હરિવંશ · ભાગ 421440

ક્ષણા લવા મુહૂર્તાશ્ ચ કલાઃ કાષ્ઠાસ્ તથૈવ ચ ॥
અહોરાત્રપ્રમાણં ચ નિમેષોન્મેષણં તથા ।
તારાણાં ગતયશ્ ચૈવ ગ્રહાણાં ચ વિશેષતઃ ॥
અથ પાર્થિવમ્ ઐશ્વર્યં વિકારગ્રહસંભવમ્ ।
યોગયુક્તાસ્ ત્વ્ અભિગ્રસ્તાઃ પ્રાત્યન્તે હ્ય્ અચલાસનાત્ ॥
અલોભાચ્ છિદ્યતે સદ્યો વેપમાનો ઽનુકીર્ત્યતે ।
સીદતે વસુધામધ્યે ભિદ્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ ॥
ભૂતાનાં બહુરૂપૈશ્ ચ અન્યૈશ્ ચ તલવાસિભિઃ ।
વિષયૈર્ યુજ્યતે ક્ષિપ્રં સંક્ષેપાત્ સંપ્રરુધ્યતે ॥
તતઃ પાર્થિવમ્ ઐશ્વર્યં સેવમાનશ્ ચ સર્વતઃ ।
મૂર્તિમદ્ભિશ્ ચ બહુધા ધાતુભિઃ સ ચ હન્યતે ।
શક્તિતોમરનિસ્ત્રિંશૈર્ ગદાભિશ્ ચાપ્ય્ અનેકશઃ ॥
અસિભિઃ પાત્યતે ચૈવ ક્ષુરધારૈઃ સહસ્રશઃ ।
ભિદ્યતે ચૈવ બાણાગ્રૈઃ સુતીક્ષ્ણૈર્ મર્મભેદિભિઃ ॥
એભિર્ વિકારૈઃ સકલૈર્ નિરુદ્ધૈશ્ ચાપિ સર્વશઃ ।
ધ્રુવમ્ ઐશ્વર્યમ્ આપન્નઃ સિદ્ધો ભવતિ બ્રાહ્મણઃ ॥
તતઃ પાર્થિવમ્ ઐશ્વર્યં નિર્મુક્તસ્ય વિકારતઃ ।
પ્રાદુર્ભવતિ યુઞ્જાને સમાધૌ પ્રલયં ગતે ॥
દિવ્યં તદ્ ગન્ધમ્ આઘ્રાતિ દિવ્યાર્થાંસ્ તાઞ્ શૃણોતિ ચ ।
દિવ્યરૂપૈશ્ ચ પુરુષૈર્ ભિદ્યતે ન ચ છિદ્યતે ।
ગચ્છન્ પ્રકૃતિતો ઽનન્તઃ પ્રધાનાત્મા ક્ષરન્ન્ ઇવ ॥
તતો ઽન્યાં ધારણાં ગત્વા મનસા સ પિતામહઃ ।
બ્રહ્મકર્મસમારમ્ભં નિર્મુક્તેનાન્તરાત્મના ॥
સર્વાઙ્ગધારણાં કૃત્વા મનસા પ્રહસન્ન્ ઇવ ।
બ્રહ્મયોગેન યોગજ્ઞઃ સૃજતે મનસા પ્રજાઃ ॥
મનસા રૂપસંપન્ના હ્ય્ અપ્સરાઃ સૃજતે પ્રભુઃ ।
નાસિકાગ્રાચ્ ચ ગન્ધર્વાન્ સુચિત્રામ્બરવાસસઃ ॥
તુમ્બુરુપ્રમુખાન્ સર્વાઞ્ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ।
નૃત્યવાદિત્રકુશલાન્ કુશલાન્ સામગીતયે ।
બ્રહ્મયોગેન યોગજ્ઞઃ સ્વયંભૂર્ ભગવાન્ પ્રભુઃ ॥
ચારુનેત્રાં સુકેશાન્તાં સુભ્રૂં ચારુનિભાનનાં ।
પદ્મેન શતપત્રેણ ચારુણા સુવિરાજિતામ્ ।
ધર્મ્યાં શુચિગિરં સેવ્યાં બ્રાહ્મીં મૂર્તિમતીં શ્રિયમ્ ॥
સસૃજે મનસા બ્રહ્મા સમ્યક્પ્રોક્તેન ચેતસા ।
ભાવયોગેન ભૂતાત્મા સર્વપ્રાણભૃતાં નૃપ ॥
ચક્ષુષા રુપસંપન્નાઃ સૃજન્ સો ઽપ્સરસઃ પ્રભુઃ ।
નાસિકાગ્રાચ્ ચ ગન્ધર્વાન્ સુવાચઃ સુપ્રવાદિતાન્ ॥
ગાનપ્રભાષં સંચક્રે ગન્ધર્વાણાં વિશેષતઃ ।
અન્યેષાં ચૈવ વિપ્રાણાં ગાનં બ્રહ્મપ્રભાવિતમ્ ॥
પદ્ભ્યાં સૃજતિ ભૂતાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ ।

નરકિંનરયક્ષાંશ્ ચ પિશાચોરગરાક્ષસાન્ ॥
ગજાન્ સિંહાંશ્ ચ વ્યાઘ્રાંશ્ ચ મૃગાંશ્ ચૈવ સહસ્રશઃ ।
તૃણજાતીશ્ ચ બહુધા ભાવહેતોશ્ ચતુષ્પદાન્ ॥
યે તુ હસ્તાન્ નિખાદન્તિ કર્મપ્રાપ્તેન હેતુના ।
હસ્તેભ્યઃ કર્મ સ સૃજન્ મન્તવ્યં મનસા તથા ॥
પાયુના સ વિસર્ગં ચ ભૂતાનાં સુખમ્ ઇચ્છતામ્ ।
ઉપસ્થેન તથાનન્દં પઞ્ચેન્દ્રિયસમાધિના ॥
હૃદયાદ્ અસૃજદ્ ગાવો બાહુના પક્ષિણસ્ તથા ।
અન્યાનિ ચૈવ સત્ત્વાનિ તૈસ્ તૈર્ વેષૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ ॥
ઋષિં ત્વ્ અઙ્ગિરસં ચૈવ મુનિં જ્વલિતતેજસમ્ ।
બ્રહ્મવંશકરમ્ દિવ્યં વ્યતિરિક્તષડિન્દ્રિયમ્ ॥
ભ્રુવો ઽન્તરે જનયતે યોગાદ્ યોગીશ્વરઃ પ્રભુઃ ।
બ્રહ્મવંશકરં દિવ્યં ભૃગું પરમધાર્મિકમ્ ॥
લલાટદેશાદ્ અસૃજન્ નારદં પ્રિયવિગ્રહમ્ ।
સનત્કુમારં મૂર્ધ્નશ્ ચ મહાયોગી પિતામહઃ ॥
અભિષિક્તં ચ સોમં ચ યૌવરાજ્યે પિતામહઃ ।
બ્રાહ્મણાનાં ચ રાજાનં શાશ્વતં રજનીચરમ્ ॥
તપસા મહતા યુક્તો ગ્રહૈઃ સહ પુરઃસરઃ ।
ચચાર નભસો મધ્યે પ્રભાભિર્ ભાસયઞ્ જગત્ ॥
સ ગાત્રૈર્ મનસા યોગાન્ ભગવાન્ સિદ્ધિમ્ આગતઃ ।
સૃષ્ટવાન્ સર્વભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ॥
તત્ર સ્થાનાનિ ભૂતાનાં યોગંશ્ ચૈવ પૃથગ્વિધાન્ ।
વ્યધત્ત શતશો બ્રહ્મા સર્વભૂતપિતામહઃ ॥
એષ બ્રહ્મમયો યજ્ઞો યોગઃ સાંખ્યશ્ ચ તત્ત્વતઃ ।
વિજ્ઞાનં ચ સ્વભાવં ચ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રજ્ઞમ્ એવ ચ ॥
એકત્વં ચ પૃથક્ત્વં ચ સંભવો નિધનં તથા ।
કાલઃ કાલક્ષયશ્ ચૈવ જ્ઞેયો વિજ્ઞાનમ્ એવ ચ ॥
શ્રુતં બ્રહ્મયુગં બ્રહ્મન્ યુગાનાં પ્રથમં યુગમ્ ।
ક્ષત્રસ્યાપિ યુગમ્ બ્રહ્મઞ્ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં પ્રભો ॥
સસંક્ષેપં સવિસ્તરં નિયમૈર્ બહુભિશ્ ચિતમ્ ।
ઉપાયજ્ઞૈશ્ ચ કથિતં ક્રતુભિશ્ ચૈવ શોભિતમ્ ॥
એતત્ તે કથયિષ્યામિ યજ્ઞકર્મભિર્ અર્ચિતમ્ ।
દાનધર્મૈશ્ ચ વિવિધૈઃ પ્રજાભિર્ ઉપશોભિતમ્ ॥
તે ઽઙ્ગુષ્ઠમાત્રા મુનય આદત્તાઃ સૂર્યરશ્મિભિઃ ।
મોક્ષપ્રાપ્તેન વિધિના નિરાબાધેન કર્મણા ॥
પ્રવૃત્તે ચાપ્રવૃત્તે ચ નિત્યં બ્રહ્મપરાયણાઃ ।
પરાયણસ્ય સંગમ્ય બ્રહ્મણસ્ તુ મહીપતે ॥
શ્રીવૃતાઃ પાવનાશ્ ચૈવ બ્રાહ્મણાશ્ ચ મહીપતે ।
ચરિતબ્રહ્મચર્યાશ્ ચ બ્રહ્મજ્ઞાનેન બોધિતાઃ ॥
પૂર્ણે યુગસહસ્રાન્તે પૂર્વં યે પ્રલયં ગતાઃ ।

બ્રાહ્મણા વૃત્તસંપન્ના જ્ઞાનસિદ્ધાઃ સમાહિતાઃ ॥
વ્યતિરિક્તેન્દ્રિયો વિષ્ણુર્ યોગાત્મા બ્રહ્મસંભવઃ ।
દક્ષઃ પ્રજાપતિર્ ભૂત્વા સૃજતે વિમલાઃ પ્રજાઃ ॥
અક્ષરાદ્ બ્રાહ્મણાઃ સૌમ્યાઃ ક્ષરાત્ ક્ષત્રિયબાન્ધવાઃ ।
વૈશ્યા વિકારતશ્ ચૈવ શૂદ્રા ધૂમવિકારતઃ ॥
શ્વેતલોહિતકૈર્ વર્ણૈઃ પીતૈર્ નીલૈશ્ ચ બ્રાહ્મણાઃ ।
અભિનિર્વર્તિતા વર્ણાશ્ ચિન્તયાનેન વિષ્ણુના ॥
તતો વર્ણત્વમ્ આપન્નાઃ પ્રજા લોકે ચતુર્વિધાઃ ।
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ ચૈવ મહીપતે ॥
એકલિઙ્ગાઃ પૃથગ્ધર્મા દ્વિપદાઃ પરમાદ્ભુતાઃ ।
યાતનાયાભિસંપન્ના ગતિજ્ઞાઃ સર્વકર્મસુ ॥
ત્રયાણાં વર્ણજાતાનાં વેદપ્રોક્તાઃ ક્રિયાઃ સ્મૃતાઃ ।
તેન વા બ્રહ્મયોગેન વૈષ્ણવેન મહીપતે ॥
પ્રજ્ઞયા તેજસા યોગાત્ તેન પ્રાચેતસઃ પ્રભુઃ ।
વિષ્ણુર્ એવ મહાયોગી કર્મણામ્ અન્તરં ગતઃ ॥
તતો નિર્માણસંભૂતાઃ શૂદ્રાઃ કર્મવિવર્જિતાઃ ।
તસ્માન્ નાર્હન્તિ સંસ્કારં ન હ્ય્ અત્ર બ્રહ્મ વિદ્યતે ॥
યથાગ્નૌ ધૂમસંઘાતો હ્ય્ અરણ્યા મથ્યમાનયા ।
પ્રાદુર્ભૂતો વિસર્પન્ વૈ નોપયુજ્યતિ કર્મણિ ॥
એવં શૂદ્રા વિસર્પન્તે ભુવિ કાર્ત્સ્ન્યેન જન્મના ।
નાસંસ્કૃતેન ધર્મેણ વેદપ્રોક્તેન કર્મણા ॥
તતો ઽન્યે દક્ષપુત્રાસ્ તુ સંભૂતા ધર્મયોનયઃ ।
બલવન્તો મહોત્સાહા મહાવીર્યા મહૌજસઃ ॥
પિત્રા પ્રોક્તા મહાત્માનો દક્ષેણાયજ્ઞકર્મણા ।
અન્તમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં શ્રોતું ધાત્ર્યાઃ પુત્રો ઽબલો હ્ય્ અહમ્ ।
તતો વિધાસ્યે તત્ત્વજ્ઞઃ પ્રજાનાં વિપુલં બલમ્ ।
વિપુલત્વાદ્ ધિ ક્ષેત્રાણાં મમાપિ વિપુલાઃ પ્રજાઃ ॥
ન તેષાં દર્શયેદ્ દેવી ચક્ષુષા રૂપમ્ આત્મનઃ ।
પ્રજાપતિસુતાનાં વૈ વિપુલં સારમ્ ઇચ્છતામ્ ॥
આત્મનો ભાવનિર્વૃત્તે ભાવ્યે કૃતયુગે તદા ।
જનિત્રી સર્વભૂતાનામ્ અણ્ડજાન્ ઉદ્ભિદાંસ્ તથા ॥
સંવેદજનની ધાત્રી ચેતિ માત્રા પ્રચોદિતા ।
અણુતાં તનુતાં ચૈવ જન્તૂનાં કર્મભાગિનામ્ ॥
સાધ્વ્ અહં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ ત્રેતાયાં બ્રાહ્મણોત્તમ ।
યં જ્ઞાત્વા સર્વવિદ્યાનાં પરં પશ્યેયમ્ અવ્યયમ્ ॥
દક્ષસ્ તુ પુનર્ આલમ્બ્ય સ્ત્રીભાવં પુરુષોત્તમઃ ।
યોગાદ્ યોગેશ્વરાત્મનં નિષણ્ણો ગિરિમૂર્ધનિ ॥
સુજાનુઃ પીનજઘના સુભ્રૂઃ પદ્મનિભાનના ।
રક્તાન્તનયના કાન્તા સર્વભૂતમનોરમા ॥
મનોરમા મહાભાગા ચિન્તયાત્માનમ્ આત્મના ।

દક્ષઃ પ્રાચેતસસ્ તસ્યાં કન્યાયાં જનયત્ પ્રભુઃ ।
દેહાદ્ ધિ યોગવિધિના કન્યાઃ પદ્મનિભાનનાઃ ॥
દક્ષઃ પુરુષરૂપેણ સ્ત્રીરૂપમ્ અપહાય ચ ।
દર્શને સર્વભૂતાનાં કાન્તઃ કાન્તતરો ઽભવત્ ॥
તાઃ કન્યાઃ પ્રદદૌ દક્ષઃ સ્વયં પ્રાચેતસઃ પ્રભુઃ ।
બ્રહ્મદેયેન વિધિના બ્રહ્મપ્રાપ્તેન ભારત ॥
પ્રદદૌ દશ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ ।
સપ્તવિંશતિ સોમાય પત્નીહેતોઃ સમાહિતઃ ॥
દક્ષો દત્ત્વાથ તાઃ કન્યા બ્રહ્મક્ષત્રં પ્રપદ્યત ।
બ્રહ્મણાધ્યુષિતં પુણ્યં સમાહિતમના મુનિઃ ॥
તપ્યમાનો મૃગૈઃ સાર્ધં ચચાર વસુધાં નૃપ ।
તૃણમૂલફલૈર્ વૃદ્ધો વૃદ્ધશ્ ચ તપસાસકૃત્ ॥
મૃગાસ્ તુ તસ્ય મોદન્તિ ફલં મોદન્તિ બ્રાહ્મણાઃ ।
દીક્ષિતાઃ પુણ્યકર્માણસ્ તપસા દગ્ધકિલ્બિષાઃ ॥
સંગ્રામકાલે કાલજ્ઞઃ શરીરાધિપતિર્ મુનિઃ ।
કર્મયજ્ઞકૃતાં તાત સિદ્ધિં પશ્યતિ લક્ષણામ્ ॥
દાનમાનપ્રવીરાશ્ ચ નિરુદ્વેગા નિરામિષાઃ ।
મૃગૈઃ સહ જરાં યાન્તિ સપત્નીકાઃ સપુત્રિણઃ ॥
બ્રાહ્મણાઃ સ્તોત્રસંસિદ્ધા જનિત્રે પ્રથમે પદે ।
બ્રાહ્મણાધ્યુષિતત્વાચ્ ચ બ્રહ્મક્ષેત્રમ્ ઇહોચ્યતે ॥
યતિભિઃ કર્મનિર્મુક્તૈર્ જિતક્રોધૈર્ જિતેન્દ્રિયૈઃ ।
ચરદ્ભિર્ વસુધાં વિપ્રૈર્ નિષ્કિંચનપથૈષિભિઃ ॥
યા પ્રજા પૂર્વમ્ આરૂઢા માનસી બ્રહ્મચારિણી ।
સૈવૈષા વ્યક્તિમ્ આપન્ના સ્વભાવદુરતિક્રમા ।
અવ્યક્તા વ્યક્તિમ્ આપન્ના સ્વભાવાદ્ દુરતિક્રમા ॥
વ્યક્તાવ્યક્તગતિશ્ ચૈષા કાલધર્માન્ મહીપતે ॥
સ્થાવરા જઙ્ગમાશ્ ચૈવ સ્થૂલાઃ સૂક્ષ્માશ્ ચ ભારત ।
કાલયોગેન યોગજ્ઞા ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ॥
એતાશ્ ચૈતાઃ પ્રજાઃ સર્વા દક્ષકન્યાસુ જજ્ઞિરે ।
કશ્યપેનાવ્યયેનેહ સંયુક્તાઃ કાલધર્મણા ॥
આદિત્યા વસવો રુદ્રા વિશ્વે ચ સમરુદ્ગણાઃ ।
નાગાશ્ ચાનેકશિરસઃ સાધ્યા વૈ પન્નગાસ્ તથા ॥
ગન્ધર્વાઃ કિંનરાઃ યક્ષાઃ સુપર્ણાશ્ ચ તથાપરે ।
ગરુત્માન્ સહ યક્ષૈશ્ ચ કિંનરાશ્ ચ સુવાસસઃ ॥
ગાવઃ પશુગણૈઃ સાર્ધં નરાશ્ ચ વસુધાધિપ ।
ધરાધરાશ્ ચ વસુધા ધાતારશ્ ચ ધરાધરાઃ ।
ગજાઃ સિંહાશ્ ચ વ્યાઘ્રાશ્ ચ હયાઃ પક્ષધરાસ્ તથા ॥
ખડ્ગા વિષાણિનશ્ ચૈવ વૃષભાશ્ ચ મૃગાસ્ તથા ॥
ચતુર્વિષાણા નાગેન્દ્રાઃ પદ્માભા વર્ણતઃ શુભાઃ ।
સર્વલક્ષણસંપન્નાઃ પ્રાણિનઃ કામરૂપિણઃ ॥

તથારૂપૈસ્ તથાગાત્રૈસ્ તૈઃ શીલૈસ્ તૈઃ પરાક્રમૈઃ ।
મુનયઃ પુનર્ ઉદ્ભૂતા ધર્મક્ષેત્રે સનાતને ॥
ક્ષેત્રજ્ઞા માનુષે લોકે ધર્મિણો વેદગોચરાઃ ।
યત્રોદ્ભૂતાઃ સુરાઃ સર્વે દિવિ લોકે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥
યે ચાન્યે તપસા સિદ્ધા ગૃહસ્થા મનુજાધિપ ।
બ્રહ્મચર્યેણ સંસિદ્ધાઃ પરિચર્યાં ગતા ગુરોઃ ॥
યે ચ યોગગતિં પ્રાપ્તાઃ સિદ્ધિહેતોર્ મહીપતે ।
ક્લેશાધિકૈઃ કર્મજન્યૈર્ વૃત્તિં લપ્સ્યન્તિ વૈ દ્વિજાઃ ॥
શિલોઞ્છવૃત્તયઃ ક્ષાન્તાઃ સપત્નીકા દૃઢવ્રતાઃ ।
સર્વે ત્વ્ એતે દિવિચરા ભવન્તિ ચરિતવ્રતાઃ ॥
પિતામહં પુરસ્કૃત્ય મેરુપૃષ્ઠે સમાહિતાઃ ।
જટાજિનધરા વિપ્રાસ્ ત્યક્તક્રોધા જિતેન્દ્રિયાઃ ॥
પર્વતાન્તરસંસિદ્ધે બહુપાદપસંવૃતે ।
ધાતુસંરઞ્જિતશિલે સમે નિસ્તૃણકણ્ટકે ॥
ત્રયાણાં બ્રહ્મવેદાનાં પઞ્ચસ્વરવિરાજિતે ।
મન્ત્રયજ્ઞપરા નિત્યં નિત્યં વ્રતહિતે રતાઃ ॥
એકમ્ એવાગ્નિમ્ આધાય સર્વે બ્રાહ્મણપુંગવાઃ ।
બિભિદુર્ મન્ત્રવિષયૈઃ સુસમાહિતમાનસાઃ ॥
ત્રિધા પ્રણીતો જ્વલનો મુનિભિર્ વેદપારગૈઃ ।
અતસ્ તે ત્રિત્વમ્ આપન્ના યદ્ એકસ્ ત્રિવિધઃ કૃતઃ ॥
એક એવ મહાન્ અગ્નિર્ હવિષા સંપ્રવર્તતે ।
સ્વધાકારેણ મન્ત્રજ્ઞા મન્ત્રાણાં કાર્યસિદ્ધયે ॥
સ્વયં ચ દક્ષઃ સંપ્રાપ્તો ભાગવાન્ ભૂતસત્કૃતઃ ।
બ્રહ્મા બ્રાહ્મણનિર્માતા સર્વભૂતપિતામહઃ ॥
દણ્ડી ચર્મી શરી ખડ્ગી શિખી પદ્મનિભાનનઃ ।
અભવન્ ન્યસ્તસંતાપો જિતક્રોધો જિતેન્દ્રિયઃ ॥
યજતે પુષ્કરે બ્રહ્મા મેધયા સહ સંગતઃ ।
ઇન્દ્રપ્રોક્તાનિ સામાનિ ગીયન્તે બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥
ઘૃતં ક્ષીરં યવા વ્રીહિઃ સર્વં પરમકં હવિઃ ।
વેદપ્રોક્તં મખે ન્યસ્તં કલ્પિતં બ્રહ્મણઃ પદે ॥
નિર્મથ્યારણિમ્ આગ્નેયીં શમીગર્ભસમુત્થિતામ્ ।
સ બ્રહ્મા પ્રથમં તસ્મિન્ન્ અગ્નિમ્ અન્યં પ્રવર્તયત્ ॥
ન હ્ય્ અન્યદ્ વિહિતં દ્રવ્યં યથાગ્નિર્ યજ્ઞકર્મણિ ।
પ્રવર્તયેદ્ વિભાગૈર્ વા હુતહવ્યમયં બલમ્ ॥
ફલાનિ તૈઃ પ્રયુક્તાનિ હવીંષિ વિતતે ઽધ્વરે ।
પ્રયુઞ્જતે પ્રયોગજ્ઞા મુનયો બ્રહ્મવાદિનઃ ॥
ષણ્માસાંશ્ ચતુરો વેદાન્ સંબભાષે બૃહસ્પતિઃ ।
બ્રહ્મજ્ઞો બ્રહ્મણો યજ્ઞે પરયા વર્ણસંપદા ॥
શિક્ષાસ્વરસમેતાયા મધુરાયાઃ સમન્તતઃ ।
સાનુસ્વરિતરાગાયાઃ સરસ્વત્યાઃ પ્રભાષતે ॥

તેન બ્રાહ્મણશબ્દેન બ્રહ્મપ્રોક્તેન ભારત ।
વિભાતિ સ મખો વ્યક્તં બ્રહ્મલોક ઇવાપરઃ ॥
મખો બ્રહ્મમુખોત્તીર્ણો બ્રહ્મશબ્દૈર્ અનામયૈઃ ।
પ્રયોગૈઃ સંપ્રયુક્તસ્ય જલ્પન્ન્ ઇવ સ વર્ધતે ॥
સમિદ્ભિઃ સોમકલશૈઃ પાત્રૈશ્ ચૈવ સવિસ્તરૈઃ ।
યવૈર્ વ્રીહિભિર્ આજ્યૈશ્ ચ પૂર્ણૈશ્ ચ જલભાજનૈઃ ॥
ક્રમપ્રાપ્તૈશ્ ચ વસુભિઃ કર્મભિશ્ ચાપરાજિતૈઃ ।
ગોભિઃ પયસ્વિનીભિશ્ ચ પરિવત્સૈશ્ ચ કોમલૈઃ ॥
બ્રહ્મવૃદ્ધો વયોવૃદ્ધસ્ તપોવૃદ્ધશ્ ચ ભારત ।
બ્રહ્મવૃદ્ધા વયોવૃદ્ધાસ્ તપોવૃદ્ધાશ્ ચ ભારત ।
બ્રહ્મજ્ઞાનમયો દેવો વિદ્યયા સહ સંગતઃ ॥
માનસૈશ્ ચ ક્રિયામૂર્તિર્ યે ચ ભૂતાઃ સ્વયં નૃપ ।
બ્રહ્મા જુહોતિ તાંસ્ તસ્માન્ મરુદ્ભિઃ સહિતસ્ તદા ॥
તેજોમૂર્તિધરૈ રૂપૈર્ ન ચ તત્કર્મણાસ્પૃશત્ ।
વેદપ્રોક્તેન વિધિના સર્વપ્રાણભૃતાં નૃપ ॥
નિર્મથ્યારણિમ્ આગ્નેયીં શમીગર્ભસમુત્થિતામ્ ।
યજતે ક્રતુના પૂર્વમ્ અગ્નિષ્ટોમેન સ પ્રભુઃ ।
સદસ્યૈસ્ તત્સદો વ્યક્તં શુશુભે યજ્ઞકર્મણિ ।
જલ્પન્તિ મધુરા વાચઃ સાનુસ્વારાઃ ક્રિયાસ્ તતઃ ॥
કર્મભિશ્ ચ તપોયુક્તૈર્ વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ ।
સૂર્યેન્દુસદૃશૌ રાજન્ વિરરાજ મહાક્રતુઃ ।
બ્રહ્મઘોષેણ મહતા બ્રહ્મવાસ ઇવાપરઃ ॥
વસુધામ્ ઇવ સંપ્રાપ્તૈઃ સર્વૈર્ એવ દિવૌકસૈઃ ।
વેદવેદાઙ્ગવિદ્ભિશ્ ચ વિનીતૈર્ બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
ગતાગતૈસ્ તપઃશ્રાન્તૈઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥
જ્વલદ્ભિર્ ઇવ વિપ્રૈસ્ તૈસ્ ત્રિભિર્ એવાધ્વરે ઽગ્નિભિઃ ।
બ્રહ્મલોક ઇવાભાતિ બ્રહ્મણઃ સ મહાક્રતુઃ ॥
ઇન્દ્રપ્રોક્તાનિ સામાનિ ગીયન્તે બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
વચનાનિ પ્રમુક્તાનિ યજૂંષિ વિતતે ઽધ્વરે ॥
તપઃશ્રાન્તા બ્રહ્મપરાઃ સત્યવ્રતસમાહિતાઃ ।
આયયુર્ મનયઃ સર્વે મનોભિઃ શ્રોત્રવાદિભિઃ ॥
હોતા ચાત્રાભવદ્ રાજન્ બ્રહ્મત્વે ચ બૃહસ્પતિઃ ।
સર્વધર્મવિદાં શ્રેષ્ઠઃ પુરાણો બ્રહ્મસંભવઃ ॥
યજમાનશ્ ચ યજ્ઞાન્તે વિષ્ણોઃ પૂજાં પ્રયુજ્ય ચ ।
અદિત્યાઃ પશ્ચિમે ગર્ભે તપસા સંભૃતે નૃપ ॥
પદં વિષ્ણુર્ અજો બ્રહ્મા નિર્દ્વંદ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ ।
યતઃ પદસહસ્રાણિ ભવિષ્યન્ત્ય્ ઉદ્ભવન્તિ ચ ॥
અવન્ધ્યં ચાપ્રમેયં ચ વ્યતિરિક્તં ચ કર્મભિઃ ।
આત્માપિ યસ્ય મુનયો ભવન્તિ નિષ્પરિગ્રહાઃ ॥
પરિગ્રહાશ્ ચ વિષયા દોષપ્રાપ્તા મહીપતે ।

દોષાંશ્ ચ યુગપત્ સર્વે છાદયન્તિ મનોબલાત્ ॥
ઇન્દ્રિયગ્રામવિષયે ચરન્તો નિષ્પરિગ્રહાઃ ।
પરિગ્રહં શુભં ધર્મમ્ અવિદ્યાલક્ષણં નૃપ ॥
વદ્યાલક્ષણસંયોગાન્ ન મનશ્ છાદ્યતે નૃપ ।
યદિ ચેન્ મુનિશબ્દેન ગૃહ્યતે બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥
વેદવિદ્યાવ્રતસ્નાતૈર્ નિયતૈઃ કુરુસત્તમ ।
દિવિ લોકઃ સતાં સ્થાનં લોકાનાં લોક ઉચ્યતે ॥
યત્ર દેવા હવ્યપુષ્ટા ન ક્ષયં યાન્તિ ભારત ।
યજમાનશ્ ચ ભાગૈઃ સ્વૈઃ કર્મપ્રાપ્તોદિતે પદે ।
મોદતે સહ પત્નીભિર્ વિજ્વરો વસુધાધિપ ॥
યજ્ઞાવસાને શૈલેન્દ્રં દ્વિજેભ્યઃ પ્રદદૌ પ્રભુઃ ।
દદૌ ચ સર્વભૂતાનાં નિર્મલેનાન્તરાત્મના ॥
તં શૈલં સર્વગાત્રાણિ પરસ્પરવિશેષિણઃ ।
ન શેકુઃ પ્રવિભાગાર્થં ભેત્તું સર્વોદ્યમૈર્ અપિ ॥
તતસ્ તે બ્રાહ્મણગણા નિષેદુર્ વસુધાતલે ।
શ્રમેણાભિહતાઃ સર્વે વિવર્ણવદના નૃપ ॥
સુપાર્શ્વો ગિરિમુખ્યસ્ તુ વાગ્ભિર્ મધુરભાષિતા ।
અબ્રવીત્ પ્રણતઃ સર્વાઞ્ શિરસા તાન્ દ્વિજોત્તમાન્ ॥
ન હિ શક્યો બલાદ્ ભેત્તું યુષ્માભિર્ અસુસઙ્ગિભિઃ ।
અપિ વર્ષશતૈર્ દિવ્યૈઃ પરસ્પરવિરોધિભિઃ ॥
એકીભૂતા યદા સર્વે ભવિષ્યથ સમાહિતાઃ ।
અવિવરોધેન યુગપદ્ વિભજિષ્યથ નિર્વૃતાઃ ॥
બલં હિ રાગદ્વેષાભ્યાં વર્ધતે બ્રહ્મસત્તમાઃ ।
વિમુક્તં રાગદોષાભ્યાં બ્રહ્મ વર્ધતિ શાશ્વતમ્ ॥
યદાહં ભેદયિષ્યામિ સ્વર્ગભિન્નૈઃ શિલાશિતૈઃ ।
ધાતુભિશ્ ચ વિસર્પદ્ભિઃ શિખરૈશ્ ચાનુપાતિભિઃ ॥
વિશીર્ણૈઃ પાર્શ્વવિવરૈર્ નાગૈશ્ ચાગલિતૈર્ ભુવિ ।
બહુભિર્ વ્યાલરૂપૈશ્ ચ ચોદ્યમાનો ગુહાશયૈઃ ॥
પ્રતિગૃહ્ય તુ તદ્વાક્યં શૈલેન્દ્રસ્ય સુભાષિતમ્ ।
તૂષ્ણીં બભૂવુસ્ તે સર્વે તદા બ્રાહ્મણસત્તમાઃ ॥
બલિર્ હોમાશ્ ચ વર્ધન્તે અહન્ય્ અહનિ ભારત ।
દ્વિજાનાં તપસાઢ્યાનાં ગૃહધર્મે પ્રતિષ્ઠતાં ॥
દેવતાદ્યાશ્ ચ પૂજ્યન્તે તદાપ્રભૃતિ ભારત ।
તેષાં બ્રહ્મવિદાં રાજન્ પૃથિવ્યાં બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥
તત્રૈવ બ્રહ્મસદને સમે નિસ્તૃણકણ્ટકે ।
પ્રાજ્યેન્ધનતૃણે દેશે પુણ્યે પર્વતરોધસિ ॥
વાસં યત્ર પ્રકુર્વન્તિ દૃષ્ટ્વા ભગવતઃ ક્રિયામ્ ।
તપોર્થિનો મહાભાગા બ્રહ્મચર્યવ્રતે સ્થિતાઃ ॥
ગૃહસ્થધર્મનિરતા દાનપ્રાપ્તેન ચેતસા ।
યતયશ્ ચાપિ કાઙ્ક્ષન્તિ ધર્મેણ હરિકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

અન્યે કર્મફલે ચૈવ રતા બ્રાહ્મણપુંગવાઃ ।
અગ્નિહોત્રવ્રતસ્નાતા જિતક્રોધાઃ સમાહિતાઃ ॥
દૈવયુક્તેન વા યુક્તાઃ કર્મણા બ્રહ્મસત્તમાઃ ।
ચીરવલ્કલસંવીતા નિયતા નિયતેન્દ્રિયાઃ ॥
ચરન્તો બ્રહ્મચર્યં ચ યત્નમ્ આસ્થાય દારુણમ્ ।
અનેન વિધિના રાજન્ ક્રમપ્રાપ્તેન સર્વશઃ ॥
ક્રમાદ્યે વેદસંસ્કારં પુણ્યં પ્રાપ્તાઃ સનાતનમ્ ।
પૂર્વૈર્ આચરિતં રાજન્ મુનિભિર્ બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥
નાવેદવિદ્વાન્ આગચ્છેન્ નાપિ રૌદ્રમ્ વ્રતં ચરેત્ ।
ન ચ ત્યાગેન ગચ્છેત ગૃહધર્મં ચ ન ત્યજેત્ ॥
એવં ન ગચ્છેદ્ ઉત્થાનમ્ અપ્રાપ્તો વેદસંચયમ્ ।
ઋચશ્ ચ સંચયઃ પૂર્વઃ સામગાનાં ચ ભારત ॥
અસંચયશ્ ચ સંચયં ચ સામગાનં ચ ભારત ॥
યે ચાપિ પુત્રિણો ન સ્યુઃ શ્રુત્વાપિ પ્રાપ્નુયુઃ ફલમ્ ।
બ્રાહ્મણાસ્ તપસા શ્રાન્તા ગુરોશ્ ચ પરિચર્યયા ॥
યસ્ય નૈવં શ્રુતમ્ બ્રહ્મન્ ન ગૃહીતમ્ વિશાં પતે ।
કામં તં ધાર્મિકો રાજા શૂદ્રકર્માણિ કારયેત્ ॥
અથ વા નૈવ વિદ્યેત યદ્ બ્રહ્મ નાદ્રિયેદ્ દ્વિજઃ ।
દ્વાભ્યાં તુ શ્રોત્રવિષયે મનઃ પૂર્વં સમાહિતે ॥
એવં સર્વેન્દ્રિયારમ્ભાન્ વેદપૂર્વાન્ સમારભેત્ ।
બ્રાહ્મણો ભૂતિસંપન્નો ય ઇચ્છેદ્ ભૂતિમ્ આત્મનઃ ॥
તે તુ ગોબ્રાહ્મણાંસ્ તાંશ્ ચ ચન્દ્રાદિત્યપુરસ્કૃતાઃ ।
બ્રાહ્મણાન્ પૂજયન્ રાજન્ વસુભિર્ બ્રહ્મસંભવૈઃ ॥
નારદપ્રમુખાશ્ ચૈવ ગન્ધર્વા ઋષયો નૃપ ।
કુર્વન્તિ સતતં યજ્ઞૈઃ ક્રમપ્રાપ્તૈઃ પિતામહમ્ ॥
વચોભિર્ મધુરાભાષૈઃ પઞ્ચેન્દ્રિયનિવાસિભિઃ ।
સર્વભૂતપ્રિયકરૈઃ સર્વભૂતહિતૈષિભિઃ ॥
સ્તૂયમાનશ્ ચ યજ્ઞાન્તે પઞ્ચેન્દ્રિયસમાહિતૈઃ ।
પ્રોવાચ ભગવાન્ બ્રહ્મ દિષ્ટ્યા દિષ્ટ્યેતિ ભારત ॥
તતઃ કશ્યપમ્ આભાષ્ય પ્રોવાચ ભગવાન્ પ્રભુઃ ।
ભવાન્ અપિ સુતૈઃ સાર્ધં યક્ષ્યતે વસુધાતલે ॥
ક્રતુભિઃ પરમપ્રાપ્તૈઃ સંપૂર્ણવરદક્ષિણૈઃ ।
યક્ષાઃ સુરાશ્ ચ તે સર્વે યથાપ્રતિગુણૈઃ પ્રભો ॥
વયં યક્ષ્યામહે સર્વે પૂર્વં યક્ષ્યામહે વયમ્ ।
એવમ્ અન્યોન્યસંરમ્ભાદ્ ભિદ્યન્તે બલદર્પિતાઃ ॥
દૈતેયાશ્ ચાપ્ય્ અદૈતેયાઃ પરસ્પરજયૈષિણઃ ।
યુદ્ધાયૈવ પ્રતિષ્ઠન્તિ પ્રગૃહ્ય વિપુલૌ ભુજૌ ॥
નિવાર્યમાણા ઋષિભિસ્ તપસા દગ્ધકિલ્બષૈઃ ।
અન્યૈશ્ ચ બહુભિર્ વિપ્રૈર્ વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ ।
નિવાર્યમાણા યુધ્યન્તિ વૃષભા ઇવ ગોકુલે ॥

તે યુદ્ધારમ્ભસંક્રુદ્ધાઃ સર્વપ્રાણિજયૈષિણઃ ।
પશ્યતાં સર્વભૂતાનાં મૃત્યોર્ વિષયમ્ આગતાઃ ॥
તતઃ શબ્દેન મહતા પરં કૃત્વા મહાબલાઃ ।
રુન્ધન્તિ બાહુભિઃ ક્રુદ્ધાઃ સપક્ષા ઇવ પક્ષિણઃ ॥
ચચાલ વસુધા ચૈવ પાદાક્રાન્તા ચ રોષિભિઃ ।
નૌર્ યથા પુરુષાક્રાન્તા ભારાક્રાન્તાવસીદતિ ।
પર્વતાશ્ ચ વિશીર્યન્તે નર્દમાના વૃષા ઇવ ॥
ચુક્ષુભુશ્ ચ મહાનદ્યસ્ તાડિતા માતરિશ્વના ।
તતઃ સમભવદ્ યુદ્ધં મધોર્ વિષ્ણોશ્ ચ ભારત ॥
યુગાન્તકરણં ઘોરં સર્વપ્રાણિભયંકરમ્ ।
પ્રમમાથ બલં વિષ્ણુઃ સમગ્રબલપૌરુષમ્ ।
વહ્નેર્ ઇવ બલં દીપ્તં શમયત્ય્ અમ્બુના યથા ॥
તથા પ્રશામિતં તેન ભગવત્ય્ અપકારિણા ।
બલવાન્ સ તુ દૈતેયો મધુર્ ભીમપરાક્રમઃ ।
બબન્ધ પાશૈર્ નિશિતૈર્ મહેન્દ્રં પર્વતાન્તરે ॥
તં વૈ પ્રહ્રાદવચનાલ્ લક્ષણજ્ઞશ્ ચ ભારત ।
ઐશ્વર્યમ્ ઐન્દ્રમ્ આકાઙ્ક્ષન્ ભવિષ્યં બુદ્ધિસંક્ષયાત્ ॥
બધ્વેન્દ્રં સહસા મધ્યે પાશૈર્ મર્મવિવર્જિતૈઃ ।
આયસૈર્ બહુભિશ્ ચિત્રૈર્ બલવદ્ભિર્ વિદારણૈઃ ॥
વિષ્ણુમ્ એવાગ્રણીર્ ઉગ્રમ્ આહ્વયદ્ યુદ્ધકોવિદઃ ।
મધ્યે ગણાનાં સર્વેષાં કાલસ્ય વસામ્ આગતઃ ॥
દ્વૈધીભૂતાઃ કાશ્યપેયા મધોર્ વશમ્ ઉપાગતાઃ ।
યુદ્ધાર્થમ્ અભ્યધાવન્ત પ્રગૃહ્ય વિપુલા ગદાઃ ॥
ગન્ધર્વાઃ કિંનરાશ્ ચૈવ વાદ્યે ગીતે ચ કોવિદાઃ ।
પ્રનૃત્યન્તિ પ્રગાયન્તિ પ્રહસન્તિ ચ સર્વશઃ ॥
તન્ત્રીભિઃ સુપ્રયુક્તાભિર્ મધુરાભિઃ સ્વભાવતઃ ।
મનો મધોર્ વિધુન્વન્તિ યુધ્યમાનસ્ય રાગિણઃ ॥
મધોર્ બલાર્થં મધુનો નિયોગાત્ પદ્મયોનિનઃ ।
એતાન્ વિકારાન્ કુર્વન્તિ ગન્ધર્વાઃ સત્યવાદિનઃ ॥
તત્ર સક્તા હિ ગાન્ધર્વે તસ્મિઞ્ શબ્દે દદુર્ મનઃ ।
દાનવાશ્ ચાસુરાશ્ ચૈવ પ્રત્યક્ષં યાન્તિ પ્રાણદન્ ॥
મધોશ્ ચ મન આક્ષિપ્ય પશ્યન્ યોગેન ચક્ષુષા ।
મન્દરં પ્રાપતદ્ વિષ્ણુર્ ગૂઢો ઽગ્નિર્ ઇવ દારુષુ ॥
ઋષયો દીપ્તમનસઃ કિંચિદ્વ્યથિતમાનસાઃ ।
પિતામહં પુરસ્કૃત્ય ક્ષણેનાન્તરધીયત ॥
વિષ્ણું સો ઽભ્યહનત્ ક્રુદ્ધો મધુર્ મધુનિભેક્ષણઃ ।
ભુજેન શઙ્ખદેશાન્તે ન ચકમ્પે પદાત્ પદમ્ ॥
વિષ્ણુશ્ ચાભ્યહનદ્ દૈત્યં કરાગ્રેણ સ્તનાન્તરે ।
સ પપાત મહીં તૂર્ણં જાનુભ્યાં રુધિરં વમન્ ॥
ન ચૈનં પતિતં હન્તિ વિષ્ણુર્ યુદ્ધવિશારદઃ ।

બાહુયુદ્ધેન સમયં મત્વાચિન્ત્યપરાક્રમઃ ॥
ઇન્દ્રધ્વજ ઇવોત્તિષ્ઠઞ્ જાનુભ્યાં સ મહીતલાત્ ।
મધૂ રોષપરીતાત્મા નિર્દહન્ન્ ઇવ ચક્ષુષા ॥
પરુષાભિસ્ તતો વાગ્ભિર્ અન્યોન્યમ્ અભિગર્જતુઃ ।
સમીયતુર્ બાહુયુદ્ધે પરસ્પરવધૈષિણૌ ॥
ઉભૌ તૌ બાહુબલિનાવ્ ઉભૌ યુદ્ધવિશારદૌ ।
ઉભૌ ચ તપસા શ્રાન્તાવ્ ઉભૌ સત્યપરાક્રમૌ ॥
દૃઢપ્રહારિણૌ વીરાવ્ અન્યોન્યં વિચકર્ષતુઃ ।
શૈલેન્દ્રાવ્ ઇવ યુધ્યન્તૌ પક્ષૈઃ પાષાણસંનિભૈઃ ॥
વિકર્ષન્તૌ રમન્તૌ ચ અન્યોન્યં વસુધાતલે ।
ગજાવ્ ઇવ વિષાણાગ્રૈર્ નખાગ્રૈશ્ ચ વિચેરતુઃ ॥
તતો વ્રણમુખૈશ્ ચૈવ સુસ્રાવ રુધિરં બહુ ।
ગ્રીષ્માન્તે ધાતુસંસૃષ્ટં શૈલેભ્ય ઇવ કાઞ્ચનમ્ ॥
સંસિક્તૌ રુધિરૌઘૈશ્ ચ સ્રવદ્ભિઃ સમરઞ્જિતૌ ।
અથોદ્યતૈઃ પદાગ્રૈશ્ ચ તૌ વ્યદારયતાં મહીમ્ ॥
અભિહત્ય તુ તૌ વીરૌ પરસ્પરમ્ અનેકધા ।
પતંગાવ્ ઇવ યુધ્યેતાં પક્ષાભ્યાં માંસગૃદ્ધિનૌ ॥
શુશ્રુવુશ્ ચાન્તરિક્ષે ઽથ સર્વભૂતાનિ પુષ્કરે ।
સિદ્ધાનાં વદનોન્મુક્તાઃ પરયા વર્ણસંપદા ।
સ્તુતયો વિષ્ણુસંયુક્તાઃ સત્યાઃ સત્યપરાક્રમે ॥
શરીરં ધાતુસંયુક્તં સંયુક્તં ચેતનેન ચ ।
તદ્ બ્રહ્મ ઇન્દ્રિયૈર્ યુક્તં તેજોભૂતં સનાતનમ્ ॥
ધ્રુવં તિષ્ઠન્તિ ભૂતાસ્ તે સૂક્ષ્મે પ્રલયતાં ગતે ।
પુનશ્ ચોદ્ભવતે સૂક્ષ્મં બહુરૂપમ્ અનેકધા ।
પ્રબોધ્ય ભાવમ્ ભૂતાનાં ત્રિષુ લોકેષુ કામદઃ ॥
સુરૂપો બહુરૂપસ્ તાંલ્ લોકાન્ સંચરતે વશી ।
માનસીં તનુમ્ આસ્થાય બહુભિઃ કારણાન્તરૈઃ ॥
યોગાત્મા ધારયન્ન્ ઉર્વીં નાગાત્મા નન્દિવર્ધનઃ ।
બ્રહ્મભૂતં પરં ચૈવ સૂક્ષ્મેણાત્માનમ્ ઈશ્વરઃ ॥
બ્રાહ્મેણ વિપ્રાન્ વસતિ યુદ્ધેનૈવ ચ ક્ષત્રિયાન્ ।
પ્રદાનકર્મણા વૈશ્યાઞ્ શૂદ્રાન્ પરિચરેણ ચ ॥
ગાવઃ ક્ષીરપ્રદાનેન અશ્વાન્ યજ્ઞેષુ પ્રોક્ષણૈઃ ।
પિતરશ્ ચોષ્મણૈવેહ હવિર્ભાગેન દેવતાઃ ॥
ચતુર્ભિર્ વ્યતિરિક્તાઙ્ગૈસ્ ત્રિભિર્ અન્યૈશ્ ચ ધાતુભિઃ ।
સપ્તભિઃ પિતૃભિર્ નિત્યૈસ્ ત્રીંલ્ લોકાન્ પરિરક્ષણે ॥
ચન્દ્રસૂર્યાત્મકં નિત્યં તદ્રૂપં નિહતાત્મકમ્ ।
પ્રકાશે ચાપ્રકાશે ચ નિગૂઢં સ્વેન તેજસા ॥
ત્રયસ્ તુ પિતરો નિત્યં વર્ધયન્તિ દિવાકરમ્ ।
ચતુર્ભિઃ પિતૃભિશ્ ચૈવ ચન્દ્રો વર્ધતિ મણ્ડલે ॥
ત્રયઃ પિતૃગણા નિત્યં પિણ્ડાન્ પશ્ચાદ્ અદન્તિ તે ।

ચત્વારો ઽન્યે પિતૃગણાઃ સિદ્ધાઃ પણ્ચક આદદે ॥
ત્વમ્ એવ પઞ્ચ તાન્ ધર્માસ્ ત્વમ્ એવાપઞ્ચતાન્ વિભો ।
સનાતનમયો દિવ્યઃ શાશ્વતો બ્રહ્મસંભવઃ ॥
તસ્માત્ તત્ તેજ આદત્તે અગ્નિર્ વાયુશ્ ચ સર્વશઃ ।
અતસ્ ત્વં કર્મણા તેન આદિત્યઃ સમપદ્યથાઃ ॥
યદ્ અશ્નાસિ જગત્ સર્વં રશ્મિભિઃ પ્રદહન્ન્ ઇવ ।
યૂગાન્તકાલે સંપ્રાપ્તે પરાં સિદ્ધિમ્ ઉપાગતઃ ॥
પક્ષસંધાવમ્ આવાસ્યાં લોકં ચરસિ માનુષમ્ ।
ઋષિભિઃ સહ ગૂઢાત્મા સૂર્યેન્દુવસુસપ્રભૈઃ ॥
સફલં કર્મ કુર્વાણો યજતાં પુષ્ટિવર્ધનમ્ ।
હેતૂનામ્ અધિકારં ચ મા ભૂત્ કર્મવિપર્યયઃ ॥
વનસ્પત્યૌષધીશ્ ચૈવ યુગપત્ પ્રતિપદ્યસે ।
બાલભાવાય વસુધાં પક્ષે પક્ષે જરાં તવ ॥
ભૂતાનાં ભુવિ ભૂતેશ ભાવ્યર્થવસુધાતલે ।
વસુ યદ્ ભુવિ કિંચિચ્ ચ સર્વં તત્ ત્વન્મયં વિભો ॥
ત્વમ્ એવ દ્વિવિધં ધર્મં શાશ્વતં વસુધાતલે ।
દેવયજ્ઞમ્ મન્ત્રવાક્યમ્ આત્મયજ્ઞં સમાનુષમ્ ॥
દ્વિવિધઃ સ્વર્ગમાર્ગશ્ ચ સૂર્યશ્ ચન્દ્રશ્ ચ નિર્મલઃ ।
ચન્દ્રમાઃ પિતૃયાનશ્ ચ દેવયાનશ્ ચ ભાસ્કરઃ ॥
ત્વમ્ એવ વસુધાયુક્તો વિશ્વં ચરસિ માયયા ।
એકીકૃત્ય ગણાન્ સર્વાન્ સંક્ષિપ્યામુત્ર સંભવઃ ॥
એકસ્ ત્વમ્ અસિ સંભૂતઃ પુરાણઃ પુરુષો વિરાટ્ ।
અક્ષયશ્ ચાપ્રમેયશ્ ચ કામકારકરો વશી ॥
મૂર્તસ્ તેજસિ સંભૂતો વાયુઃ પર્યેતિ ખેચરઃ ।
સપ્તભી રૂપસંસ્થાનૈર્ નિત્યમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ ॥
સાધને વાપિ નિર્વાણે સંહારે પ્રલયે તથા ।
ધાતા ધારણકાલે ચ દિશશ્ ચક્ષુષિ સર્પણે ॥
સેવ્યમાનો મુનિગણૈર્ નિત્યં વિગતકલ્મષૈઃ ।
કર્મભિઃ સત્યમ્ આપન્નૈઃ સમરાગૈર્ જિતેન્દ્રિયૈઃ ॥
સ્તૂયમાનશ્ ચ વિબુધૈઃ સિદ્ધૈર્ મુનિવરૈસ્ તથા ।
સસ્માર વિપુલં દેહં હરિર્ હયશિરો મહાન્ ॥
કૃત્વા વેદમયં રૂપં સર્વદેવમયં વપુઃ ।
શિરોમધ્યે મહાદેવો બ્રહ્મા તુ હૃદયે સ્થિતઃ ॥
આદિત્યરશ્મયો વાલાશ્ ચક્ષુષી શશિભાસ્કરૌ ।
જઙ્ઘે તુ વસવઃ સાધ્યાઃ સર્વસંધિષુ દેવતાઃ ॥
જિહ્વા વૈશ્વાનરો દેવઃ સત્યા દેવી સરસ્વતી ।
મરુતો વરુણશ્ચૈવ જાનુદેશે વ્યવસ્થિતાઃ ॥
એવં કૃત્વા તથા રૂપં સુરાણામ્ અદ્ભુતં મહત્ ।
અસુરં પીડયામ્ આસ ક્રોધાદ્ રક્તાન્તલોચનઃ ॥
મધુમેદોવસાપૂર્ણા પૃથિવી સમદૃશ્યત ।

પ્રમદેવ ઘનાન્તે ચ રક્તાંશુકનિવાસિની ॥
મેદિનીત્ય્ એવ શબ્દશ્ ચ લબ્ધઃ પૃથ્વ્યા નરોત્તમ ।
નામાસુરસહસ્રેણ ધરણ્યાઃ સંપ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
મધોર્ નિપાતનં દૃષ્ટ્વા સર્વભૂતાનિ પુષ્કરે ।
પ્રહૃષ્ટાનિ પ્રગાયન્તિ પ્રનૃત્યન્તિ ચ સર્વશઃ ॥
સુપાર્શ્વો ગિરિમુખ્યસ્ તુ કાઞ્ચનૈઃ શિખરોત્તમૈઃ ।
બહુધાતુવિચિત્રૈશ્ ચ સંલિખન્ન્ ઇવ ચાબભૌ ॥
ગિરયશ્ ચાપિ શોભન્તે ધાતુભિઃ સમરઞ્જિતાઃ ।
પ્રાંશુભિઃ શિખરાગ્રૈશ્ ચ સવિદ્યુત ઇવામ્બુદાઃ ॥
પક્ષવાતોદ્ધતો રેણુશ્ ચૂર્ણૈઃ સાઞ્જનવાલુકૈઃ ।
છાદયન્ પર્વતાગ્રાણિ મહામેઘ ઇવાબભૌ ॥
મેઘસંશ્લિષ્ટશિખરાઃ પક્ષવિક્ષિપ્તપાદપાઃ ।
કાઞ્ચનોદ્ભેદબહુલાઃ ખે તિષ્ઠન્તીવ પર્વતાઃ ॥
પક્ષવન્તઃ સશિખરા હેમધાતુભિર્ અઞ્જિતાઃ ।
પવનેન સમુદ્ધૂતાસ્ ત્રાસયન્તિ વિહંગમાન્ ॥
કાઞ્ચનાઃ પર્વતાઃ સર્વે સ્ફાટિકૈર્ મણિભિશ્ ચિતાઃ ।
સૂર્યકાન્તૈશ્ ચ બહુભિશ્ ચન્દ્રકાન્તૈશ્ ચ નિર્મલૈઃ ॥
હિમવાંશ્ ચ મહાશૈલઃ શ્વેતૈર્ ધાતુભિર્ આચિતઃ ।
કાઞ્ચનૈઃ શિખરાગ્નૈશ્ ચ સૂર્યપાદપ્રકાશિતૈઃ ॥
મણિભિશ્ ચ પ્રકાશદ્ભિઃ પક્ષાન્તરવિનિઃસૃતૈઃ ।
તામ્રપુષ્પૈશ્ ચ શિખરૈર્ દીપ્યમાનઃ સ્વતેજસા ॥
મન્દરશ્ ચોગ્રશિખરઃ સ્ફાટિકૈર્ મણિભિશ્ ચિતઃ ।
વજ્રગર્ભૈર્ નિરાલમ્બૈઃ સ્વર્ગોપમ ઇવાબભૌ ॥
સહ શૃઙ્ગૈશ્ ચ કૈલાસઃ શિલાધાતુવિભૂષિતઃ ।
તોરણૈશ્ ચૈવ નિબિડૈઃ પ્રાંશુભિશ્ ચૈવ પાદપૈઃ ॥
પ્રવાદયદ્ભિર્ ગન્ધર્વૈઃ કિંનરૈશ્ ચ પ્રગાયિભિઃ ।
દેવકન્યાઙ્ગહારૈશ્ ચ પ્રતિક્રીડ ઇવાબભૌ ॥
મધુરૈર્ વાદ્યગીતૈશ્ ચ નૃત્યૈશ્ ચાભિનયોદ્ગતૈઃ ।
શૃઙ્ગારૈઃ સાઙ્ગહારૈશ્ ચ કૈલાસો મદનાયતે ॥
આદિત્યાભાસિભિઃ શૃઙ્ગૈર્ ભિન્નાઞ્જનચયપ્રભૈઃ ।
વિન્ધ્યો નીલામ્બુદશ્યામો વિભિન્ન ઇવ તોયદઃ ॥
ધાત્ર્યર્થં સર્વભૂતાનાં મેરુપૃષ્ઠે મહાબલે ।
નિર્વેમુર્ વિમલં તોયં મેઘજાલૈર્ ઇવોત્તમૈઃ ॥
શિલાભિર્ બહુચિત્રાભિર્ ધાતુભિર્ બહુરૂપિભિઃ ।
પ્રસ્રવદ્ભિર્ ગુહાદ્વારૈઃ સલિલં સ્ફાટિકપ્રભમ્ ॥
ગ્રીષ્માન્તે વાયુસંમૂઢા ઘના ઇવ સવિદ્યુતઃ ।
ચિત્રૈઃ પુષ્પૈસ્ તરુગણાઃ શોભન્ત ઇવ ભૂષિતાઃ ॥
નાગાઃ કનકસંભૂતૈર્ વિચિત્રૈર્ ઇવ ભૂષિતાઃ ।
વિહંગમાભિર્ લીનાશ્ ચ લતાસ્ તરુસમાશ્રિતાઃ ॥
વિલમ્બન્ત્યઃ સપુષ્પાશ્ ચ નૃત્યન્તે વાયુઘટ્ટિતાઃ ।

પવનેન સમુદ્ધૂતા મહતા માધવે ઽહનિ ॥
મુમુચુઃ પુષ્પસંઘાતં તોયં વેલેવ વર્ષતિ ।
બલવદ્ભિશ્ ચ વિપુલૈઃ શાખાસ્કન્ધાવરોહિભિઃ ॥
પાદપૈઃ પર્ણબહુલૈર્ ધ્રિયતે ચ વસુંધરા ।
મધુપ્રિયા મધુકરા મધુમત્તા વિહંગમાઃ ।
ઘોષયન્તીવ ગાયન્તઃ કામસ્યાગમસંભવમ્ ॥
વિષ્ણુર્ મધોર્ નિહન્તા ચ ચકાર મધુવાહિનીમ્ ।
નદીં પ્રસ્રવનિર્ભેદાં સુતીર્થાં બહુલોદકામ્ ॥
અઙ્ગારવર્ણસિકતાં મધુતીર્થાં મનોરમામ્ ।
વિમલૈર્ અમ્બુભિઃ પૂર્ણાં પુષ્પસંચયવાહિનીમ્ ॥
વિવેશ પુષ્કરં સા તુ બ્રહ્મણો વાક્યચોદિતા ।
ઋષિભિશ્ ચાનુચરિતા બ્રહ્મતન્ત્રનિષેવિભિઃ ॥
ધાત્રી કપિલરૂપેણ ગૌર્ ભૂત્વા ક્ષરતે પયઃ ।
મધુરં વિતતે યજ્ઞે બ્રહ્મણો વાક્યચોદિતા ॥
શિરશ્ ચ પૃથિવીભૂતં સંધાતું પ્રાપ્તવાન્ મહીમ્ ।
શુદ્ધં ચ ભજતે લોકં શાશ્વતં પરમાદ્ભુતમ્ ॥
સરસ્વત્યાઃ સમુદ્ભૂતં બ્રહ્મક્ષેત્રે તમોનુદમ્ ।
મરુતીર્થમ્ અતિક્રમ્ય પુષ્કરેષુ વિસર્પતિ ॥
સુચારુરૂપા ધર્મજ્ઞા અજારૂપેણ છાદયન્ ।
રૂપં કનકવર્ણાભં તપોયુક્તેન તેજસા ॥
અજગન્ધકૃતોન્મુક્તઃ સંભૂતઃ પર્વતો મહાન્ ।
ગુરુદ્વારગુણપ્રાણઃ શાશ્વતઃ સિદ્ધસેવિતઃ ॥
વેદિકાભિઃ સચિત્રાભિઃ કાઞ્ચનાભિર્ વિરાજિતઃ ।
પુષ્કરાણિ પરીતાનિ ત્વષ્ટ્રા વિપુલદક્ષિણઃ ॥
મહામેરોર્ યથા રૂપં પઞ્ચભિર્ ધાતુભિર્ વૃતમ્ ।
ચેતનાયાભિસંપન્નો રૂપેણાદ્ભુતદર્શનઃ ॥
અથોવાચ મહાદેવસ્ તીર્થાનુગ્રહકામ્યયા ।
કરિષ્યામ્ય્ અહમ્ અપ્ય્ એતન્ મનસા ધર્મચારિણમ્ ।
રૂપં બહુવિધં લોકે પાર્થિવી ચેતના યથા ॥
ત્રીંશ્ ચ લોકાન્ પ્રપદ્યેયં પઞ્ચભિર્ ધાતુલક્ષણૈઃ ।
ષષ્ઠેન ચ વિસર્જેયં મનસા ધર્મચારિણીમ્ ॥
સઙ્ગેષુ ભાવમોહાભ્યાં પશ્યન્ન્ ઇવ સમૃદ્ધયઃ ।
વિમુક્તાઃ સર્વસઙ્ગેભ્યો ધારયન્તિ પરિગ્રહાન્ ॥
ન ચ વિન્દેત માં કશ્ચિન્ મનસા કામરૂપિણમ્ ।
પઞ્ચધાતુનિબદ્ધાશ્ ચ નાનાભાષિતનોદિતાઃ ॥
યે ચ વિષ્ણુમ્ અધીયન્તે બહુધા પાદવિગ્રહૈઃ ।
તે માં પશ્યેયુર્ અવ્યક્તં તપસા દગ્ધકિલ્બિષાઃ ॥
યે ચ મામ્ અભિરોહેયુર્ નરા ધર્મપથે સ્થિતાઃ ।
તે ઽપિ સ્વર્ગેજિતઃ સર્વે પશ્યેયુર્ માં ગતક્લમાઃ ॥
યશ્ ચૈવ પર્વતઃ પ્રાંશુર્ મેરુપૃષ્ઠે પ્રતિષ્ઠિતઃ ।

એતમ્ આરુહ્ય યુધ્યેયુઃ પ્રાણત્યાગેષુ નિર્મલાઃ ॥
અપ્સરોભિઃ સમાગમ્ય વિચરેયુર્ મનોજવાઃ ।
નન્દનં વનમ્ આસાદ્ય કામ્યકં ચ મહદ્ વનમ્ ॥
ઇમાં વિદ્યાં સમાસ્થાય મદ્ભક્તાઃ પુષ્કરેષ્વ્ ઇહ ।
શરીરં ક્ષપયિષ્યન્તિ વ્રતૈર્ બહુવિધૈઃ કૃશાઃ ॥
સિદ્ધિં પ્રાપ્ય ક્રમેયુસ્ તે કામૈર્ બહુવિધૈર્ નરાઃ ।
ઇમં લોકમ્ અમું ચૈવ સંપતેયુર્ યથાસુખમ્ ॥
ગૌરી સિદ્ધેતિ વિખ્યાતા ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યયા ।
પ્રભાવં તપસો વૃત્તં દર્શયન્તિ સમાહિતાઃ ॥
ષણ્ણાં જ્ઞાનાભિસંધીનામ્ અભિજ્ઞાશતસંગ્રહાઃ ।
ભવેયુસ્ તે નિરારમ્ભા ધાતુભિર્ મુક્તબન્ધનાઃ ॥
સહસ્રગુણમ્ અપ્ય્ અત્ર દત્ત્વા દાનફલાદ્ ઇવ ।
અવિમાનેન વિપ્રાણાં મનઃશુદ્ધેન કર્મણા ।
સર્વત્રૈવાપ્રમેયેન અત્યન્તં ફલમ્ આપ્નુયુઃ ।
અમુષ્મિંલ્ લોકધર્મજ્ઞાઃ સહ સર્વકુલોદ્ભવૈઃ ॥
યેષામ્ ઇહ ચ સાંનિધ્યં યજ્ઞે બ્રાહ્મણસંકુલે ।
તે ભૂયો યજમાનાદ્યા અભિષિચ્ય પુનઃ પુનઃ ॥
તથા તાં મન્યસે ગૌરીં મનસા ધર્મચારિણીમ્ ।
અનુગ્રહાય ભૂતાનાં મમાગ્રે ચ તપોધને ॥
સત્ય એષ પરો દિવ્યે ભવિતા નાત્ર સંશયઃ ।
નાફલો વિદ્યતે ધર્મશ્ ચરિતો બ્રહ્મચારિણા ॥
દિશં જિગમિષુર્ દિવ્યામ્ ઉત્તરાં સત્યસાધનઃ ।
તથા સ ધાતુનિચયે પુણ્યે પર્વતરોધસિ ॥
વિષ્ણુઃ પરમધર્માત્મા એકપાદેન તિષ્ઠતિ ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ પુષ્કરે પુષ્કરેક્ષણઃ ॥
આત્મન્ય્ આત્માનમ્ આધાય તપસા બ્રહ્મસંભવઃ ।
ઘટતે કર્મણોગ્રેણ લોકમ્ ઉત્થાનકારણાત્ ॥
ભાસુરો ભસ્મનાચ્છાદ્ય ગાત્રાણિ સ્વયમ્ આત્મનઃ ।
ભસ્મનાચ્છાદ્ય ગાત્રાણિ સ્વયમ્ આત્માનમ્ આત્મના ।
અષ્ટૌ વર્ષસહસ્રાણિ સહસ્રં ચ તપોધનઃ ॥
તેજસા તેન જ્યોતીંષિ વિભાવ્ય બ્રાહ્મણર્ષભઃ ।
તિષ્ઠતે તપસા મધ્યે યોગાત્મા ભાવયઞ્ જગત્ ॥
સોમો વિષયમ્ આક્ષિપ્ય મનસા ધારયન્ મનઃ ।
યુક્તઃ પરમધર્માત્મા બ્રાહ્મીં સિદ્ધિમ્ ઉપાગતઃ ॥
સર્વં પશ્યતિ સર્વત્ર દિવિ ભુવ્ય્ અન્તરે તથા ।
જ્યોતિષ્ણુઃ કર્મ કુર્વાણો બહુરૂપઃ સ સંપદા ॥
મહેશ્વરો નિગૂઢાત્મા વૃષરૂપેણ તિષ્ઠતિ ।
ઉદ્ધૃત્ય દક્ષિણં પાદં વાયુભક્ષઃ સમાહિતઃ ॥
અષ્ટૌ વર્ષસહસ્રાણિ સહસ્રં શતમ્ એવ ચ ।
મહાયોગી મહાદેવો નિયમાદ્ બ્રહ્મસંભવઃ ॥

અથ વાયુર્ ઘનીભૂત્વા અન્તે ચરતિ ગોપતેઃ ।
ફેનીભૂતં સમુદ્ગારૈઃ પવનં નિર્ગિરન્ મુખાત્ ॥
સ નિષ્ક્રાન્તસ્ તતો વક્ત્રાત્ પ્રાણેન પરમાત્મવાન્ ।
નિર્યાસભૂતઃ પતિતો નૈવાર્દ્રો નૈવ પાર્થિવઃ ॥
સ ફેનો વારિણાવિશ્ય ચચાર વસુધાતલે ।
નૈવાર્દ્રો નૈવ શુષ્કાઙ્ગો વાયુઃ સંઘાતમ્ આગતઃ ॥
તત્કાલે ફેનમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય પવનઃ સહ વારિણા ।
નિરાલમ્બે નિરાલમ્બસ્ ત્વ્ અભ્રાણિ સમપદ્યત ॥
તે ક્ષિપન્તિ પયો ભૂમાવ્ આત્માનં સ્વેન ઘટ્ટિતાઃ ।
નીલમેઘારુણપ્રખ્યા નૈવાર્દ્રા નૈવ પાર્થિવાઃ ॥
બ્રાહ્મીં મૂર્તિં સમાધાય વાયુઃ સર્વત્રગો વશી ।
સમાઃ સહસ્રં સંપૂર્ણં ચચાર વિપુલં તપઃ ॥
વહ્નિર્ બહુજટી ભૂત્વા ચીરવલ્કલવાસભૃત્ ।
તપસ્ તપ્યદ્ અનાહારો મૌનમ્ આસ્થાય પૌષ્કરે ॥
વર્ષાણાં ચ સહસ્રાણિ ત્રીણિ ચૈકં ચ યત્નતઃ ।
તસ્યાગ્નેસ્ તેજઃ સંભૂતો મહાન્ અગ્નિઃ પ્રવર્તતે ॥
સ્વર્ગપ્રકાશકૃચ્ ચૈવ સ્વર્ગવાસી તમોનુદઃ ।
દિવિ ભૂતપ્રકાશાખ્યસ્ તપસા બ્રહ્મસંભવઃ ॥
તપશ્ ચરતિ બ્રહ્માગ્નિર્ લોકાનાં ભૂતભાવનઃ ।
તત્ તમો ભુવિ રાજેન્દ્ર માનુષેષુ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
ભાસ્કરસ્ તેજસંહારસ્ તતો ભવતિ સત્તમઃ ॥
મર્ત્યાનાં સર્વભૂતાનાં તેજ આક્ષિપ્ય વર્તતે ।
ન તુ યોગબલે રાજન્ બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષતઃ ।
તત્ તમો નાશયેદ્ રાત્રૌ નાપ્ય્ અહો ભવિતા પુનઃ ॥
પુષ્પમિત્રો મહાતેજા યક્ષઃ સર્વત્રગો વશી ।
તપશ્ ચરતિ ધર્માત્મા પુષ્કરે સુસમાહિતઃ ॥
મહેન્દ્રશિખરાદ્ ધારા યાવન્ત્યો યાન્તિ મેદિનીમ્ ।
તાવત્ સ્વરૂપમ્ આસ્થાય તિષ્ઠતે નિખિલાઃ સમાઃ ॥
જાનુભ્યાં પતિતો ભૂમૌ જ્યોતિર્ નભસિ પશ્યતિ ।
સમાઃ સહસ્રં નિખિલં નેત્રૈર્ અનિમિષૈર્ જગત્ ॥
નેત્રાણિ બહુધા તસ્ય નેત્રાન્તૈર્ અભિનિઃસૃતૈઃ ।
મધ્યં દિનકરે પ્રાપ્તે રશ્મિવાન્ સપરિગ્રહૈઃ ॥
તે રશ્મયઃ પ્રભાનેત્રૈઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ।
રરાજ તેજઃસંયોગાદ્ વિદ્યૂદ્ભિર્ ઇવ પાવકઃ ॥
સવિસ્ફુલિઙ્ગૈર્ નેત્રાન્તૈર્ આદિત્યમ્ અનુવર્તતે ।
કર્મણો ઽન્તે ઽયુગાન્તે વા જગતો બહુરૂપિણઃ ॥
બહુધા તુ પુનર્ ભૂત્વા નિષણ્ણો વસુધાતલે ।
સમાસહસ્રં સંપૂર્ણં તપસ્ તેપે સુદારુણમ્ ॥
નિગૃહીતેન્દ્રિયો ભૂત્વા અપ્સરોભિર્ લલામ હ ।
મેરોઃ શિખરમ્ આસાદ્ય કામં કામેન નિર્વમન્ ॥

તપઃકામઃ સ યક્ષસ્ તુ કુબેરો નરવાહનઃ ।
વિષ્ણુર્ એવ તપોધ્યક્ષસ્ તેજસો ઽન્તે વિજૃમ્ભતિ ॥
ન હિ કશ્ચિત્ પુમાન્ અસ્તિ ય એવં તપ આચરેત્ ।
ત્રિષુ લોકેષુ રાજેન્દ્ર ઋતે વિષ્ણું સનાતનમ્ ॥
વાસુકિર્ બહુશીર્ષશ્ ચ નાગેન્દ્રો મૌનમ્ આસ્થિતઃ ।
તપ આચરતે સમ્યઙ્ નિધાય મનસા મનઃ ॥
શેષઃ સત્યધૃતિર્ નાગો બલવાન્ બ્રહ્મસંભવઃ ।
વૃક્ષમ્ આરુહ્ય ધર્માત્મા અધઃશીર્ષો ઽવલમ્બતે ॥
જિહ્વાભિર્ લેલિહાનાભિર્ ગાત્રજં વિષમ્ ઉત્સૃજન્ ।
સમાઃ સહસ્રં સંપૂર્ણં નિરાહારસ્ તપોધનઃ ॥
કાલકૂટં વિષં તદ્ ધિ સૂમહત્ સમપદ્યત ।
યેન લોકો હ્ય્ અભિગ્રસ્તો ન સુખં વિન્દતે નૃપ ॥
સર્વત્રાનુગતં તીક્ષ્ણં ભુજંગેષુ મહીપતે ।
જઙ્ગમં સ્થાવરં ચૈવ સર્વત્રાનુગતં વિષમ્ ॥
પરસ્પરવિવૃદ્ધેન સિંહયુક્તેન ભારત ।
નાશયત્ય્ આત્મનો ઽઙ્ગાનિ તેન તીક્ષ્ણેન ભારત ॥
અથ બ્રહ્મા મહાભાગો ભૂતાનાં હિતકામ્યયા ।
મન્ત્રં વિસૃજતે રાજન્ બ્રહ્માક્ષરમ્ અહિંસકમ્ ॥
આહારશ્ ચ તતો યોગાદ્ વિહિતાસ્ તસ્ય પન્નગાઃ ।
વેદવિદ્ભિર્ દ્વિજૈઃ શ્રેષ્ઠૈઃ સત્યવ્રતપરાયણૈઃ ॥
ગરુત્માન્ વિતતૈઃ પક્ષૈર્ નખાગ્રૈઃ સલિલં મહીમ્ ।
સમાસહસ્રં સંપૂર્ણં ચૂલાગ્રેણાવલમ્બિના ॥
પર્ણભારૈશ્ ચ વિકચૈર્ વિસ્તીર્ણૈર્ વસુધાતલે ।
રરાજ વસુધા ચૈવ તૈઃ પર્ણૈર્ બહુચિત્રિતૈઃ ॥
યેન વૃત્તેન જીવેયુઃ સર્વભૂતાનિ ભારત ।
ઇહલોકે મનુષ્યેન્દ્ર દેવલોકે ચ ભારત ।
દ્યૌર્ ઇવાચિતનક્ષત્રા મહીતલવિસર્પિભિઃ ॥
મઘવાન્ હિમસંપાતે ભવત્ય્ એકચરો વશી ।
પુષ્કરામ્ભસિ ધર્માત્મા મત્સ્યોલ્લિખિતમૂર્ધજઃ ॥
અથ સુતલમ્ આક્રમ્ય પૃથિવીં પ્રાંશુદેહિનીમ્ ।
તપશ્ ચરતિ ધર્માત્મા બાહુમ્ ઉદ્યમ્ય દક્ષિણમ્ ॥
સાગ્રં વર્ષસહસ્રં ચ શતમ્ એકં ચ સુવૃત ।
તપશ્ ચરતિ સંયોગાદ્ વાયુભક્ષઃ સમાહિતઃ ।
સમાધિયોગાત્ સંયોગાદ્ બ્રહ્મયોગસ્ય ભારત ॥
યેનેયં પૃથિવી રાજન્ ધાર્યતે બ્રહ્મયોનિના ।
અનાદ્યન્તેન નિત્યેન સર્વત્ર વિષયૈષિણા ॥
યો ઽસૌ વિષ્ણુર્ અગાધાત્મા પરમાત્મા નિરાકૃતિઃ ।
દિને નિષણ્ણો ભવતિ રાત્રૌ ભવતિ વૈ સ્થિરઃ ।
સત્યસંધઃ સ ધર્માત્મા કામકારકરો ઽભવત્ ॥
તસ્ય યઃ સોદ્યતઃ પાણિઃ પૃથિવ્યાં પૃથિવીસમઃ ।

રાત્રૌ સ તપનો ભવતિ મણ્ડલં વિપુલં નભઃ ॥
સ ચન્દ્રવિષયં રાજઞ્ શમયામ્ આસ રુન્ધતિ ।
ગ્રહાણાં ગતયશ્ ચૈવ તારાણાં ચ વિશેષતઃ ॥
તાં છાયામ્ આક્ષિપત્ સોમઃ સ્રવદ્ભિર્ મણ્ડલેન વૈ ।
પૃથિવ્યાં દક્ષિણો હસ્તો મહાયોગી મહામનાઃ ॥
સૈષા છાયા શશીભૂતા શશિમણ્ડલમ્ આવિશત્ ।
અલિઙ્ગા પૃથિવીલિઙ્ગાદ્ અદ્ભુતાદ્ અક્ષયા દિવિ ॥
અઙ્ગાઙ્ગાન્ય્ ઉપગૃહ્યૈવ તપશ્ ચરતિ નિશ્ચયાત્ ।
પ્રોક્ષ્ય પાદૌ તુ સતલૌ પૃથ્વી વાચ્યમ્ ઉપાગતા ॥
સૂર્યાર્ચિભિઃ પીયમાનાદ્ આક્ષિપ્યતિ મહીતલાત્ ।
મહીમ્ ઇવામ્બુવસના યુગાન્તે વિષ્ણુતેજસા ॥
રરાજ સૂર્યરશ્મીભિર્ વ્યતિષિક્તા મહાનદી ।
સ્ફાટિકેવ શૂભા યૈષા કાઞ્ચનૈર્ ધાતુભિર્ વૃતા ॥
આદિત્યેન સમાદત્તા રશ્મિતેજોભિસંભવૈઃ ।
મણ્ડલાન્તર્ગતા દેવી ચક્ષુષા નોપલભ્યતે ॥
રશ્મિભિઃ પુનર્ ઉત્તીર્ણા તતો યોગેન ધાવતિ ।
આકાશગઙ્ગા સંવૃત્તા વિપુલૈર્ અમ્બુવિગ્રહૈઃ ॥
શીતચ્છાયૈશ્ ચ તરુભિર્ લતાભિશ્ ચ સુગન્ધિભિઃ ।
પદ્મખણ્ડૈશ્ ચ વિવિધૈઃ શુશુભે દિવ્યગન્ધિભિઃ ॥
કાઞ્ચનાપીડજઘના સ્ફાટિકાન્તરમેખલા ।
પદ્મરેણુભિર્ આપીતા ચક્રવાકાવતંસિકા ॥
નીલગર્ભસુકેશાન્તા પુષ્પસંચયસંકુલા ।
શોભતે પ્રવિસર્પન્તી પ્રમદેવ વિભૂષિતા ॥
સખ્યા ગઙ્ગા ફલં લેભે પુષ્કરેણ સમાહિતા ।
સુતપા ચન્દ્રવિહિતા લોકાનાં ધારણે રતા ॥
સરસ્વતી સ્વરૈર્ વ્યક્તૈર્ અધીતે બ્રહ્મવાદિની ।
પૃષ્ઠાત્ પ્રયાતા શૈલેન્દ્રે મન્દરે મન્દગામિની ॥
ઋગાદ્યાંશ્ ચતુરો વેદાન્ પાદૈશ્ ચતુર્ભિર્ આવૃતાન્ ।
યજુર્ભિઃ સામભિશ્ ચૈવ ગ્રથિતાઞ્ શિક્ષયા તથા ॥
ઋષિભિર્ જ્વલનપ્રખ્યૈસ્ તપસા દગ્ધકિલ્બિષૈઃ ।
સુપાર્શ્વસ્ય ગિરેઃ પાદે પરિદાયૈઃ સુદારુણૈઃ ॥
નિસ્વનં સર્વભૂતાનિ નિયમેન ચ મે શૃણુ ।
મન્દરાગ્રે વિસર્પન્તં જગત્ કૃસ્નમ્ અતીન્દ્રિયમ્ ॥
વિરામનિયમે પ્રાપ્તે તૂષ્ણીંભૂતા બભૂવ હ ।
ન વાચમ્ ઈરયેદ્ દેવી નિયમાત્ સત્યવાદિની ॥
અથ ભૂતાનિ સર્વાણિ તૂષ્ણીંભૂતાનિ સર્વશઃ ।
ન શેકુર્ અભિધાનાર્થં વ્યાહર્તું વદનૈર્ બલાત્ ॥
વિભજ્ય યોગં મનસા સર્વભૂતેષ્વ્ અનુગ્રહમ્ ।
સરસ્વતી સ્વરયુતા વ્યાજહાર મહાસ્વનમ્ ॥
સરસ્વત્યા સમાયુક્તાં શિક્ષાં ગૃહ્ણન્તિ દેહિનઃ ।

તસ્મિન્ન્ એવાથ તે સર્વે ગાનં ગાયન્તિ શિક્ષયા ॥
આદિત્યા વસવો રુદ્રા મરુતશ્ ચાશ્વિભિઃ સહ ।
જટિલાશ્ ચીરવસના મુઞ્જમેખલધારિણઃ ॥
ગન્ધર્વાઃ કિંનરાશ્ ચૈવ સનાગાઃ સહ ચામ્ભસઃ ।
ગન્ધર્વાશ્ ચીરવસનાઃ કિંનરાશ્ ચૈવ સર્વશઃ ।
તપશ્ ચરન્તિ સહિતાઃ પુષ્કરેષુ મનીષિણઃ ॥
અપિ કીટપતંગૈશ્ ચ સહ સર્વૈઃ સરીસૃપૈઃ ।
શોષયન્તિ શરીરાણિ તપસોગ્રેણ યત્નતઃ ॥
વિષ્ણુર્ વિષ્ણુત્વમ્ આપન્નો દેહાન્તરં વિસૃષ્ટવાન્ ।
સંરક્ષતિ મહાયોગી સર્વાંસ્ તાન્ સહચારિણઃ ॥
પુષ્કરે રમતે વિષ્ણુર્ વિષ્ણુર્ એવ દ્વિધા કૃતઃ ।
દીપ્યમાનઃ સ્વતેજોભિર્ વિધૂમ ઇવ પાવકઃ ॥
સો ઽગ્નિર્ મનઃસમુદ્ભૂતઃ પૃથિવીં તાપયન્ન્ ઇવ ।
પ્રધાવતિ સમં તેન મણ્ડલં દશયોજનમ્ ॥
વિરરાજાર્ચિભિર્ દીપ્તૈઃ પૃષ્ઠતશ્ ચાવલમ્બિભિઃ ।
વિસ્તીર્ણપર્ણવિભવૈર્ મયૂખૈર્ ઇવ દીપિતઃ ॥
તસ્યાગ્નેર્ વિસ્ફુલિઙ્ગાનાં ન શેકુર્ લઙ્ઘને રતાઃ ।
વિપ્રકીર્ણસ્ય બહુધા મર્યાદામ્ ઇવ ભાસ્કરઃ ॥
સો ઽગ્નિર્ દીપ્ય વિભજ્યાંશૂન્ વિધૂમ ઇવ પાવકઃ ।
ઋત્વિગ્ભિર્ જ્વલનપ્રખ્યૈર્ વિક્રીયત ઇવાધ્વરે ॥
સો ઽગ્નિર્ ધૂમગતસ્ તત્ર તિષ્ઠતે વિપુલસ્ તદા ।
યાવદ્ વિષ્ણુઃ ક્રમપ્રાપ્તો નિયમસ્ય સમાપનાત્ ॥
રક્ષાં કૃત્વા ન તં વિદ્યાદ્ વિષ્ણુર્ વિષ્ણુપરાક્રમઃ ।
ભૂત્વા શતશરીરો વૈ નાગો બાલાહકો ઽભવત્ ॥
તમ્ અગ્નિમ્ આત્મસંસૃષ્ટં લેલિહાનં મહામતિઃ ।
અતિપ્રવૃદ્ધં તેજોભિર્ ભૂતાનાં હિતકામ્યયા ॥
વારિણા સુખશીતેન પ્રાણિનાં પ્રાણવર્ધનઃ ।
ન્યષિઞ્ચદ્ દહનં તત્ર નાગો બાલાહકસ્ તદા ॥
તતઃ સિદ્ધગણૈર્ જુષ્ટઃ પુષ્કરે તપ્યતે તપઃ ।
સંહૃત્ય મનસાત્માનં મહાયોગી મહાબલઃ ॥
સંહૃત્ય પાદગાત્રણિ મનો મૂર્ધ્નિ વિધારયન્ ।
અચલં સ્થાનમ્ આસાદ્ય તૂષ્ણીંભૂતો બભૂવ હ ॥
એષ ધર્મો હિ ધર્માણાં નોપધાનવિકલ્પિતઃ ।
હિતઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ ઇહ ચામુત્ર ચોભયોઃ ॥
અથ દૈત્યા હતાસ્ તત્ર સમાગમ્યોદ્યતાયુધાઃ ।
માયાપ્રાપ્તૈર્ બહુવિધૈર્ નગરૈર્ અભિસંવૃતાઃ ॥
અગ્નિં દૈત્યાઃ પર્વતાગ્રૈર્ અભિઘ્નન્તિ પરંતપ ।
જ્વલન્તં જ્વલનપ્રખ્યા મહાકાયા મહાબલાઃ ॥
મેઘીભૂતાશ્ ચ માયાભિર્ વર્ષન્તિ બલદર્પિતાઃ ।
તસ્મિન્ન્ એવાગ્નિસંઘાતે સંઘાતં તન્મહાબલમ્ ॥

તે શૈલાસ્ ત્વ્ અર્ચિષા દગ્ધાઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ।
યુગન્તે પ્રભુર્ આદિત્યઃ પ્રજા ઇવ દિધક્ષિવાન્ ॥
ન શેકુર્ અગ્નિં દૈત્યાસ્ તે માયાભિમુખમ્ ઉદ્યતમ્ ।
આદિત્યમ્ ઇવ દીપ્યન્તં નભઃ સૂર્યોદયે યથા ॥
વિહતૈર્ ઉદ્યમૈઃ સર્વૈર્ દૈત્યા ભગ્નપરાક્રમાઃ ।
ગન્ધમાદનમ્ આસાદ્ય નિષણ્ણા ગિરિર્ મૂર્ધનિ ॥
સ ચાગ્નિર્ વૈષ્ણવે લોકે વિદ્યુદ્ભિર્ ઇવ સંગતઃ ।
અન્તરિક્ષચરાન્ દૈત્યાન્ નિર્દહન્ વિચરન્ દિવિ ॥
નાગો બાલાહકશ્ ચૈવ મેઘૈઃ સંઘાતમ્ આગતઃ ।
મુમોચ સલિલં ભૂમૌ પર્જન્ય ઇવ વૃષ્ટિમાન્ ॥
મન્ત્રૈઃ સંચોદિતો નાગો દ્વિજેભ્યો વદનોદ્ગતૈઃ ।
જુહુવુર્ મન્ત્રવિધિના બ્રાહ્મણા મન્ત્રચોદિતાઃ ।
હવિષા મન્ત્રપૂતેન યથા વૈ વિધિર્ એવ ચ ॥
મુમોચ તોયસંઘાતં માનયન્ વિપ્રજં જનમ્ ॥
સંયુજ્ય તપસા દેવાઃ કિમ્ અકુર્વંસ્ તતઃ પરમ્ ।
ન હિ તદ્ વિદ્યતે લોકે તપસા યન્ ન લભ્યતે ॥
અથ દીક્ષાં સમાસ્થાય સર્વે વિષ્ણુમયા ગણાઃ ।
પુષ્કરાદ્ અગ્નિમ્ ઉદ્ધત્ય પ્રણીય ચ યથાવિધિ ॥
જુહુવુર્ મન્ત્રવિધિના બ્રાહ્મણા મન્ત્રચોદિતાઃ ।
હવિષા મન્ત્રપૂતેન યથા વૈ વિધિર્ એવ ચ ॥
સ ચાગ્નિર્ વિધિવત્ તત્ર વર્ધતે બ્રહ્મતેજસા ।
તેજોભિર્ બહુલીભૂતઃ પ્રભુઃ પુરુષવિગ્રહઃ ॥
બ્રહ્મદણ્ડ ઇતિ ખ્યાતો વપુષા નિર્દહન્ન્ ઇવ ।
દિવ્યરૂપપ્રહરણો હ્ય્ અસિચર્મધનુર્ધરઃ ॥
ગદી ચ લાઙ્ગલી ચક્રી શરી ચર્મી પરશ્વધી ।
શૂલી વજ્રી ખડ્ગપાણિઃ શક્તિમાન્ વરકાર્મુકી ॥
વિષ્ણુશ્ ચક્રધરઃ ખડ્ગી મુસલી લાઙ્ગલાયુધઃ ।
નરો લાઙ્ગલમ્ આલમ્બ્ય મુસલં ચ મહાબલઃ ॥
વજ્રમ્ ઇન્દ્રસ્ તપોયોગાચ્ છતપર્વાણમ્ આક્ષિપત્ ।
રુદ્રઃ શૂલં પિનાકં ચ મનસાધારયત્ પ્રભુઃ ॥
મૃત્યુર્ દણ્ડં સપાશં ચ કાલઃ શક્તિમ્ અગૃહ્ણત ।
જગ્રાહ પરશું ત્વષ્ટા કુબેરશ્ ચ પરશ્વધમ્ ॥
નિર્વિકારૈઃ સમાયુક્તાઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ।
વિશ્વકર્મા ચ ત્વષ્ટા ચ ચક્રાતે હ્ય્ આયુધાનિ તુ ॥
ઇન્દ્રાયાગ્ની રથં પ્રાદાત્ સૂર્યાય ચ પ્રતાપિને ।
પરમાત્મા દદૌ વિષ્ણૂ રુદ્રાય ચ મહાત્મને ॥
છન્દોભિર્ એવ ત્વષ્ટા તુ સ ચકારાથ વાહિનીમ્ ।
વિશ્વકર્મા વિમાનાનિ ચકાર બહુભિઃ ક્રમૈઃ ॥
શરીરાંશં સમુદ્ધૃત્ય વિષ્ણુઃ સત્યપરાક્રમઃ ।
પુષ્કરાત્ પર્વણિ ઘનાન્ પૃતનાર્થં પ્રકલ્પયત્ ॥

દ્યાં ચૈવ સૂર્યૠક્ષાણાં ત્વરયા સમકલ્પયત્ ।
યયાભિયુજ્ય સંગ્રામે શત્રું નિર્બિભિદે રણે ॥
સ તં દણ્ડં સમુચિતં નિર્વિકારં સમાહિતમ્ ।
બ્રહ્મા જગ્રાહ વિધિના અન્તર્ધાનગતઃ પ્રભુઃ ॥
સ્વૈઃ પ્રભાવૈશ્ ચ બહુધા સો ઽસ્ત્રગ્રામં ચતુર્વિધમ્ ।
ઐન્દ્રમ્ આગ્નેયવાયવ્યં રૌદ્રં રૌદ્રેણ વર્ચસા ॥
એભિર્ વિકારૈઃ સંયુક્તા દિતેઃ પુત્રા મહાબલાઃ ।
તપસા શિક્ષયા ચૈવ અસ્ત્રૈઃ પ્રહરણૈસ્ તથા ॥
બલેન ચતુરઙ્ગેણ વીર્યેણ ચ સમાહિતાઃ ।
અપ્રધૃષ્યા રણે સર્વે ક્ષણેનૈવાભવંસ્ તદા ॥
તે વિહાય ગુહામધ્યે સભાણ્ડોપસ્કરે રથે ।
મન્દરસ્ય ગિરેઃ પાદે વિચેરુર્ વસુધાતલે ॥
ચતુરઙ્ગં બલં સર્વં સંહૃત્ય તમસઃ પ્રભુઃ ।
વિષ્ણુર્ એવ મહાયોગી ચચાર વસુધાતલે ॥
ભૂયો ઽન્યત્ તપ આસેદુશ્ ચરન્તો બ્રાહ્મણૈઃ સહ ।
તૈશ્ ચ સર્વૈઃ સુરગણૈશ્ ચર્મચીરનિવાસિભિઃ ॥
બ્રહ્મન્ ખિલે વર્તમાને નિર્મર્યાદે મહાગ્રહે ।
અવિનાશે ચ ભૂતાનાં કથમ્ આસન્ પ્રજાસ્ તદા ॥
અભ્યષિઞ્ચત્ પૃથું વૈન્યં પુરા રાજ્યે પ્રજાપતિઃ ।
પૃથું વૈન્યં પ્રજાપાલમ્ અભ્યષિઞ્ચત્ પ્રજાપતિઃ ।
રાજ્યાય ઋષિભિઃ સાર્ધં પ્રજાધર્મપરાયણઃ ॥
એષ વઃ પરમો રાજા અનુરાગાદ્ અજાયત ।
ત્રેતાયાં સંપ્રવૃત્તાયામ્ અન્યોન્યમ્ અનુજલ્પિરે ॥
એષ નો વૃત્તિદાતા ચ શિલ્પાનાં ચ સમર્પિતા ।
નિર્માતા સર્વભૂતાનાં સત્યપ્રાપ્તેન કર્મણા ॥
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે દેવા ગન્ધમાદનસાનુષુ ।
બહુભિર્ નિયમૈઃ શ્રાન્તા નિષણ્ણા ગિરિસાનુષુ ॥
અથ ગન્ધં સમાસાદ્ય સમન્તાદ્ દેવદાનવાઃ ।
માધવે સમયે પ્રાપ્તે તેન ગન્ધેન દર્પિતાઃ ॥
પુષ્પમાત્રસ્ય યદ્વીર્યં મારુતેન વિસર્પિતમ્ ।
મનોગ્રાહિ સુખં સર્વં પાર્થિવં ગન્ધમ્ ઉત્તમમ્ ॥
તે દૈત્યાસ્ તેન ગન્ધેન કિંચિદ્ વિસ્મયમ્ આગતાઃ ।
પ્રસન્નમનસો ભૂત્વા પરં સૌખ્યમ્ ઉપાગતાઃ ॥
ઊચુશ્ ચ સહિતાઃ સર્વે તેન ગન્ધેન દર્પિતાઃ ।
પુષ્પમાત્રસ્ય યદ્વીર્યં કિં તસ્ય ફલતો ભવેત્ ॥
અનુમાનેન વિજ્ઞેયા વિવિધાઃ કર્મબુદ્ધયઃ ।
શુભાશ્ ચૈવાશુભાશ્ ચૈવ બુદ્ધિપ્રાણેન દેહિનામ્ ॥
તસ્માદ્ વયં પયોમધ્યે ઓષધીર્ નિર્મથામહે ।
મન્દરેણ વિશાલેન બલિના કામરૂપિણા ॥
સમુદ્રમ્ અભિસંરમ્ભાન્ મથ્નીમઃ સોમજં જલમ્ ।