Language

ENहिગુ
Scripture Library

Harivaṃśa, Appendix I · Part 421440

kṣaṇā lavā muhūrtāś ca kalāḥ kāṣṭhās tathaiva ca //
ahorātrapramāṇaṃ ca nimeṣonmeṣaṇaṃ tathā /
tārāṇāṃ gatayaś caiva grahāṇāṃ ca viśeṣataḥ //
atha pārthivam aiśvaryaṃ vikāragrahasaṃbhavam /
yogayuktās tv abhigrastāḥ prātyante hy acalāsanāt //
alobhāc chidyate sadyo vepamāno 'nukīrtyate /
sīdate vasudhāmadhye bhidyamānaḥ punaḥ punaḥ //
bhūtānāṃ bahurūpaiś ca anyaiś ca talavāsibhiḥ /
viṣayair yujyate kṣipraṃ saṃkṣepāt saṃprarudhyate //
tataḥ pārthivam aiśvaryaṃ sevamānaś ca sarvataḥ /
mūrtimadbhiś ca bahudhā dhātubhiḥ sa ca hanyate /
śaktitomaranistriṃśair gadābhiś cāpy anekaśaḥ //
asibhiḥ pātyate caiva kṣuradhāraiḥ sahasraśaḥ /
bhidyate caiva bāṇāgraiḥ sutīkṣṇair marmabhedibhiḥ //
ebhir vikāraiḥ sakalair niruddhaiś cāpi sarvaśaḥ /
dhruvam aiśvaryam āpannaḥ siddho bhavati brāhmaṇaḥ //
tataḥ pārthivam aiśvaryaṃ nirmuktasya vikārataḥ /
prādurbhavati yuñjāne samādhau pralayaṃ gate //
divyaṃ tad gandham āghrāti divyārthāṃs tāñ śṛṇoti ca /
divyarūpaiś ca puruṣair bhidyate na ca chidyate /
gacchan prakṛtito 'nantaḥ pradhānātmā kṣarann iva //
tato 'nyāṃ dhāraṇāṃ gatvā manasā sa pitāmahaḥ /
brahmakarmasamārambhaṃ nirmuktenāntarātmanā //
sarvāṅgadhāraṇāṃ kṛtvā manasā prahasann iva /
brahmayogena yogajñaḥ sṛjate manasā prajāḥ //
manasā rūpasaṃpannā hy apsarāḥ sṛjate prabhuḥ /
nāsikāgrāc ca gandharvān sucitrāmbaravāsasaḥ //
tumburupramukhān sarvāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ /
nṛtyavāditrakuśalān kuśalān sāmagītaye /
brahmayogena yogajñaḥ svayaṃbhūr bhagavān prabhuḥ //
cārunetrāṃ sukeśāntāṃ subhrūṃ cārunibhānanāṃ /
padmena śatapatreṇa cāruṇā suvirājitām /
dharmyāṃ śucigiraṃ sevyāṃ brāhmīṃ mūrtimatīṃ śriyam //
sasṛje manasā brahmā samyakproktena cetasā /
bhāvayogena bhūtātmā sarvaprāṇabhṛtāṃ nṛpa //
cakṣuṣā rupasaṃpannāḥ sṛjan so 'psarasaḥ prabhuḥ /
nāsikāgrāc ca gandharvān suvācaḥ supravāditān //
gānaprabhāṣaṃ saṃcakre gandharvāṇāṃ viśeṣataḥ /
anyeṣāṃ caiva viprāṇāṃ gānaṃ brahmaprabhāvitam //
padbhyāṃ sṛjati bhūtāni gatimanti dhruvāṇi ca /

narakiṃnarayakṣāṃś ca piśācoragarākṣasān //
gajān siṃhāṃś ca vyāghrāṃś ca mṛgāṃś caiva sahasraśaḥ /
tṛṇajātīś ca bahudhā bhāvahetoś catuṣpadān //
ye tu hastān nikhādanti karmaprāptena hetunā /
hastebhyaḥ karma sa sṛjan mantavyaṃ manasā tathā //
pāyunā sa visargaṃ ca bhūtānāṃ sukham icchatām /
upasthena tathānandaṃ pañcendriyasamādhinā //
hṛdayād asṛjad gāvo bāhunā pakṣiṇas tathā /
anyāni caiva sattvāni tais tair veṣaiḥ pṛthagvidhaiḥ //
ṛṣiṃ tv aṅgirasaṃ caiva muniṃ jvalitatejasam /
brahmavaṃśakaram divyaṃ vyatiriktaṣaḍindriyam //
bhruvo 'ntare janayate yogād yogīśvaraḥ prabhuḥ /
brahmavaṃśakaraṃ divyaṃ bhṛguṃ paramadhārmikam //
lalāṭadeśād asṛjan nāradaṃ priyavigraham /
sanatkumāraṃ mūrdhnaś ca mahāyogī pitāmahaḥ //
abhiṣiktaṃ ca somaṃ ca yauvarājye pitāmahaḥ /
brāhmaṇānāṃ ca rājānaṃ śāśvataṃ rajanīcaram //
tapasā mahatā yukto grahaiḥ saha puraḥsaraḥ /
cacāra nabhaso madhye prabhābhir bhāsayañ jagat //
sa gātrair manasā yogān bhagavān siddhim āgataḥ /
sṛṣṭavān sarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca //
tatra sthānāni bhūtānāṃ yogaṃś caiva pṛthagvidhān /
vyadhatta śataśo brahmā sarvabhūtapitāmahaḥ //
eṣa brahmamayo yajño yogaḥ sāṃkhyaś ca tattvataḥ /
vijñānaṃ ca svabhāvaṃ ca kṣetraṃ kṣetrajñam eva ca //
ekatvaṃ ca pṛthaktvaṃ ca saṃbhavo nidhanaṃ tathā /
kālaḥ kālakṣayaś caiva jñeyo vijñānam eva ca //
śrutaṃ brahmayugaṃ brahman yugānāṃ prathamaṃ yugam /
kṣatrasyāpi yugam brahmañ śrotum icchāmy ahaṃ prabho //
sasaṃkṣepaṃ savistaraṃ niyamair bahubhiś citam /
upāyajñaiś ca kathitaṃ kratubhiś caiva śobhitam //
etat te kathayiṣyāmi yajñakarmabhir arcitam /
dānadharmaiś ca vividhaiḥ prajābhir upaśobhitam //
te 'ṅguṣṭhamātrā munaya ādattāḥ sūryaraśmibhiḥ /
mokṣaprāptena vidhinā nirābādhena karmaṇā //
pravṛtte cāpravṛtte ca nityaṃ brahmaparāyaṇāḥ /
parāyaṇasya saṃgamya brahmaṇas tu mahīpate //
śrīvṛtāḥ pāvanāś caiva brāhmaṇāś ca mahīpate /
caritabrahmacaryāś ca brahmajñānena bodhitāḥ //
pūrṇe yugasahasrānte pūrvaṃ ye pralayaṃ gatāḥ /

brāhmaṇā vṛttasaṃpannā jñānasiddhāḥ samāhitāḥ //
vyatiriktendriyo viṣṇur yogātmā brahmasaṃbhavaḥ /
dakṣaḥ prajāpatir bhūtvā sṛjate vimalāḥ prajāḥ //
akṣarād brāhmaṇāḥ saumyāḥ kṣarāt kṣatriyabāndhavāḥ /
vaiśyā vikārataś caiva śūdrā dhūmavikārataḥ //
śvetalohitakair varṇaiḥ pītair nīlaiś ca brāhmaṇāḥ /
abhinirvartitā varṇāś cintayānena viṣṇunā //
tato varṇatvam āpannāḥ prajā loke caturvidhāḥ /
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva mahīpate //
ekaliṅgāḥ pṛthagdharmā dvipadāḥ paramādbhutāḥ /
yātanāyābhisaṃpannā gatijñāḥ sarvakarmasu //
trayāṇāṃ varṇajātānāṃ vedaproktāḥ kriyāḥ smṛtāḥ /
tena vā brahmayogena vaiṣṇavena mahīpate //
prajñayā tejasā yogāt tena prācetasaḥ prabhuḥ /
viṣṇur eva mahāyogī karmaṇām antaraṃ gataḥ //
tato nirmāṇasaṃbhūtāḥ śūdrāḥ karmavivarjitāḥ /
tasmān nārhanti saṃskāraṃ na hy atra brahma vidyate //
yathāgnau dhūmasaṃghāto hy araṇyā mathyamānayā /
prādurbhūto visarpan vai nopayujyati karmaṇi //
evaṃ śūdrā visarpante bhuvi kārtsnyena janmanā /
nāsaṃskṛtena dharmeṇa vedaproktena karmaṇā //
tato 'nye dakṣaputrās tu saṃbhūtā dharmayonayaḥ /
balavanto mahotsāhā mahāvīryā mahaujasaḥ //
pitrā proktā mahātmāno dakṣeṇāyajñakarmaṇā /
antam icchāmy ahaṃ śrotuṃ dhātryāḥ putro 'balo hy aham /
tato vidhāsye tattvajñaḥ prajānāṃ vipulaṃ balam /
vipulatvād dhi kṣetrāṇāṃ mamāpi vipulāḥ prajāḥ //
na teṣāṃ darśayed devī cakṣuṣā rūpam ātmanaḥ /
prajāpatisutānāṃ vai vipulaṃ sāram icchatām //
ātmano bhāvanirvṛtte bhāvye kṛtayuge tadā /
janitrī sarvabhūtānām aṇḍajān udbhidāṃs tathā //
saṃvedajananī dhātrī ceti mātrā pracoditā /
aṇutāṃ tanutāṃ caiva jantūnāṃ karmabhāginām //
sādhv ahaṃ śrotum icchāmi tretāyāṃ brāhmaṇottama /
yaṃ jñātvā sarvavidyānāṃ paraṃ paśyeyam avyayam //
dakṣas tu punar ālambya strībhāvaṃ puruṣottamaḥ /
yogād yogeśvarātmanaṃ niṣaṇṇo girimūrdhani //
sujānuḥ pīnajaghanā subhrūḥ padmanibhānanā /
raktāntanayanā kāntā sarvabhūtamanoramā //
manoramā mahābhāgā cintayātmānam ātmanā /

dakṣaḥ prācetasas tasyāṃ kanyāyāṃ janayat prabhuḥ /
dehād dhi yogavidhinā kanyāḥ padmanibhānanāḥ //
dakṣaḥ puruṣarūpeṇa strīrūpam apahāya ca /
darśane sarvabhūtānāṃ kāntaḥ kāntataro 'bhavat //
tāḥ kanyāḥ pradadau dakṣaḥ svayaṃ prācetasaḥ prabhuḥ /
brahmadeyena vidhinā brahmaprāptena bhārata //
pradadau daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa /
saptaviṃśati somāya patnīhetoḥ samāhitaḥ //
dakṣo dattvātha tāḥ kanyā brahmakṣatraṃ prapadyata /
brahmaṇādhyuṣitaṃ puṇyaṃ samāhitamanā muniḥ //
tapyamāno mṛgaiḥ sārdhaṃ cacāra vasudhāṃ nṛpa /
tṛṇamūlaphalair vṛddho vṛddhaś ca tapasāsakṛt //
mṛgās tu tasya modanti phalaṃ modanti brāhmaṇāḥ /
dīkṣitāḥ puṇyakarmāṇas tapasā dagdhakilbiṣāḥ //
saṃgrāmakāle kālajñaḥ śarīrādhipatir muniḥ /
karmayajñakṛtāṃ tāta siddhiṃ paśyati lakṣaṇām //
dānamānapravīrāś ca nirudvegā nirāmiṣāḥ /
mṛgaiḥ saha jarāṃ yānti sapatnīkāḥ saputriṇaḥ //
brāhmaṇāḥ stotrasaṃsiddhā janitre prathame pade /
brāhmaṇādhyuṣitatvāc ca brahmakṣetram ihocyate //
yatibhiḥ karmanirmuktair jitakrodhair jitendriyaiḥ /
caradbhir vasudhāṃ viprair niṣkiṃcanapathaiṣibhiḥ //
yā prajā pūrvam ārūḍhā mānasī brahmacāriṇī /
saivaiṣā vyaktim āpannā svabhāvaduratikramā /
avyaktā vyaktim āpannā svabhāvād duratikramā //
vyaktāvyaktagatiś caiṣā kāladharmān mahīpate //
sthāvarā jaṅgamāś caiva sthūlāḥ sūkṣmāś ca bhārata /
kālayogena yogajñā bhavanti na bhavanti ca //
etāś caitāḥ prajāḥ sarvā dakṣakanyāsu jajñire /
kaśyapenāvyayeneha saṃyuktāḥ kāladharmaṇā //
ādityā vasavo rudrā viśve ca samarudgaṇāḥ /
nāgāś cānekaśirasaḥ sādhyā vai pannagās tathā //
gandharvāḥ kiṃnarāḥ yakṣāḥ suparṇāś ca tathāpare /
garutmān saha yakṣaiś ca kiṃnarāś ca suvāsasaḥ //
gāvaḥ paśugaṇaiḥ sārdhaṃ narāś ca vasudhādhipa /
dharādharāś ca vasudhā dhātāraś ca dharādharāḥ /
gajāḥ siṃhāś ca vyāghrāś ca hayāḥ pakṣadharās tathā //
khaḍgā viṣāṇinaś caiva vṛṣabhāś ca mṛgās tathā //
caturviṣāṇā nāgendrāḥ padmābhā varṇataḥ śubhāḥ /
sarvalakṣaṇasaṃpannāḥ prāṇinaḥ kāmarūpiṇaḥ //

tathārūpais tathāgātrais taiḥ śīlais taiḥ parākramaiḥ /
munayaḥ punar udbhūtā dharmakṣetre sanātane //
kṣetrajñā mānuṣe loke dharmiṇo vedagocarāḥ /
yatrodbhūtāḥ surāḥ sarve divi loke pratiṣṭhitāḥ //
ye cānye tapasā siddhā gṛhasthā manujādhipa /
brahmacaryeṇa saṃsiddhāḥ paricaryāṃ gatā guroḥ //
ye ca yogagatiṃ prāptāḥ siddhihetor mahīpate /
kleśādhikaiḥ karmajanyair vṛttiṃ lapsyanti vai dvijāḥ //
śiloñchavṛttayaḥ kṣāntāḥ sapatnīkā dṛḍhavratāḥ /
sarve tv ete divicarā bhavanti caritavratāḥ //
pitāmahaṃ puraskṛtya merupṛṣṭhe samāhitāḥ /
jaṭājinadharā viprās tyaktakrodhā jitendriyāḥ //
parvatāntarasaṃsiddhe bahupādapasaṃvṛte /
dhātusaṃrañjitaśile same nistṛṇakaṇṭake //
trayāṇāṃ brahmavedānāṃ pañcasvaravirājite /
mantrayajñaparā nityaṃ nityaṃ vratahite ratāḥ //
ekam evāgnim ādhāya sarve brāhmaṇapuṃgavāḥ /
bibhidur mantraviṣayaiḥ susamāhitamānasāḥ //
tridhā praṇīto jvalano munibhir vedapāragaiḥ /
atas te tritvam āpannā yad ekas trividhaḥ kṛtaḥ //
eka eva mahān agnir haviṣā saṃpravartate /
svadhākāreṇa mantrajñā mantrāṇāṃ kāryasiddhaye //
svayaṃ ca dakṣaḥ saṃprāpto bhāgavān bhūtasatkṛtaḥ /
brahmā brāhmaṇanirmātā sarvabhūtapitāmahaḥ //
daṇḍī carmī śarī khaḍgī śikhī padmanibhānanaḥ /
abhavan nyastasaṃtāpo jitakrodho jitendriyaḥ //
yajate puṣkare brahmā medhayā saha saṃgataḥ /
indraproktāni sāmāni gīyante brahmavādibhiḥ //
ghṛtaṃ kṣīraṃ yavā vrīhiḥ sarvaṃ paramakaṃ haviḥ /
vedaproktaṃ makhe nyastaṃ kalpitaṃ brahmaṇaḥ pade //
nirmathyāraṇim āgneyīṃ śamīgarbhasamutthitām /
sa brahmā prathamaṃ tasminn agnim anyaṃ pravartayat //
na hy anyad vihitaṃ dravyaṃ yathāgnir yajñakarmaṇi /
pravartayed vibhāgair vā hutahavyamayaṃ balam //
phalāni taiḥ prayuktāni havīṃṣi vitate 'dhvare /
prayuñjate prayogajñā munayo brahmavādinaḥ //
ṣaṇmāsāṃś caturo vedān saṃbabhāṣe bṛhaspatiḥ /
brahmajño brahmaṇo yajñe parayā varṇasaṃpadā //
śikṣāsvarasametāyā madhurāyāḥ samantataḥ /
sānusvaritarāgāyāḥ sarasvatyāḥ prabhāṣate //

tena brāhmaṇaśabdena brahmaproktena bhārata /
vibhāti sa makho vyaktaṃ brahmaloka ivāparaḥ //
makho brahmamukhottīrṇo brahmaśabdair anāmayaiḥ /
prayogaiḥ saṃprayuktasya jalpann iva sa vardhate //
samidbhiḥ somakalaśaiḥ pātraiś caiva savistaraiḥ /
yavair vrīhibhir ājyaiś ca pūrṇaiś ca jalabhājanaiḥ //
kramaprāptaiś ca vasubhiḥ karmabhiś cāparājitaiḥ /
gobhiḥ payasvinībhiś ca parivatsaiś ca komalaiḥ //
brahmavṛddho vayovṛddhas tapovṛddhaś ca bhārata /
brahmavṛddhā vayovṛddhās tapovṛddhāś ca bhārata /
brahmajñānamayo devo vidyayā saha saṃgataḥ //
mānasaiś ca kriyāmūrtir ye ca bhūtāḥ svayaṃ nṛpa /
brahmā juhoti tāṃs tasmān marudbhiḥ sahitas tadā //
tejomūrtidharai rūpair na ca tatkarmaṇāspṛśat /
vedaproktena vidhinā sarvaprāṇabhṛtāṃ nṛpa //
nirmathyāraṇim āgneyīṃ śamīgarbhasamutthitām /
yajate kratunā pūrvam agniṣṭomena sa prabhuḥ /
sadasyais tatsado vyaktaṃ śuśubhe yajñakarmaṇi /
jalpanti madhurā vācaḥ sānusvārāḥ kriyās tataḥ //
karmabhiś ca tapoyuktair vedavedāṅgapāragaiḥ /
sūryendusadṛśau rājan virarāja mahākratuḥ /
brahmaghoṣeṇa mahatā brahmavāsa ivāparaḥ //
vasudhām iva saṃprāptaiḥ sarvair eva divaukasaiḥ /
vedavedāṅgavidbhiś ca vinītair brahmavādibhiḥ /
gatāgatais tapaḥśrāntaiḥ svargaloke mahīyate //
jvaladbhir iva viprais tais tribhir evādhvare 'gnibhiḥ /
brahmaloka ivābhāti brahmaṇaḥ sa mahākratuḥ //
indraproktāni sāmāni gīyante brahmavādibhiḥ /
vacanāni pramuktāni yajūṃṣi vitate 'dhvare //
tapaḥśrāntā brahmaparāḥ satyavratasamāhitāḥ /
āyayur manayaḥ sarve manobhiḥ śrotravādibhiḥ //
hotā cātrābhavad rājan brahmatve ca bṛhaspatiḥ /
sarvadharmavidāṃ śreṣṭhaḥ purāṇo brahmasaṃbhavaḥ //
yajamānaś ca yajñānte viṣṇoḥ pūjāṃ prayujya ca /
adityāḥ paścime garbhe tapasā saṃbhṛte nṛpa //
padaṃ viṣṇur ajo brahmā nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ /
yataḥ padasahasrāṇi bhaviṣyanty udbhavanti ca //
avandhyaṃ cāprameyaṃ ca vyatiriktaṃ ca karmabhiḥ /
ātmāpi yasya munayo bhavanti niṣparigrahāḥ //
parigrahāś ca viṣayā doṣaprāptā mahīpate /

doṣāṃś ca yugapat sarve chādayanti manobalāt //
indriyagrāmaviṣaye caranto niṣparigrahāḥ /
parigrahaṃ śubhaṃ dharmam avidyālakṣaṇaṃ nṛpa //
vadyālakṣaṇasaṃyogān na manaś chādyate nṛpa /
yadi cen muniśabdena gṛhyate brahmavādibhiḥ //
vedavidyāvratasnātair niyataiḥ kurusattama /
divi lokaḥ satāṃ sthānaṃ lokānāṃ loka ucyate //
yatra devā havyapuṣṭā na kṣayaṃ yānti bhārata /
yajamānaś ca bhāgaiḥ svaiḥ karmaprāptodite pade /
modate saha patnībhir vijvaro vasudhādhipa //
yajñāvasāne śailendraṃ dvijebhyaḥ pradadau prabhuḥ /
dadau ca sarvabhūtānāṃ nirmalenāntarātmanā //
taṃ śailaṃ sarvagātrāṇi parasparaviśeṣiṇaḥ /
na śekuḥ pravibhāgārthaṃ bhettuṃ sarvodyamair api //
tatas te brāhmaṇagaṇā niṣedur vasudhātale /
śrameṇābhihatāḥ sarve vivarṇavadanā nṛpa //
supārśvo girimukhyas tu vāgbhir madhurabhāṣitā /
abravīt praṇataḥ sarvāñ śirasā tān dvijottamān //
na hi śakyo balād bhettuṃ yuṣmābhir asusaṅgibhiḥ /
api varṣaśatair divyaiḥ parasparavirodhibhiḥ //
ekībhūtā yadā sarve bhaviṣyatha samāhitāḥ /
avivarodhena yugapad vibhajiṣyatha nirvṛtāḥ //
balaṃ hi rāgadveṣābhyāṃ vardhate brahmasattamāḥ /
vimuktaṃ rāgadoṣābhyāṃ brahma vardhati śāśvatam //
yadāhaṃ bhedayiṣyāmi svargabhinnaiḥ śilāśitaiḥ /
dhātubhiś ca visarpadbhiḥ śikharaiś cānupātibhiḥ //
viśīrṇaiḥ pārśvavivarair nāgaiś cāgalitair bhuvi /
bahubhir vyālarūpaiś ca codyamāno guhāśayaiḥ //
pratigṛhya tu tadvākyaṃ śailendrasya subhāṣitam /
tūṣṇīṃ babhūvus te sarve tadā brāhmaṇasattamāḥ //
balir homāś ca vardhante ahany ahani bhārata /
dvijānāṃ tapasāḍhyānāṃ gṛhadharme pratiṣṭhatāṃ //
devatādyāś ca pūjyante tadāprabhṛti bhārata /
teṣāṃ brahmavidāṃ rājan pṛthivyāṃ brahmavādibhiḥ //
tatraiva brahmasadane same nistṛṇakaṇṭake /
prājyendhanatṛṇe deśe puṇye parvatarodhasi //
vāsaṃ yatra prakurvanti dṛṣṭvā bhagavataḥ kriyām /
taporthino mahābhāgā brahmacaryavrate sthitāḥ //
gṛhasthadharmaniratā dānaprāptena cetasā /
yatayaś cāpi kāṅkṣanti dharmeṇa harikāṅkṣiṇaḥ //

anye karmaphale caiva ratā brāhmaṇapuṃgavāḥ /
agnihotravratasnātā jitakrodhāḥ samāhitāḥ //
daivayuktena vā yuktāḥ karmaṇā brahmasattamāḥ /
cīravalkalasaṃvītā niyatā niyatendriyāḥ //
caranto brahmacaryaṃ ca yatnam āsthāya dāruṇam /
anena vidhinā rājan kramaprāptena sarvaśaḥ //
kramādye vedasaṃskāraṃ puṇyaṃ prāptāḥ sanātanam /
pūrvair ācaritaṃ rājan munibhir brahmavādibhiḥ //
nāvedavidvān āgacchen nāpi raudram vrataṃ caret /
na ca tyāgena gaccheta gṛhadharmaṃ ca na tyajet //
evaṃ na gacched utthānam aprāpto vedasaṃcayam /
ṛcaś ca saṃcayaḥ pūrvaḥ sāmagānāṃ ca bhārata //
asaṃcayaś ca saṃcayaṃ ca sāmagānaṃ ca bhārata //
ye cāpi putriṇo na syuḥ śrutvāpi prāpnuyuḥ phalam /
brāhmaṇās tapasā śrāntā guroś ca paricaryayā //
yasya naivaṃ śrutam brahman na gṛhītam viśāṃ pate /
kāmaṃ taṃ dhārmiko rājā śūdrakarmāṇi kārayet //
atha vā naiva vidyeta yad brahma nādriyed dvijaḥ /
dvābhyāṃ tu śrotraviṣaye manaḥ pūrvaṃ samāhite //
evaṃ sarvendriyārambhān vedapūrvān samārabhet /
brāhmaṇo bhūtisaṃpanno ya icched bhūtim ātmanaḥ //
te tu gobrāhmaṇāṃs tāṃś ca candrādityapuraskṛtāḥ /
brāhmaṇān pūjayan rājan vasubhir brahmasaṃbhavaiḥ //
nāradapramukhāś caiva gandharvā ṛṣayo nṛpa /
kurvanti satataṃ yajñaiḥ kramaprāptaiḥ pitāmaham //
vacobhir madhurābhāṣaiḥ pañcendriyanivāsibhiḥ /
sarvabhūtapriyakaraiḥ sarvabhūtahitaiṣibhiḥ //
stūyamānaś ca yajñānte pañcendriyasamāhitaiḥ /
provāca bhagavān brahma diṣṭyā diṣṭyeti bhārata //
tataḥ kaśyapam ābhāṣya provāca bhagavān prabhuḥ /
bhavān api sutaiḥ sārdhaṃ yakṣyate vasudhātale //
kratubhiḥ paramaprāptaiḥ saṃpūrṇavaradakṣiṇaiḥ /
yakṣāḥ surāś ca te sarve yathāpratiguṇaiḥ prabho //
vayaṃ yakṣyāmahe sarve pūrvaṃ yakṣyāmahe vayam /
evam anyonyasaṃrambhād bhidyante baladarpitāḥ //
daiteyāś cāpy adaiteyāḥ parasparajayaiṣiṇaḥ /
yuddhāyaiva pratiṣṭhanti pragṛhya vipulau bhujau //
nivāryamāṇā ṛṣibhis tapasā dagdhakilbaṣaiḥ /
anyaiś ca bahubhir viprair vedavedāṅgapāragaiḥ /
nivāryamāṇā yudhyanti vṛṣabhā iva gokule //

te yuddhārambhasaṃkruddhāḥ sarvaprāṇijayaiṣiṇaḥ /
paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ mṛtyor viṣayam āgatāḥ //
tataḥ śabdena mahatā paraṃ kṛtvā mahābalāḥ /
rundhanti bāhubhiḥ kruddhāḥ sapakṣā iva pakṣiṇaḥ //
cacāla vasudhā caiva pādākrāntā ca roṣibhiḥ /
naur yathā puruṣākrāntā bhārākrāntāvasīdati /
parvatāś ca viśīryante nardamānā vṛṣā iva //
cukṣubhuś ca mahānadyas tāḍitā mātariśvanā /
tataḥ samabhavad yuddhaṃ madhor viṣṇoś ca bhārata //
yugāntakaraṇaṃ ghoraṃ sarvaprāṇibhayaṃkaram /
pramamātha balaṃ viṣṇuḥ samagrabalapauruṣam /
vahner iva balaṃ dīptaṃ śamayaty ambunā yathā //
tathā praśāmitaṃ tena bhagavaty apakāriṇā /
balavān sa tu daiteyo madhur bhīmaparākramaḥ /
babandha pāśair niśitair mahendraṃ parvatāntare //
taṃ vai prahrādavacanāl lakṣaṇajñaś ca bhārata /
aiśvaryam aindram ākāṅkṣan bhaviṣyaṃ buddhisaṃkṣayāt //
badhvendraṃ sahasā madhye pāśair marmavivarjitaiḥ /
āyasair bahubhiś citrair balavadbhir vidāraṇaiḥ //
viṣṇum evāgraṇīr ugram āhvayad yuddhakovidaḥ /
madhye gaṇānāṃ sarveṣāṃ kālasya vasām āgataḥ //
dvaidhībhūtāḥ kāśyapeyā madhor vaśam upāgatāḥ /
yuddhārtham abhyadhāvanta pragṛhya vipulā gadāḥ //
gandharvāḥ kiṃnarāś caiva vādye gīte ca kovidāḥ /
pranṛtyanti pragāyanti prahasanti ca sarvaśaḥ //
tantrībhiḥ suprayuktābhir madhurābhiḥ svabhāvataḥ /
mano madhor vidhunvanti yudhyamānasya rāgiṇaḥ //
madhor balārthaṃ madhuno niyogāt padmayoninaḥ /
etān vikārān kurvanti gandharvāḥ satyavādinaḥ //
tatra saktā hi gāndharve tasmiñ śabde dadur manaḥ /
dānavāś cāsurāś caiva pratyakṣaṃ yānti prāṇadan //
madhoś ca mana ākṣipya paśyan yogena cakṣuṣā /
mandaraṃ prāpatad viṣṇur gūḍho 'gnir iva dāruṣu //
ṛṣayo dīptamanasaḥ kiṃcidvyathitamānasāḥ /
pitāmahaṃ puraskṛtya kṣaṇenāntaradhīyata //
viṣṇuṃ so 'bhyahanat kruddho madhur madhunibhekṣaṇaḥ /
bhujena śaṅkhadeśānte na cakampe padāt padam //
viṣṇuś cābhyahanad daityaṃ karāgreṇa stanāntare /
sa papāta mahīṃ tūrṇaṃ jānubhyāṃ rudhiraṃ vaman //
na cainaṃ patitaṃ hanti viṣṇur yuddhaviśāradaḥ /

bāhuyuddhena samayaṃ matvācintyaparākramaḥ //
indradhvaja ivottiṣṭhañ jānubhyāṃ sa mahītalāt /
madhū roṣaparītātmā nirdahann iva cakṣuṣā //
paruṣābhis tato vāgbhir anyonyam abhigarjatuḥ /
samīyatur bāhuyuddhe parasparavadhaiṣiṇau //
ubhau tau bāhubalināv ubhau yuddhaviśāradau /
ubhau ca tapasā śrāntāv ubhau satyaparākramau //
dṛḍhaprahāriṇau vīrāv anyonyaṃ vicakarṣatuḥ /
śailendrāv iva yudhyantau pakṣaiḥ pāṣāṇasaṃnibhaiḥ //
vikarṣantau ramantau ca anyonyaṃ vasudhātale /
gajāv iva viṣāṇāgrair nakhāgraiś ca viceratuḥ //
tato vraṇamukhaiś caiva susrāva rudhiraṃ bahu /
grīṣmānte dhātusaṃsṛṣṭaṃ śailebhya iva kāñcanam //
saṃsiktau rudhiraughaiś ca sravadbhiḥ samarañjitau /
athodyataiḥ padāgraiś ca tau vyadārayatāṃ mahīm //
abhihatya tu tau vīrau parasparam anekadhā /
pataṃgāv iva yudhyetāṃ pakṣābhyāṃ māṃsagṛddhinau //
śuśruvuś cāntarikṣe 'tha sarvabhūtāni puṣkare /
siddhānāṃ vadanonmuktāḥ parayā varṇasaṃpadā /
stutayo viṣṇusaṃyuktāḥ satyāḥ satyaparākrame //
śarīraṃ dhātusaṃyuktaṃ saṃyuktaṃ cetanena ca /
tad brahma indriyair yuktaṃ tejobhūtaṃ sanātanam //
dhruvaṃ tiṣṭhanti bhūtās te sūkṣme pralayatāṃ gate /
punaś codbhavate sūkṣmaṃ bahurūpam anekadhā /
prabodhya bhāvam bhūtānāṃ triṣu lokeṣu kāmadaḥ //
surūpo bahurūpas tāṃl lokān saṃcarate vaśī /
mānasīṃ tanum āsthāya bahubhiḥ kāraṇāntaraiḥ //
yogātmā dhārayann urvīṃ nāgātmā nandivardhanaḥ /
brahmabhūtaṃ paraṃ caiva sūkṣmeṇātmānam īśvaraḥ //
brāhmeṇa viprān vasati yuddhenaiva ca kṣatriyān /
pradānakarmaṇā vaiśyāñ śūdrān paricareṇa ca //
gāvaḥ kṣīrapradānena aśvān yajñeṣu prokṣaṇaiḥ /
pitaraś coṣmaṇaiveha havirbhāgena devatāḥ //
caturbhir vyatiriktāṅgais tribhir anyaiś ca dhātubhiḥ /
saptabhiḥ pitṛbhir nityais trīṃl lokān parirakṣaṇe //
candrasūryātmakaṃ nityaṃ tadrūpaṃ nihatātmakam /
prakāśe cāprakāśe ca nigūḍhaṃ svena tejasā //
trayas tu pitaro nityaṃ vardhayanti divākaram /
caturbhiḥ pitṛbhiś caiva candro vardhati maṇḍale //
trayaḥ pitṛgaṇā nityaṃ piṇḍān paścād adanti te /

catvāro 'nye pitṛgaṇāḥ siddhāḥ paṇcaka ādade //
tvam eva pañca tān dharmās tvam evāpañcatān vibho /
sanātanamayo divyaḥ śāśvato brahmasaṃbhavaḥ //
tasmāt tat teja ādatte agnir vāyuś ca sarvaśaḥ /
atas tvaṃ karmaṇā tena ādityaḥ samapadyathāḥ //
yad aśnāsi jagat sarvaṃ raśmibhiḥ pradahann iva /
yūgāntakāle saṃprāpte parāṃ siddhim upāgataḥ //
pakṣasaṃdhāvam āvāsyāṃ lokaṃ carasi mānuṣam /
ṛṣibhiḥ saha gūḍhātmā sūryenduvasusaprabhaiḥ //
saphalaṃ karma kurvāṇo yajatāṃ puṣṭivardhanam /
hetūnām adhikāraṃ ca mā bhūt karmaviparyayaḥ //
vanaspatyauṣadhīś caiva yugapat pratipadyase /
bālabhāvāya vasudhāṃ pakṣe pakṣe jarāṃ tava //
bhūtānāṃ bhuvi bhūteśa bhāvyarthavasudhātale /
vasu yad bhuvi kiṃcic ca sarvaṃ tat tvanmayaṃ vibho //
tvam eva dvividhaṃ dharmaṃ śāśvataṃ vasudhātale /
devayajñam mantravākyam ātmayajñaṃ samānuṣam //
dvividhaḥ svargamārgaś ca sūryaś candraś ca nirmalaḥ /
candramāḥ pitṛyānaś ca devayānaś ca bhāskaraḥ //
tvam eva vasudhāyukto viśvaṃ carasi māyayā /
ekīkṛtya gaṇān sarvān saṃkṣipyāmutra saṃbhavaḥ //
ekas tvam asi saṃbhūtaḥ purāṇaḥ puruṣo virāṭ /
akṣayaś cāprameyaś ca kāmakārakaro vaśī //
mūrtas tejasi saṃbhūto vāyuḥ paryeti khecaraḥ /
saptabhī rūpasaṃsthānair nityam āvṛtya tiṣṭhati //
sādhane vāpi nirvāṇe saṃhāre pralaye tathā /
dhātā dhāraṇakāle ca diśaś cakṣuṣi sarpaṇe //
sevyamāno munigaṇair nityaṃ vigatakalmaṣaiḥ /
karmabhiḥ satyam āpannaiḥ samarāgair jitendriyaiḥ //
stūyamānaś ca vibudhaiḥ siddhair munivarais tathā /
sasmāra vipulaṃ dehaṃ harir hayaśiro mahān //
kṛtvā vedamayaṃ rūpaṃ sarvadevamayaṃ vapuḥ /
śiromadhye mahādevo brahmā tu hṛdaye sthitaḥ //
ādityaraśmayo vālāś cakṣuṣī śaśibhāskarau /
jaṅghe tu vasavaḥ sādhyāḥ sarvasaṃdhiṣu devatāḥ //
jihvā vaiśvānaro devaḥ satyā devī sarasvatī /
maruto varuṇaścaiva jānudeśe vyavasthitāḥ //
evaṃ kṛtvā tathā rūpaṃ surāṇām adbhutaṃ mahat /
asuraṃ pīḍayām āsa krodhād raktāntalocanaḥ //
madhumedovasāpūrṇā pṛthivī samadṛśyata /

pramadeva ghanānte ca raktāṃśukanivāsinī //
medinīty eva śabdaś ca labdhaḥ pṛthvyā narottama /
nāmāsurasahasreṇa dharaṇyāḥ saṃpratiṣṭhitam //
madhor nipātanaṃ dṛṣṭvā sarvabhūtāni puṣkare /
prahṛṣṭāni pragāyanti pranṛtyanti ca sarvaśaḥ //
supārśvo girimukhyas tu kāñcanaiḥ śikharottamaiḥ /
bahudhātuvicitraiś ca saṃlikhann iva cābabhau //
girayaś cāpi śobhante dhātubhiḥ samarañjitāḥ /
prāṃśubhiḥ śikharāgraiś ca savidyuta ivāmbudāḥ //
pakṣavātoddhato reṇuś cūrṇaiḥ sāñjanavālukaiḥ /
chādayan parvatāgrāṇi mahāmegha ivābabhau //
meghasaṃśliṣṭaśikharāḥ pakṣavikṣiptapādapāḥ /
kāñcanodbhedabahulāḥ khe tiṣṭhantīva parvatāḥ //
pakṣavantaḥ saśikharā hemadhātubhir añjitāḥ /
pavanena samuddhūtās trāsayanti vihaṃgamān //
kāñcanāḥ parvatāḥ sarve sphāṭikair maṇibhiś citāḥ /
sūryakāntaiś ca bahubhiś candrakāntaiś ca nirmalaiḥ //
himavāṃś ca mahāśailaḥ śvetair dhātubhir ācitaḥ /
kāñcanaiḥ śikharāgnaiś ca sūryapādaprakāśitaiḥ //
maṇibhiś ca prakāśadbhiḥ pakṣāntaraviniḥsṛtaiḥ /
tāmrapuṣpaiś ca śikharair dīpyamānaḥ svatejasā //
mandaraś cograśikharaḥ sphāṭikair maṇibhiś citaḥ /
vajragarbhair nirālambaiḥ svargopama ivābabhau //
saha śṛṅgaiś ca kailāsaḥ śilādhātuvibhūṣitaḥ /
toraṇaiś caiva nibiḍaiḥ prāṃśubhiś caiva pādapaiḥ //
pravādayadbhir gandharvaiḥ kiṃnaraiś ca pragāyibhiḥ /
devakanyāṅgahāraiś ca pratikrīḍa ivābabhau //
madhurair vādyagītaiś ca nṛtyaiś cābhinayodgataiḥ /
śṛṅgāraiḥ sāṅgahāraiś ca kailāso madanāyate //
ādityābhāsibhiḥ śṛṅgair bhinnāñjanacayaprabhaiḥ /
vindhyo nīlāmbudaśyāmo vibhinna iva toyadaḥ //
dhātryarthaṃ sarvabhūtānāṃ merupṛṣṭhe mahābale /
nirvemur vimalaṃ toyaṃ meghajālair ivottamaiḥ //
śilābhir bahucitrābhir dhātubhir bahurūpibhiḥ /
prasravadbhir guhādvāraiḥ salilaṃ sphāṭikaprabham //
grīṣmānte vāyusaṃmūḍhā ghanā iva savidyutaḥ /
citraiḥ puṣpais tarugaṇāḥ śobhanta iva bhūṣitāḥ //
nāgāḥ kanakasaṃbhūtair vicitrair iva bhūṣitāḥ /
vihaṃgamābhir līnāś ca latās tarusamāśritāḥ //
vilambantyaḥ sapuṣpāś ca nṛtyante vāyughaṭṭitāḥ /

pavanena samuddhūtā mahatā mādhave 'hani //
mumucuḥ puṣpasaṃghātaṃ toyaṃ veleva varṣati /
balavadbhiś ca vipulaiḥ śākhāskandhāvarohibhiḥ //
pādapaiḥ parṇabahulair dhriyate ca vasuṃdharā /
madhupriyā madhukarā madhumattā vihaṃgamāḥ /
ghoṣayantīva gāyantaḥ kāmasyāgamasaṃbhavam //
viṣṇur madhor nihantā ca cakāra madhuvāhinīm /
nadīṃ prasravanirbhedāṃ sutīrthāṃ bahulodakām //
aṅgāravarṇasikatāṃ madhutīrthāṃ manoramām /
vimalair ambubhiḥ pūrṇāṃ puṣpasaṃcayavāhinīm //
viveśa puṣkaraṃ sā tu brahmaṇo vākyacoditā /
ṛṣibhiś cānucaritā brahmatantraniṣevibhiḥ //
dhātrī kapilarūpeṇa gaur bhūtvā kṣarate payaḥ /
madhuraṃ vitate yajñe brahmaṇo vākyacoditā //
śiraś ca pṛthivībhūtaṃ saṃdhātuṃ prāptavān mahīm /
śuddhaṃ ca bhajate lokaṃ śāśvataṃ paramādbhutam //
sarasvatyāḥ samudbhūtaṃ brahmakṣetre tamonudam /
marutīrtham atikramya puṣkareṣu visarpati //
sucārurūpā dharmajñā ajārūpeṇa chādayan /
rūpaṃ kanakavarṇābhaṃ tapoyuktena tejasā //
ajagandhakṛtonmuktaḥ saṃbhūtaḥ parvato mahān /
gurudvāraguṇaprāṇaḥ śāśvataḥ siddhasevitaḥ //
vedikābhiḥ sacitrābhiḥ kāñcanābhir virājitaḥ /
puṣkarāṇi parītāni tvaṣṭrā vipuladakṣiṇaḥ //
mahāmeror yathā rūpaṃ pañcabhir dhātubhir vṛtam /
cetanāyābhisaṃpanno rūpeṇādbhutadarśanaḥ //
athovāca mahādevas tīrthānugrahakāmyayā /
kariṣyāmy aham apy etan manasā dharmacāriṇam /
rūpaṃ bahuvidhaṃ loke pārthivī cetanā yathā //
trīṃś ca lokān prapadyeyaṃ pañcabhir dhātulakṣaṇaiḥ /
ṣaṣṭhena ca visarjeyaṃ manasā dharmacāriṇīm //
saṅgeṣu bhāvamohābhyāṃ paśyann iva samṛddhayaḥ /
vimuktāḥ sarvasaṅgebhyo dhārayanti parigrahān //
na ca vindeta māṃ kaścin manasā kāmarūpiṇam /
pañcadhātunibaddhāś ca nānābhāṣitanoditāḥ //
ye ca viṣṇum adhīyante bahudhā pādavigrahaiḥ /
te māṃ paśyeyur avyaktaṃ tapasā dagdhakilbiṣāḥ //
ye ca mām abhiroheyur narā dharmapathe sthitāḥ /
te 'pi svargejitaḥ sarve paśyeyur māṃ gataklamāḥ //
yaś caiva parvataḥ prāṃśur merupṛṣṭhe pratiṣṭhitaḥ /

etam āruhya yudhyeyuḥ prāṇatyāgeṣu nirmalāḥ //
apsarobhiḥ samāgamya vicareyur manojavāḥ /
nandanaṃ vanam āsādya kāmyakaṃ ca mahad vanam //
imāṃ vidyāṃ samāsthāya madbhaktāḥ puṣkareṣv iha /
śarīraṃ kṣapayiṣyanti vratair bahuvidhaiḥ kṛśāḥ //
siddhiṃ prāpya krameyus te kāmair bahuvidhair narāḥ /
imaṃ lokam amuṃ caiva saṃpateyur yathāsukham //
gaurī siddheti vikhyātā triṣu lokeṣu vidyayā /
prabhāvaṃ tapaso vṛttaṃ darśayanti samāhitāḥ //
ṣaṇṇāṃ jñānābhisaṃdhīnām abhijñāśatasaṃgrahāḥ /
bhaveyus te nirārambhā dhātubhir muktabandhanāḥ //
sahasraguṇam apy atra dattvā dānaphalād iva /
avimānena viprāṇāṃ manaḥśuddhena karmaṇā /
sarvatraivāprameyena atyantaṃ phalam āpnuyuḥ /
amuṣmiṃl lokadharmajñāḥ saha sarvakulodbhavaiḥ //
yeṣām iha ca sāṃnidhyaṃ yajñe brāhmaṇasaṃkule /
te bhūyo yajamānādyā abhiṣicya punaḥ punaḥ //
tathā tāṃ manyase gaurīṃ manasā dharmacāriṇīm /
anugrahāya bhūtānāṃ mamāgre ca tapodhane //
satya eṣa paro divye bhavitā nātra saṃśayaḥ /
nāphalo vidyate dharmaś carito brahmacāriṇā //
diśaṃ jigamiṣur divyām uttarāṃ satyasādhanaḥ /
tathā sa dhātunicaye puṇye parvatarodhasi //
viṣṇuḥ paramadharmātmā ekapādena tiṣṭhati /
daśavarṣasahasrāṇi puṣkare puṣkarekṣaṇaḥ //
ātmany ātmānam ādhāya tapasā brahmasaṃbhavaḥ /
ghaṭate karmaṇogreṇa lokam utthānakāraṇāt //
bhāsuro bhasmanācchādya gātrāṇi svayam ātmanaḥ /
bhasmanācchādya gātrāṇi svayam ātmānam ātmanā /
aṣṭau varṣasahasrāṇi sahasraṃ ca tapodhanaḥ //
tejasā tena jyotīṃṣi vibhāvya brāhmaṇarṣabhaḥ /
tiṣṭhate tapasā madhye yogātmā bhāvayañ jagat //
somo viṣayam ākṣipya manasā dhārayan manaḥ /
yuktaḥ paramadharmātmā brāhmīṃ siddhim upāgataḥ //
sarvaṃ paśyati sarvatra divi bhuvy antare tathā /
jyotiṣṇuḥ karma kurvāṇo bahurūpaḥ sa saṃpadā //
maheśvaro nigūḍhātmā vṛṣarūpeṇa tiṣṭhati /
uddhṛtya dakṣiṇaṃ pādaṃ vāyubhakṣaḥ samāhitaḥ //
aṣṭau varṣasahasrāṇi sahasraṃ śatam eva ca /
mahāyogī mahādevo niyamād brahmasaṃbhavaḥ //

atha vāyur ghanībhūtvā ante carati gopateḥ /
phenībhūtaṃ samudgāraiḥ pavanaṃ nirgiran mukhāt //
sa niṣkrāntas tato vaktrāt prāṇena paramātmavān /
niryāsabhūtaḥ patito naivārdro naiva pārthivaḥ //
sa pheno vāriṇāviśya cacāra vasudhātale /
naivārdro naiva śuṣkāṅgo vāyuḥ saṃghātam āgataḥ //
tatkāle phenam utkṣipya pavanaḥ saha vāriṇā /
nirālambe nirālambas tv abhrāṇi samapadyata //
te kṣipanti payo bhūmāv ātmānaṃ svena ghaṭṭitāḥ /
nīlameghāruṇaprakhyā naivārdrā naiva pārthivāḥ //
brāhmīṃ mūrtiṃ samādhāya vāyuḥ sarvatrago vaśī /
samāḥ sahasraṃ saṃpūrṇaṃ cacāra vipulaṃ tapaḥ //
vahnir bahujaṭī bhūtvā cīravalkalavāsabhṛt /
tapas tapyad anāhāro maunam āsthāya pauṣkare //
varṣāṇāṃ ca sahasrāṇi trīṇi caikaṃ ca yatnataḥ /
tasyāgnes tejaḥ saṃbhūto mahān agniḥ pravartate //
svargaprakāśakṛc caiva svargavāsī tamonudaḥ /
divi bhūtaprakāśākhyas tapasā brahmasaṃbhavaḥ //
tapaś carati brahmāgnir lokānāṃ bhūtabhāvanaḥ /
tat tamo bhuvi rājendra mānuṣeṣu pratiṣṭhitam /
bhāskaras tejasaṃhāras tato bhavati sattamaḥ //
martyānāṃ sarvabhūtānāṃ teja ākṣipya vartate /
na tu yogabale rājan brāhmaṇasya viśeṣataḥ /
tat tamo nāśayed rātrau nāpy aho bhavitā punaḥ //
puṣpamitro mahātejā yakṣaḥ sarvatrago vaśī /
tapaś carati dharmātmā puṣkare susamāhitaḥ //
mahendraśikharād dhārā yāvantyo yānti medinīm /
tāvat svarūpam āsthāya tiṣṭhate nikhilāḥ samāḥ //
jānubhyāṃ patito bhūmau jyotir nabhasi paśyati /
samāḥ sahasraṃ nikhilaṃ netrair animiṣair jagat //
netrāṇi bahudhā tasya netrāntair abhiniḥsṛtaiḥ /
madhyaṃ dinakare prāpte raśmivān saparigrahaiḥ //
te raśmayaḥ prabhānetraiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ /
rarāja tejaḥsaṃyogād vidyūdbhir iva pāvakaḥ //
savisphuliṅgair netrāntair ādityam anuvartate /
karmaṇo 'nte 'yugānte vā jagato bahurūpiṇaḥ //
bahudhā tu punar bhūtvā niṣaṇṇo vasudhātale /
samāsahasraṃ saṃpūrṇaṃ tapas tepe sudāruṇam //
nigṛhītendriyo bhūtvā apsarobhir lalāma ha /
meroḥ śikharam āsādya kāmaṃ kāmena nirvaman //

tapaḥkāmaḥ sa yakṣas tu kubero naravāhanaḥ /
viṣṇur eva tapodhyakṣas tejaso 'nte vijṛmbhati //
na hi kaścit pumān asti ya evaṃ tapa ācaret /
triṣu lokeṣu rājendra ṛte viṣṇuṃ sanātanam //
vāsukir bahuśīrṣaś ca nāgendro maunam āsthitaḥ /
tapa ācarate samyaṅ nidhāya manasā manaḥ //
śeṣaḥ satyadhṛtir nāgo balavān brahmasaṃbhavaḥ /
vṛkṣam āruhya dharmātmā adhaḥśīrṣo 'valambate //
jihvābhir lelihānābhir gātrajaṃ viṣam utsṛjan /
samāḥ sahasraṃ saṃpūrṇaṃ nirāhāras tapodhanaḥ //
kālakūṭaṃ viṣaṃ tad dhi sūmahat samapadyata /
yena loko hy abhigrasto na sukhaṃ vindate nṛpa //
sarvatrānugataṃ tīkṣṇaṃ bhujaṃgeṣu mahīpate /
jaṅgamaṃ sthāvaraṃ caiva sarvatrānugataṃ viṣam //
parasparavivṛddhena siṃhayuktena bhārata /
nāśayaty ātmano 'ṅgāni tena tīkṣṇena bhārata //
atha brahmā mahābhāgo bhūtānāṃ hitakāmyayā /
mantraṃ visṛjate rājan brahmākṣaram ahiṃsakam //
āhāraś ca tato yogād vihitās tasya pannagāḥ /
vedavidbhir dvijaiḥ śreṣṭhaiḥ satyavrataparāyaṇaiḥ //
garutmān vitataiḥ pakṣair nakhāgraiḥ salilaṃ mahīm /
samāsahasraṃ saṃpūrṇaṃ cūlāgreṇāvalambinā //
parṇabhāraiś ca vikacair vistīrṇair vasudhātale /
rarāja vasudhā caiva taiḥ parṇair bahucitritaiḥ //
yena vṛttena jīveyuḥ sarvabhūtāni bhārata /
ihaloke manuṣyendra devaloke ca bhārata /
dyaur ivācitanakṣatrā mahītalavisarpibhiḥ //
maghavān himasaṃpāte bhavaty ekacaro vaśī /
puṣkarāmbhasi dharmātmā matsyollikhitamūrdhajaḥ //
atha sutalam ākramya pṛthivīṃ prāṃśudehinīm /
tapaś carati dharmātmā bāhum udyamya dakṣiṇam //
sāgraṃ varṣasahasraṃ ca śatam ekaṃ ca suvṛta /
tapaś carati saṃyogād vāyubhakṣaḥ samāhitaḥ /
samādhiyogāt saṃyogād brahmayogasya bhārata //
yeneyaṃ pṛthivī rājan dhāryate brahmayoninā /
anādyantena nityena sarvatra viṣayaiṣiṇā //
yo 'sau viṣṇur agādhātmā paramātmā nirākṛtiḥ /
dine niṣaṇṇo bhavati rātrau bhavati vai sthiraḥ /
satyasaṃdhaḥ sa dharmātmā kāmakārakaro 'bhavat //
tasya yaḥ sodyataḥ pāṇiḥ pṛthivyāṃ pṛthivīsamaḥ /

rātrau sa tapano bhavati maṇḍalaṃ vipulaṃ nabhaḥ //
sa candraviṣayaṃ rājañ śamayām āsa rundhati /
grahāṇāṃ gatayaś caiva tārāṇāṃ ca viśeṣataḥ //
tāṃ chāyām ākṣipat somaḥ sravadbhir maṇḍalena vai /
pṛthivyāṃ dakṣiṇo hasto mahāyogī mahāmanāḥ //
saiṣā chāyā śaśībhūtā śaśimaṇḍalam āviśat /
aliṅgā pṛthivīliṅgād adbhutād akṣayā divi //
aṅgāṅgāny upagṛhyaiva tapaś carati niścayāt /
prokṣya pādau tu satalau pṛthvī vācyam upāgatā //
sūryārcibhiḥ pīyamānād ākṣipyati mahītalāt /
mahīm ivāmbuvasanā yugānte viṣṇutejasā //
rarāja sūryaraśmībhir vyatiṣiktā mahānadī /
sphāṭikeva śūbhā yaiṣā kāñcanair dhātubhir vṛtā //
ādityena samādattā raśmitejobhisaṃbhavaiḥ /
maṇḍalāntargatā devī cakṣuṣā nopalabhyate //
raśmibhiḥ punar uttīrṇā tato yogena dhāvati /
ākāśagaṅgā saṃvṛttā vipulair ambuvigrahaiḥ //
śītacchāyaiś ca tarubhir latābhiś ca sugandhibhiḥ /
padmakhaṇḍaiś ca vividhaiḥ śuśubhe divyagandhibhiḥ //
kāñcanāpīḍajaghanā sphāṭikāntaramekhalā /
padmareṇubhir āpītā cakravākāvataṃsikā //
nīlagarbhasukeśāntā puṣpasaṃcayasaṃkulā /
śobhate pravisarpantī pramadeva vibhūṣitā //
sakhyā gaṅgā phalaṃ lebhe puṣkareṇa samāhitā /
sutapā candravihitā lokānāṃ dhāraṇe ratā //
sarasvatī svarair vyaktair adhīte brahmavādinī /
pṛṣṭhāt prayātā śailendre mandare mandagāminī //
ṛgādyāṃś caturo vedān pādaiś caturbhir āvṛtān /
yajurbhiḥ sāmabhiś caiva grathitāñ śikṣayā tathā //
ṛṣibhir jvalanaprakhyais tapasā dagdhakilbiṣaiḥ /
supārśvasya gireḥ pāde paridāyaiḥ sudāruṇaiḥ //
nisvanaṃ sarvabhūtāni niyamena ca me śṛṇu /
mandarāgre visarpantaṃ jagat kṛsnam atīndriyam //
virāmaniyame prāpte tūṣṇīṃbhūtā babhūva ha /
na vācam īrayed devī niyamāt satyavādinī //
atha bhūtāni sarvāṇi tūṣṇīṃbhūtāni sarvaśaḥ /
na śekur abhidhānārthaṃ vyāhartuṃ vadanair balāt //
vibhajya yogaṃ manasā sarvabhūteṣv anugraham /
sarasvatī svarayutā vyājahāra mahāsvanam //
sarasvatyā samāyuktāṃ śikṣāṃ gṛhṇanti dehinaḥ /

tasminn evātha te sarve gānaṃ gāyanti śikṣayā //
ādityā vasavo rudrā marutaś cāśvibhiḥ saha /
jaṭilāś cīravasanā muñjamekhaladhāriṇaḥ //
gandharvāḥ kiṃnarāś caiva sanāgāḥ saha cāmbhasaḥ /
gandharvāś cīravasanāḥ kiṃnarāś caiva sarvaśaḥ /
tapaś caranti sahitāḥ puṣkareṣu manīṣiṇaḥ //
api kīṭapataṃgaiś ca saha sarvaiḥ sarīsṛpaiḥ /
śoṣayanti śarīrāṇi tapasogreṇa yatnataḥ //
viṣṇur viṣṇutvam āpanno dehāntaraṃ visṛṣṭavān /
saṃrakṣati mahāyogī sarvāṃs tān sahacāriṇaḥ //
puṣkare ramate viṣṇur viṣṇur eva dvidhā kṛtaḥ /
dīpyamānaḥ svatejobhir vidhūma iva pāvakaḥ //
so 'gnir manaḥsamudbhūtaḥ pṛthivīṃ tāpayann iva /
pradhāvati samaṃ tena maṇḍalaṃ daśayojanam //
virarājārcibhir dīptaiḥ pṛṣṭhataś cāvalambibhiḥ /
vistīrṇaparṇavibhavair mayūkhair iva dīpitaḥ //
tasyāgner visphuliṅgānāṃ na śekur laṅghane ratāḥ /
viprakīrṇasya bahudhā maryādām iva bhāskaraḥ //
so 'gnir dīpya vibhajyāṃśūn vidhūma iva pāvakaḥ /
ṛtvigbhir jvalanaprakhyair vikrīyata ivādhvare //
so 'gnir dhūmagatas tatra tiṣṭhate vipulas tadā /
yāvad viṣṇuḥ kramaprāpto niyamasya samāpanāt //
rakṣāṃ kṛtvā na taṃ vidyād viṣṇur viṣṇuparākramaḥ /
bhūtvā śataśarīro vai nāgo bālāhako 'bhavat //
tam agnim ātmasaṃsṛṣṭaṃ lelihānaṃ mahāmatiḥ /
atipravṛddhaṃ tejobhir bhūtānāṃ hitakāmyayā //
vāriṇā sukhaśītena prāṇināṃ prāṇavardhanaḥ /
nyaṣiñcad dahanaṃ tatra nāgo bālāhakas tadā //
tataḥ siddhagaṇair juṣṭaḥ puṣkare tapyate tapaḥ /
saṃhṛtya manasātmānaṃ mahāyogī mahābalaḥ //
saṃhṛtya pādagātraṇi mano mūrdhni vidhārayan /
acalaṃ sthānam āsādya tūṣṇīṃbhūto babhūva ha //
eṣa dharmo hi dharmāṇāṃ nopadhānavikalpitaḥ /
hitaḥ sarveṣu bhūteṣu iha cāmutra cobhayoḥ //
atha daityā hatās tatra samāgamyodyatāyudhāḥ /
māyāprāptair bahuvidhair nagarair abhisaṃvṛtāḥ //
agniṃ daityāḥ parvatāgrair abhighnanti paraṃtapa /
jvalantaṃ jvalanaprakhyā mahākāyā mahābalāḥ //
meghībhūtāś ca māyābhir varṣanti baladarpitāḥ /
tasminn evāgnisaṃghāte saṃghātaṃ tanmahābalam //

te śailās tv arciṣā dagdhāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ /
yugante prabhur ādityaḥ prajā iva didhakṣivān //
na śekur agniṃ daityās te māyābhimukham udyatam /
ādityam iva dīpyantaṃ nabhaḥ sūryodaye yathā //
vihatair udyamaiḥ sarvair daityā bhagnaparākramāḥ /
gandhamādanam āsādya niṣaṇṇā girir mūrdhani //
sa cāgnir vaiṣṇave loke vidyudbhir iva saṃgataḥ /
antarikṣacarān daityān nirdahan vicaran divi //
nāgo bālāhakaś caiva meghaiḥ saṃghātam āgataḥ /
mumoca salilaṃ bhūmau parjanya iva vṛṣṭimān //
mantraiḥ saṃcodito nāgo dvijebhyo vadanodgataiḥ /
juhuvur mantravidhinā brāhmaṇā mantracoditāḥ /
haviṣā mantrapūtena yathā vai vidhir eva ca //
mumoca toyasaṃghātaṃ mānayan viprajaṃ janam //
saṃyujya tapasā devāḥ kim akurvaṃs tataḥ param /
na hi tad vidyate loke tapasā yan na labhyate //
atha dīkṣāṃ samāsthāya sarve viṣṇumayā gaṇāḥ /
puṣkarād agnim uddhatya praṇīya ca yathāvidhi //
juhuvur mantravidhinā brāhmaṇā mantracoditāḥ /
haviṣā mantrapūtena yathā vai vidhir eva ca //
sa cāgnir vidhivat tatra vardhate brahmatejasā /
tejobhir bahulībhūtaḥ prabhuḥ puruṣavigrahaḥ //
brahmadaṇḍa iti khyāto vapuṣā nirdahann iva /
divyarūpapraharaṇo hy asicarmadhanurdharaḥ //
gadī ca lāṅgalī cakrī śarī carmī paraśvadhī /
śūlī vajrī khaḍgapāṇiḥ śaktimān varakārmukī //
viṣṇuś cakradharaḥ khaḍgī musalī lāṅgalāyudhaḥ /
naro lāṅgalam ālambya musalaṃ ca mahābalaḥ //
vajram indras tapoyogāc chataparvāṇam ākṣipat /
rudraḥ śūlaṃ pinākaṃ ca manasādhārayat prabhuḥ //
mṛtyur daṇḍaṃ sapāśaṃ ca kālaḥ śaktim agṛhṇata /
jagrāha paraśuṃ tvaṣṭā kuberaś ca paraśvadham //
nirvikāraiḥ samāyuktāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ /
viśvakarmā ca tvaṣṭā ca cakrāte hy āyudhāni tu //
indrāyāgnī rathaṃ prādāt sūryāya ca pratāpine /
paramātmā dadau viṣṇū rudrāya ca mahātmane //
chandobhir eva tvaṣṭā tu sa cakārātha vāhinīm /
viśvakarmā vimānāni cakāra bahubhiḥ kramaiḥ //
śarīrāṃśaṃ samuddhṛtya viṣṇuḥ satyaparākramaḥ /
puṣkarāt parvaṇi ghanān pṛtanārthaṃ prakalpayat //

dyāṃ caiva sūryaṝkṣāṇāṃ tvarayā samakalpayat /
yayābhiyujya saṃgrāme śatruṃ nirbibhide raṇe //
sa taṃ daṇḍaṃ samucitaṃ nirvikāraṃ samāhitam /
brahmā jagrāha vidhinā antardhānagataḥ prabhuḥ //
svaiḥ prabhāvaiś ca bahudhā so 'stragrāmaṃ caturvidham /
aindram āgneyavāyavyaṃ raudraṃ raudreṇa varcasā //
ebhir vikāraiḥ saṃyuktā diteḥ putrā mahābalāḥ /
tapasā śikṣayā caiva astraiḥ praharaṇais tathā //
balena caturaṅgeṇa vīryeṇa ca samāhitāḥ /
apradhṛṣyā raṇe sarve kṣaṇenaivābhavaṃs tadā //
te vihāya guhāmadhye sabhāṇḍopaskare rathe /
mandarasya gireḥ pāde vicerur vasudhātale //
caturaṅgaṃ balaṃ sarvaṃ saṃhṛtya tamasaḥ prabhuḥ /
viṣṇur eva mahāyogī cacāra vasudhātale //
bhūyo 'nyat tapa āseduś caranto brāhmaṇaiḥ saha /
taiś ca sarvaiḥ suragaṇaiś carmacīranivāsibhiḥ //
brahman khile vartamāne nirmaryāde mahāgrahe /
avināśe ca bhūtānāṃ katham āsan prajās tadā //
abhyaṣiñcat pṛthuṃ vainyaṃ purā rājye prajāpatiḥ /
pṛthuṃ vainyaṃ prajāpālam abhyaṣiñcat prajāpatiḥ /
rājyāya ṛṣibhiḥ sārdhaṃ prajādharmaparāyaṇaḥ //
eṣa vaḥ paramo rājā anurāgād ajāyata /
tretāyāṃ saṃpravṛttāyām anyonyam anujalpire //
eṣa no vṛttidātā ca śilpānāṃ ca samarpitā /
nirmātā sarvabhūtānāṃ satyaprāptena karmaṇā //
etasminn antare devā gandhamādanasānuṣu /
bahubhir niyamaiḥ śrāntā niṣaṇṇā girisānuṣu //
atha gandhaṃ samāsādya samantād devadānavāḥ /
mādhave samaye prāpte tena gandhena darpitāḥ //
puṣpamātrasya yadvīryaṃ mārutena visarpitam /
manogrāhi sukhaṃ sarvaṃ pārthivaṃ gandham uttamam //
te daityās tena gandhena kiṃcid vismayam āgatāḥ /
prasannamanaso bhūtvā paraṃ saukhyam upāgatāḥ //
ūcuś ca sahitāḥ sarve tena gandhena darpitāḥ /
puṣpamātrasya yadvīryaṃ kiṃ tasya phalato bhavet //
anumānena vijñeyā vividhāḥ karmabuddhayaḥ /
śubhāś caivāśubhāś caiva buddhiprāṇena dehinām //
tasmād vayaṃ payomadhye oṣadhīr nirmathāmahe /
mandareṇa viśālena balinā kāmarūpiṇā //
samudram abhisaṃrambhān mathnīmaḥ somajaṃ jalam /

Original text: Harivaṃśa, Appendix I · Edition: Parashuram Lakshman Vaidya, Poona : Bhandarkar Oriental Research Institute 1969 (For details see the separate introduction on the Zürich server.) · Data entry Atul Agarwala J. Wayne Bass Julie Bélanger Peter Bisschop Horst Brinkhaus John Brockington Eva De Clercq André Couture James Fitzgerald Arlo Griffiths N. Hanemann Petteri Koskikallio Kreshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc