાયાઃ પુત્રાણાં વૃત્રો રાજા તદા કૃતઃ ॥
આદિત્યસ્ય વિભોઃ પુત્રો ધર્મરાજો મહાયશાઃ ।
સિંહિકાતનયો યસ્ તુ રાહુર્ નામ મહાગ્રહઃ ।
ઉત્પાતાનામ્ અનેકાનામ્ અશુભાનાં પતિઃ કૃતઃ ॥
ઋતૂનામ્ અથ સર્વેષાં યુગાનાં ચૈવ ભારત ।
પક્ષાણાં ચ ક્ષપાણાં ચ તથાહસ્તિથિપર્વણામ્ ॥
કલાકાષ્ઠામુહૂર્તાનાં ગતેર્ અયનયોસ્ તથા ।
કૃતઃ સંવત્સરો રાજા યોગસ્ય ગણિતસ્ય ચ ॥
પક્ષિણામ્ અથ સર્વેષાં નાગાનાં ચ મહાબલઃ ।
સુપર્ણો ભોગિનાં ચૈવ ગુરુડો ઽધિપતિઃ કૃતઃ ॥
અરુણો ગુરુડભ્રાતા જપાપુષ્પચયપ્રભઃ ।
યોગાનાં ચૈવ સર્વેષાં સાધ્યાનામ્ અધિપઃ કૃતઃ ॥
પુત્રો ઽસ્ય વિરથો નામ કશ્યપસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
સારથ્યે યોજિતશ્ ચાસીત્ સૂર્યસ્યામિતતેજસઃ ।
રાજા પ્રાચ્યાં દિશિ તથા વાસવો ઽધિપતિઃ કૃતઃ ॥
આદિત્યસ્ય વિભોઃ પુત્રો ધર્મરાજો મહાયશાઃ ।
દક્ષિણસ્યાં દિશિ યમો મહેન્દ્રેણાભિસત્કૃતઃ ॥
કશ્યપસ્યૌરસઃ પુત્રઃ સલિલાન્તર્ગતસ્ તથા ।
અમ્બુરાજ ઇતિ ખ્યાતઃ પ્રતીચ્યાં દિશિ પાર્થિવઃ ॥
પુલસ્ત્યપુત્રો દ્યુતિમાન્ મહેદ્રપ્રતિમઃ પ્રભુઃ ।
એકાક્ષઃ પિઙ્ગલો નામ સૌમ્યાયાં દિશિ પાર્થિવઃ ॥
એવં વિભજ્ય રાજ્યાનિ સ્વયંભૂર્ લોકભાવનઃ ।
લોકાંશ્ ચ ત્રિદિવે દિવ્યાન્ અદદાત્ સ પૃથક્ પૃથક્ ॥
કસ્યચિત્ સૂર્યસંકાશાન્ કસ્યચિદ્ વહ્નિસંનિભાન્ ।
કસ્યચિદ્ વિદ્યુદુદ્યોતાન્ કસ્યચિચ્ ચન્દ્રનિર્મલાન્ ॥
નાનાવર્ણાન્ કામગમાન્ અનેકશતયોજનાન્ ।
સતાં સુકૃતિનાં લોકાન્ પાપદુષ્કૃતિદુર્લભાન્ ॥
યે ચ ભાસા વિભાન્ત્ય્ અગ્રે સૌમ્યાસ્ તારાગણા ઇવ ।
એતે સુકૃતિનાં લોકા યે જાતાઃ પુણ્યકર્મિણઃ ॥
યે યજન્તિ મખૈઃ પુણ્યૈઃ સમાપ્તવરદક્ષિણૈઃ ।
સ્વદારનિરતાઃ ક્ષાન્તા ઋજવઃ સત્યવાદિનઃ ॥
દિનાનુગ્રહકર્તારો બ્રાહ્મણા લોભવર્જિતાઃ ।
તે ત્યક્તરજસઃ શાન્તા યાન્તિ તત્ર તપોજ્જ્વલાઃ ॥
એવં નિયુજ્ય તનયાન્ સ્વયં લોકપિતામહઃ ।
પુષ્કરં બ્રહ્મસદનમ્ આરુરોહ પ્રજાપતિઃ ॥
સર્વે સ્વયંભુદત્તેષુ પાલનેષુ દિવૌકસઃ ।
રેમિરે સ્વેષુ લોકેષુ મહેન્દ્રેણાભિપાલિતાઃ ॥
સ્વયંભુવા શક્રપુરઃસરાઃ સુરાઃ @
કૃતા યથાર્હં પ્રતિપાલનેષુ તે ।

યશો દિવં ચ પ્રતિપેદિરે શુભં @
મુદં ચ જગ્મુર્ મખભાગભોજિનઃ ॥
કદાચિત્ તુ સપક્ષાસ્ તે પર્વતા ધરણીધરાઃ ।
પ્રસ્થિતા ધરણીં ત્યક્ત્વા નૂનં તસ્યૈવ માયયા ॥
તદાસુરાણાં નિલયં હિરણ્યાક્ષેણ પાલિતમ્ ।
દિશં પ્રતીચીમ્ આગમ્ય હ્રદે ઽમજ્જન્ યથા ગજાઃ ॥
તત્રાસુરેભ્યઃ શંસન્ત આધિપત્યં સુરાશ્રયમ્ ।
તચ્ છ્રુત્વાથાસુરાઃ સર્વે ચક્રુર્ ઉદ્યોગમ્ ઉત્તમમ્ ॥
ક્રૂરાં ચ બુદ્ધિમ્ અતુલાં પૃથિવીહરણે રતાઃ ।
આયુધાનિ ચ સર્વણિ જગૃહુર્ ભીમવિક્રમાઃ ॥
ચક્રાશનીંસ્ તથા ખડ્ગાન્ ભુશુણ્ડીશ્ ચ ધનૂંષિ ચ ।
પ્રાસાન્ પાશાંશ્ ચ શક્તીશ્ ચ મુસલાનિ ગદાસ્ તથા ॥
કેચિત્ કવચિનઃ સજ્જા મત્તાન્ નાગાન્ સમાસ્થિતાઃ ।
કેચિદ્ અશ્વરથાન્ યુક્તા અપરે ઽશ્વા મહારથાઃ ॥
કેચિદ્ ઉષ્ટ્રાંસ્ તથા ખડ્ગાન્ મહિષાન્ ગર્દભાન્ અપિ ।
સ્વબાહુબલમ્ આસ્થાય કેચિચ્ ચાપિ પદાતયઃ ॥
પરિવાર્ય હિરણ્યાક્ષં તલબદ્ધાઃ પતાકિનઃ ।
ઇતશ્ ચેતશ્ ચ નિશ્ચેરુર્ હૃષ્ટાઃ સર્વે યુયુત્સવઃ ॥
તતો દેવગણાઃ પશ્ચાત્ પુરંદરપુરોગમાઃ ।
દૈત્યાનાં વિદિતોદ્યોગાશ્ ચક્રુર્ ઉદ્યોગમ્ ઉત્તમમ્ ॥
મહતા ચતુરઙ્ગેણ બલેન સુસમાહિતાઃ ।
બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રાણાસ્ તૂણવન્તઃ સમાર્ગણાઃ ॥
ઉગ્રાયુધધરા દેવાઃ સ્વેષ્વ્ અનીકેષ્વ્ અવસ્થિતાઃ ।
ઐરાવતગતં શક્રમ્ અન્વગચ્છન્ત પૃષ્ઠતઃ ॥
તતસ્ તૂર્યનિનાદૈશ્ ચ ભેરીણાં ચ મહાસ્વનૈઃ ।
અભ્યદ્રવદ્ ધિરણ્યાક્ષો દેવરાજં પુરંદરમ્ ॥
તીક્ષ્ણૈઃ પરશુનિસ્ત્રિંશૈર્ ગદાતોમરશાક્તિભિઃ ।
મુસલૈઃ પટ્ટિસૈશ્ ચૈવ છાદયામ્ આસ વાસવમ્ ॥
તતો ઽસ્ત્રબલવેગેન સાર્ચિષ્મત્યઃ સુદારુણાઃ ।
ઘોરરૂપા મહાવેગા નિપેતુર્ બાણવૃષ્ટયઃ ॥
શિષ્ટાશ્ ચ દૈત્યા બલિનઃ શિતધારાપરશ્વધૈઃ ।
પરિઘૈર્ આયસૈઃ ખડ્ગૈઃ ક્ષેપણીયૈશ્ ચ મુદ્ગરૈઃ ॥
ગણ્ડશૈલૈશ્ ચ વિપુલૈર્ અશ્મભિશ્ ચાદ્રિસંનિભૈઃ ।
ઘાતનીભિશ્ ચ ગુર્વીભિઃ શતઘ્નીભિસ્ તથૈવ ચ ॥
યુગૈર્ યન્ત્રૈશ્ ચ નિર્મુક્તૈર્ અર્ગલૈશ્ ચ વિદારણૈઃ ।
સર્વાન્ દેવગણાન્ દૈત્યાઃ સંનિજઘ્નુઃ સવાસવાન્ ॥
ધૂમ્રકેશં હરિશ્મશ્રું નાનાપ્રહરણાયુધમ્ ।
રક્તસંધ્યાભ્રસંકાશં કિરીટોત્તમધારિણમ્ ॥
નીલપીતામ્બરધરં સિતોદ્વૃત્તોગ્રદંષ્ટ્રિણમ્ ।
આજાનુબાહું હર્યક્ષં વૈદૂર્યાભરણોજ્જ્વલમ્ ॥