Language

ENहिગુ
Scripture Library

Harivaṃśa, Appendix I · Part 401420

mārkaṇḍeyeti māṃ proktvā mṛtyum īkṣitum icchati //
evam ābhāṣate krodhān mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ /
athainaṃ bhagavān bhūyo babhāṣe tatparāyaṇam //
ahaṃ te janako vatsa hṛṣīkeśaḥ pitā guruḥ /
āyuḥpradātā paurāṇaḥ kim arthaṃ nopasarpasi //
māṃ putrakāmaḥ prathamaṃ pitā te hy aṅgirā muniḥ /
pūrvam ārādhayām āsa tapas tīvramupāśritaḥ //
tatas tvāṃ ghoratapasaṃ dahanopamatejasam /
dattavān aham ātmeṣṭaṃ maharṣim amitāyuṣam //
madaṃśo hi bhavān vatso na kopaṃ kartum arhasi //
na mām utsahate cānyo yo na bhūyo mamātmakaḥ /
draṣṭum ekārṇavagataṃ krīḍantaṃ yogadharmiṇam //
tataḥ prahṛṣṭavadano vismayotphullalocanaḥ /
mūrdhni baddhāñjalipuṭo mārkaṇḍeyo mahātapāḥ //
nāmagotraṃ tataḥ śrutvā dīrghāyur lokapūjitaḥ /
athākaron namaskāraṃ praṇataḥ śirasā prabhum //
tasmai bhagavate bhaktyā namaskāram akurvata /
icche 'haṃ tattvato māyām imāṃ jñātuṃ tavānagha /
yad ekārṇavamadhyasthaṃ śeṣe tvaṃ bālarupavān //
kiṃsaṃjñaḥ kaś ca bhagavāṃl loke vijñāyase 'nagha /
tarkaye tvāṃ mahābhūtaṃ na bhūtam iha tiṣṭhati //
ahaṃ nārāyaṇo brahmā saṃbhavaḥ sarvadehinām /
sarvabhūtodbhavakaraḥ sarvabhūtavināśanaḥ //
ahaṃ brahmā ca rudraś ca sarvavyāpī bhavāmy aham /
aham aindre pade śakra ṛtūnām api vatsaraḥ /
ahaṃ yuge yugākhyaś ca yugasyāvarta eva ca //
ahaṃ sarvāṇi sattvāni daivatāny akhilāni ca /
bhūjaṃgānām ahaṃ śeṣas tārkṣyo 'haṃ sarvapakṣiṇām //
ahaṃ sahasraśīrṣā dyaur yaḥ padair abhisaṃvṛtaḥ /
ādityo yajñapuruṣo devo yajñamayo makhaḥ /
aham agnir havyavāho yādasāṃ patiravyayaḥ //
yaḥ pṛthivyāṃ dvijendrāṇāṃ tapasā bhāvitātmanāṃ /
bahujanmaniruddhātmā brāhmaṇo yatir ucyate //
jñānavān dṛṣṭaviśvātmā yogināṃ yogavittamaḥ /
kṛtāntaḥ sarvabhūtānāṃ viśveṣāṃ kālasaṃjñitaḥ //
ahaṃ karma kriyā jīvaḥ sarveṣāṃ dharmadarśanaḥ /
niṣkriyaḥ sarvabhūteṣu ātmajyotiḥ sanātanaḥ //
pradhānapuruṣo devo 'ham ādyas tv akṣayo 'vyayaḥ /
ahaṃ dharmas tapaś cāhaṃ sarvāśramanivāsinām //
ahaṃ hayaśiro devaḥ kṣīrodadhimahārṇave /

ṛtaṃ satyaṃ ca paramam aham ekaḥ prajāpatiḥ //
ahaṃ sāṃkhyam ahaṃ yogo ahaṃ tatparamaṃ padam /
aham īḍyo bhavaś cāham ahaṃ vidyādhipaḥ smṛtaḥ //
ahaṃ jyotir ahaṃ vāyur ahaṃ bhūmir ahaṃ nabhaḥ /
aham āpaḥ samudrāś ca nakṣatrāṇi diśo daśa /
ahaṃ varṣam ahaṃ somaḥ parjanyo 'ham ahaṃ raviḥ //
kṣīrodaḥ sāgaraś cāhaṃ samudro vaḍavāmukhaḥ /
vahniḥ saṃvartako bhūtvā pibaṃs toyamayaṃ haviḥ //
ahaṃ purāṇaṃ paramaṃ tathaivāhaṃ parāyaṇam /
ahaṃ bhūtasya bhavyasya vartamānasya saṃbhavaḥ //
bhaviṣyaṃ caiva sarvatra bhaviṣyaḥ sarvasaṃbhavaḥ /
yat kiṃcit paśyase caiva yac chṛṇoṣi ca kiṃcana /
yac cānubhavase loke tat sarvaṃ māmakaṃ smṛtam //
viśvaṃ sṛṣṭaṃ mayā pūrvaṃ sṛjeyaṃ cādya paśya mām /
yuge yuge ca srakṣyāmi mārkaṇḍeyākhilaṃ jagat //
tad etad akhilaṃ sarvaṃ mārkaṇḍeyāvadhāraya /
śuśrūṣur mama dharmepsuḥ kukṣau cara sukhī bhava /
mama brahmā śarīrastho devāś ca ṛṣibhiḥ saha /
vyaktam avyaktayogaṃ mām avagacchāparājitam //
aham ekākṣaro mantras tryakṣaraś caiva sarvaśaḥ /
tripadaś caiva paramas trivargārthanidarśanaḥ //
evam ādipurāṇeṣu vedānte ca mahāmuniḥ /
vyaktam āhṛtavān āśu mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim //
praveśayām āsa tato jaṭharaṃ viśvarūpadhṛk /
tato bhagavataḥ kukṣiṃ praviṣṭo munisattamaḥ /
rarāma sukham āsādya śuśrūṣur haṃsam avyayam //
tad akṣaraṃ vividham apāśrito vapur @
mahārṇave vyapagatacandrabhāskare |
śanaiś caran prabhur api haṃsasaṃjñito @
'sṛjaj jagad vicarati kālaparyaye ||
āpavaḥ sa vibhur bhūtvā kārayām āsa vai tapaḥ /
chādayitvātmano deham ātmanā kumbhasaṃbhavaḥ //
tato mahātmātibalo matiṃ lokasya sarjane /
mahatāṃ pañcabhūtānāṃ viśvabhūto vyacintayat //
tasya cintayatas tatra tapasā bhāvitātmanaḥ /
nirākāśe toyamaye sūkṣme jagati gahvare //
īṣat saṃkṣobhayām āsa so 'rṇavaṃ salile sthitaḥ /
so 'nantarormiṇā sūkṣmam atha cchidram abhūt tadā //
tatra śabdagatir bhūtvā mārutadravasaṃbhavaḥ /
sa labdhvāntaram akṣobhyaṃ vyavardhata samīraṇaḥ //

vivirdhatā balavatā tena saṃkṣomito 'rṇavaḥ /
anyonyavegābhihatā mamanthuś cormayo bhṛśam //
mahārṇavasya kṣubdhasya tasminn ambhasi manthite /
kṛṣṇavartmā samabhavat prabhur vaiśvānaro 'rcimān //
tataḥ saṃśoṣayām āsa pāvakaḥ salilaṃ bahu /
kṣayāj jalanidheś chidram abhavad vistṛtaṃ nabhaḥ //
bahukṣayāj jalanidheś chidram abhavan niḥsṛtam /
ātmatejopamāḥ puṇyā āpo 'mṛtarasopamāḥ /
ākāśaṃ chidrasaṃbhūtaṃ vāyur ākāśasaṃbhavaḥ //
ājyaṃ saṃgharṣaṇodbhūtaṃ pāvakaṃ cājyasaṃbhavam /
dṛṣṭvā prītiyuto devo mahābhūtavibhāvanaḥ //
dṛṣṭvā bhūtāni bhagavāṃl lokasṛṣṭyartham avyayaḥ /
brahmaṇo janmasahitaṃ bahurūpo vyacintayat //
caturyugādisaṃkhyāte sahasrayugaparyaye /
yat pṛthivyāṃ dvijendrāṇāṃ tapasā bhāvitātmanām //
bahujanmaniruddhātmā brāhmaṇo yatir uttamaḥ /
jñānavān dṛṣṭaviśvātmā yogināṃ yogavittamaḥ //
taṃ yogavantaṃ vijñāya saṃpūrṇaiśvaryavikramam /
devo brahmaṇi viśveśo niyojayati yogavit //
tatas tasmin mahātoye haviṣo harir acyutaḥ /
svapan krīḍaṃś ca vividhaṃ modate caiṣa pāvakiḥ //
padmaṃ nābhyudbhavaṃ caikaṃ samutpāditavāṃs tadā /
sahasraparṇaṃ virajo bhāskarābhaṃ hiraṇmayam //
hutāśanajvalitaśikhaprabhaṃ tadā @
sugandhinaṃ śaradamalārkatejasam |
virājate kamalam udāravarcasaṃ @
mahātmanas tanuruhacārudarśanam ||
atha yogavidāṃ śreṣṭham asṛjad bhūri tejasam /
sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ brahmāṇaṃ sarvatomukham //
tasmin hiraṇmaye padme bahuyojanavistṛte /
sarvatejoguṇamaye pārthivair lakṣaṇair yute //
tac ca padmaṃ purāṇajñāḥ pṛthivīruham uttamam /
nārāyaṇāṃśasaṃbhūtaṃ pravadanti maharṣayaḥ //
yā tu padmāsanā devī pṛthivīṃ tāṃ pracakṣate /
ye tu garbhāṅkurāsārā tāndivyānparvatānviduḥ //
himavantaṃ ca meruṃ ca nīlaṃ niṣadhameva ca /
kailāsaṃ muñjavantaṃ ca tathādriṃ gandhamādanam //
puṇyaṃ triśikharaṃ caiva kāntaṃ mandarameva ca /
udayaṃ ca giriṃ śreṣṭhaṃ vindhyamastaṃ ca parvatam //
ete devagaṇānāṃ ca siddhānāṃ ca mahātmanām /

āśramāḥ puṇyaśīlānāṃ sarvakāmayutādrayaḥ //
eteṣām antaro deśo jambūdvīpa iti smṛtaḥ /
jambūdvīpasya saṃkhyānaṃ yajñiyā yatra cakrire //
garbhādyatsravate toyaṃ devāmṛtarasopamam /
divyatīrthaśatāpāṅgyas tā divyāḥ saritaḥ smṛtaḥ //
yāny etāni tu padmasya kesarāṇi samantataḥ /
asaṃkhyātāḥ pṛthivyāṃ tu viśve te dhātuparvataḥ //
yāni padmasya patrāṇi bhūrīṇy ūrdhvaṃ narādhipa /
te durgamāḥ śailacitā mlecchadeśā vikalpitāḥ //
yāny adhaḥ padmapatrāṇi vāsārthaṃ tān vibhāgaśaḥ /
daityānām uragāṇāṃ ca pātālaṃ tan mahātmanām //
teṣāṃ adhogataṃ yat tad udakety abhisaṃjñitam /
mahāpātakakarmāṇo majjante yatra mānavāḥ //
padmasyānte bhṛśaṃ yat tad ekārṇavajalaṃ mahat /
proktās te dikṣu saṃghātāś catvāro jalasāgarāḥ //
ṛṣer nārāyaṇasyāyaṃ mahāpuṣkarasaṃbhavaḥ /
pradurbhāvo 'pyayaḥ tasmān nāmnā puṣkarasaṃjñitaḥ //
etasmāt kāraṇāt tajjñaiḥ purāṇaiḥ paramarṣibhiḥ /
yajñiyair vedadṛṣṭārthair yajñe padmavidhiḥ smṛtaḥ //
evaṃ bhagavataḥ padme viśvasya paramo vidhiḥ /
parvatānāṃ nadīnāṃ ca deśānāṃ ca vinirmitaḥ //
etasmād eva sarveṣāṃ devagandharvarakṣasām /
utpattiḥ prakṛtā rājann ataḥ pauṣkarikās tu te //
vibhus tathaivāpratimaprabhāvaḥ @
prabhākaro vai bhagavān mahātmā |
svayaṃ svayaṃbhūḥ śayane 'sṛjat tadā @
jaganmayaṃ padmavidhiṃ mahārṇave ||
caturyugādisaṃbhūte sahasrayugaparyaye /
vighnas tamasi saṃbhūto madhur nāma mahāsuraḥ /
tasyaiva ca sahāyo 'nyo bhūto rajasi kaiṭabhaḥ //
tau rajastamasāviṣṭau saṃbhūtau kāmarūpiṇau /
tapaso vighnasaṃbhūtau tāv ubhau madhukaiṭabhau /
ekārṇavajalaṃ sarvaṃ kṣobhayantau mahāsurau /
kṛṣṇaraktāmbaradharau śvetadīptogradaṃṣṭriṇau //
ubhau mahotkaṭodagrau keyūravalayojjvalau /
mahāvikṛtatāmrākṣau pīnoraskau mahābhujau //
mahacchiraḥsaṃhananau jaṅgamāv iva parvatau /
nīlameghābhrasaṃkāśāv ādityapratimānanau //
vidyudambhodatāmrābhyāṃ karābhyām atibhīṣaṇau /
pādasaṃcāravegābhyām utkṣipantāv ivārṇavam //

kampayantāv iva hariṃ śayānam arisūdanam /
tau tatra viharantau sma puṣkare viśvatomukham //
paśyatāṃ dīptavapuṣaṃ yogināṃ śreṣṭham acyutam /
yogināṃ śreṣṭham āsādya dīptaṃ dadṛśatus tadā /
nārāyaṇasamājñaptaṃ sṛjantam akhilāḥ prajāḥ /
daivatāni ca viśvāni mānasāṃś ca sutān ṛṣīn //
tatas tāv ūcatus tatra brahmāṇam asurottamau /
dṛptau yuyutsayā kruddhau roṣasaṃraktalocanau //
kas tvaṃ puṣkaramadhyasthaḥ sitoṣṇīṣaś caturmukhaḥ /
āvām agaṇayan mohād āsse tvaṃ vigatajvaraḥ //
ehy āgacchāvayor yuddhaṃ prayaccha kamalodbhava /
āvābhyām ativīrābhyāṃ na śakyaṃ sthātum āhave //
āvābhyāṃ paramābhyāṃ tvam aśaktaḥ sthātum arṇave //
kas tvaṃ kaś codbhavas tubhyaṃ kena vāsīha coditaḥ /
kaḥ sraṣṭā kaś ca te goptā kena nāmnābhidhīyase //
yaḥ ka ity ucyate loke hy avijñātaḥ sahasraśaḥ /
tatsaṃbhavena yogena kiṃ māṃ nābhyavagacchathaḥ //
nāvayoḥ paramaṃ loke kiṃcid asti mahāmune /
āvābhyāṃ chādyate viśvaṃ tamasā rajasā tathā //
rajastamomayāv āvāṃ yatīnāṃ duḥkhalakṣaṇau /
chalakau dharmaśīlānāṃ dustarau sarvadehinām //
āvābhyāṃ muhyate loka ucchritābhyāṃ yuge yuge /
āvām arthaś ca kāmaś ca yajñāḥ sarvaparigrahāḥ //
sukhaṃ yatra mudo yatra śrīḥ saṃnatir nayaḥ /
eṣāṃ yat kāṅkṣitaṃ caiva tat tad āvāṃ vicintaya //
yat tad yogavatāṃ śreṣṭhaṃ yac ca pūrvam ayonijam /
tat samādhāya guṇavān sattve cāsmi pratiṣṭhitaḥ //
yasmin sarvam idaṃ viśvam udbhūtaṃ yugaparyaye /
tam eva devaṃ yogeśaṃ āsthito 'haṃ yuge yuge //
yūnādyo bhavatī dṛṣṭvā yūyaṃ pūrvaṃ mayā jitāḥ /
taṃ māṃ pāpau na bādhetāṃ sattve cāsmin pratiṣṭhitam //
yat paraṃ yogayuktānām akṣaraṃ sattvam eva ca /
rajasas tamasaś caiva yaḥ sraṣṭā jīvasaṃbhavaḥ //
yato bhūtāni jāyante sāttvikānītarāṇi ca /
sa eva yuktaḥ samare vaśī vāṃ śamayiṣyati //
tataḥ śayānaṃ śrīmantaṃ bahuyojanavistṛtam /
bāhur nārāyaṇo brahmā kṛtavān ātmamāyayā //
kṛṣyamāṇau tatas tasya bāhunā bāhuśālinau /
na śekatus tau calituṃ śakunāv iva pīḍitau //
tatas tāv āhatur gatvā tadā devaṃ sanātanam /

padmanābhaṃ hṛṣīkeśaṃ praṇipatyātha tāv ubhau //
jānīvas tvāṃ viśvayonim ekaṃ puruṣasattamam /
tavopāsanahetvartham idaṃ nau buddhikāraṇam //
amodhadarśanaṃ satyaṃ yatas tvāṃ viśvaviśvadam /
tatas tvām abhito deva kāṅkṣāvaḥ prativīkṣitum //
tad icchāvo varaṃ dattaṃ tvayā hy āvām ariṃdama /
amoghadarśanaṃ deva namaste 'stv ajitaṃjaya //
kān icchato drutaṃ brūtaṃ varān asurasattamau /
dattāyuṣau mayā bhūyo aho jīvitum icchatha //
tasmād yad eṣa vāṃ yatnas tat prāpnutaṃ mahābalau /
vadhyau bhavantau tu syātāṃ tāv ityevābravīd dhariḥ //
evam astv iti taṃ devaṃ māvayos taṃ hitaṃ varam /
ubhāv api mahātmānāv ūrjitau kṣatratatparau //
yasmin na kaścin mṛtavān deśe tasmin vibho vadham /
icchāvaḥ putratāṃ caiva tava gantuṃ surādhipa //
bāḍhaṃ sutau me pravarau bhaviṣye kalpasaṃbhave /
bhaviṣyatho na saṃdehaḥ satyam etad bravīmi vām //
varaṃ pradāyātha mahāsurābhyāṃ @
sanātano viśvadharottamo vibhuḥ |
rajastamobhyāṃ bhavabhāvanau tau @
mamantha tāv ūrutale surārī ||
sthitvā tasmiṃs tu kamale brahmā brahmavidāṃ varaḥ /
ūrdhvabāhur mahābāhus tapo ghoram athāśritaḥ //
jvalann iva ca tejasvī bhābhiḥ svābhis tamonudaḥ /
babhāse sarvadharmajñaḥ sahasrāṃśur ivāṃśubhiḥ //
athānyad rūpam āstāya śaṃbhur nārāyaṇo 'vyayaḥ /
dvidhā kṛtvātmanātmānam acintyātmā sanātanaḥ //
ājagāma mahātejā yogācāryo mahāyaśāḥ /
sāṃkhyācāryaś ca matimān kapilo brahmaṇāṃ varaḥ //
devarṣibhiḥ stutāv etau brahmabrahmavidāṃ varau /
ubhāv api mahātmānāv ūrjitau kṣetratatparau //
tau prāptāv ūcatus tatra brahmāṇam amitaujasam /
parāvaraviṣeṣajñau pūjitau paramarṣibhiḥ //
bṛhatvād brahmaṇatvāc ca brahmāsi satataṃ vibho /
bahutvād bahupādaś ca viśvātmā jagataḥ sthitiḥ /
grāmaṇīḥ sarvabhūtānāṃ brahmā lokagurur varaḥ //
tayos tad vacanaṃ śrutvā tisro vyāhṛtayo japan /
trīn imān kṛtavāṃl lokān yathāha brāhmaṇī śrutiḥ //
tatra bhūsaṃjñakaṃ putraṃ samutpāditavān prabhuḥ /
tato gatāgatas tatra brahmā mānasam avyayam //

sotpannas tv agre brahmāṇam uvāca mānasaḥ sutaḥ /
karomi kiṃ te sāhāyyaṃ bravītu bhagavān iti //
ya eṣa kapilo nāma brahmā nārāyaṇas tathā /
vadate varadas tvāṃ tu tat kuruṣva mahāmate //
brahmaṇokte tadā bhūyaḥ saṃśayaṃ samupasthitau /
śuśrūṣur asmi yuvayoḥ kiṃ kurveti(!) kṛtāñjaliḥ //
yat satyam akṣaraṃ brahma hy aṣṭāviṃśavidhaṃ smṛtam /
yat satyam amṛtaṃ caiva paraṃ tat samanusmara //
etad vaco niśamyātha sa yayau diśam uttarām /
gatvā ca tatra brahmatvam agamaj jñānacakṣuṣā //
tato brahmā bhuvaṃ nāma dvitīyam asṛjat prabhuḥ /
taṃ kalpayitvā manasā manasaiva mahāmanāḥ //
tataḥ so 'py abravīd vākyaṃ kiṃ kurveti pitāmaham /
pitāmahasamājñapto brahmāṇaṃ samupasthitaḥ //
brahmabhyāṃ sahitaḥ so 'tha bhūyo bhagavatīṃ gataḥ /
prāptaś ca paramaṃ sthānaṃ sa tayoḥ pārśvam āgataḥ //
tasminn api gate putre tṛtīyam asṛjat prabhuḥ /
mokṣopapattikuśalaṃ bhūrbhuvaṃ nāma tad viduḥ //
āsādya so 'pi taṃ dharmaṃ tayor evāgamad gatim /
evaṃ putrās trayo 'py ete uktāḥ śaṃbhor mahātmanaḥ //
tān gṛhītvā sutāṃs tasya prayātau svārjitāṃ gatim /
nārāyaṇaś ca bhagavān kapilaś ca yatīśvaraḥ //
yaṃ kālaṃ tau gatau muktau brahmā tat kālam eva tu /
tapo ghorataraṃ bhūyaḥ saṃśritaḥ saṃśitavrataḥ //
na rarāma tato brahmā prabhur ekas tapaś caran /
śarīrārdhāt tato bhāryāṃ samutpāditavāñ śubhām //
tapasā tejasā caiva varcasā niyamena ca /
sadṛśīm ātmano bhāryāṃ samarthāṃ lokasarjane //
sa tayā sahitas tatra reme brahmā tapomayaḥ /
tataḥ prajāpatīn sarvān sāgarān saritas tathā //
tato 'sṛjad vai tripadāṃ gāyatrīṃ vedamātaram /
akaroc caiva caturo vedān gāyatrisaṃbhavān //
ātmano 'rthe 'sṛjat putrāṃl lokakartā pitāmahaḥ /
viśve prajānāṃ patayo yebhyo lokā viniḥsṛtāḥ //
viśveśaṃ prathamaṃ nāma mahātapasam ātmajam /
sarvāśramapadaṃ puṇyaṃ nāmnā dharmaṃ sa sṛṣṭavān //
dakṣaṃ marīcim atriṃ ca pulastyam pulahaṃ kratum /
vasiṣṭhaṃ gautamaṃ caiva bhṛgum aṅgirasaṃ munim //
atharvabhūtā ity ete khyātā brahmamaharṣayaḥ /
trayodaśasutānāṃ tu ye vaṃśās tu maharṣiṇām //

aditir ditir danuḥ kālā anāyuḥ siṃhikā muniḥ /
prādhā krodhā ca surasā vinatā kadrur eva ca //
dakṣasyaitā duhitaraḥ kanyā dvādaśa bhārata /
nakṣatrāṇi ca bhadraṃ te saptāviṃśatir ūrjitāḥ //
marīceḥ kaśyapaḥ putras tapasā nirmitaḥ prabhuḥ /
dattāḥ sutāḥ kaśyapasya dakṣeṇāmitatejasā /
tasmai kanyā dvādaśemā dakṣas tā anvamanyata //
nakṣatrākhyāṃś ca somāya vasave dattavān ṛṣiḥ /
rohiṇyādīni sarvāṇi puṇyāni janamejaya //
lakṣmīḥ kīrtis tathā sādhyā viśvāvasuratā śubhā /
devī padmodbhavā caiva brahmaṇā nirmitāḥ purā //
etāḥ pañca variṣṭhā vai suraśreṣṭhāya bhārata /
dattā dharmāya bhadraṃ te brahmaṇā dṛṣṭadharmaṇā //
yā rūpārdhamayī patnī brahmaṇaḥ kāmarūpiṇī /
surabhiḥ sā tu gaur bhūtvā brahmāṇaṃ samupasthitā //
tatas tām agamad brahmā maithune lokapūjitaḥ /
lokasarjanahetujño gavām arthāya bhārata //
jajñe caikādaśa sutān vipulān dharmasaṃhitān /
raktasaṃdhyābhrasadṛśān dadhatas tīvratejasaḥ //
te rudanto dravantaś ca bhagavantaṃ pitāmaham /
rodanād dravaṇāś caiva tato rudrā iti smṛtāḥ //
nirṛtiś caiva sarpaś ca tṛtīyo hy aja ekapāt /
mṛgavyādhaḥ pinākī ca dahano 'theśvaraś ca vai //
ahirbūdhnyaś ca bhagavān kapālī cāparājitaḥ /
senānīś ca mahātejā rudrā ekādaśa smṛtāḥ //
tasyām eva surabhyāṃ vai jajñivān govṛṣas tathā /
akṛṣṭāś ca tathā māṣāḥ sikatāḥ pṛśnayo 'kṣatāḥ //
avayo 'jā mahiṣyaś ca tathā prasnavaṇokṣitāḥ /
lokasarjanahetujño gavām arthāya bhārata //
ajāś caikaśaphāś caiva tathaivāmṛtam uttamam /
oṣadhyaḥ pravarā yāś ca surabhyāṃ tāḥ samutthitāḥ //
dharmāl lakṣmyudbhavaḥ kāmaḥ sādhyān sādhyā vyajāyata /
bhavaṃ ca prabhavaṃ caiva īśānam aratiṃ tathā //
araṇyaṃ marutaś caiva viśvāvasubaladhruvau /
mahiṣaṃ ca tanūjaṃ ca vijñānam anaghaṃ tathā //
matsaraṃ ca vibhūtiṃ ca sarve surabhisūnavaḥ /
suvarcasaṃ vṛṣaṃ nāgaṃ sādhyā lokanamaskṛtāḥ //
vāsavānugatā devī janayām āsa vai sutam /
dharaṃ ca prathamaṃ devaṃ dvitīyaṃ dhruvam avyayam //
viśvāvasuṃ tṛtīyaṃ ca caturthaṃ somam īśvaram /

tato yogāyamānaṃ ca śamas tasmād anantaram /
pañcamaṃ parvataṃ caiva yogendraṃ tadanantaram //
saptamaṃ ca tato vāyum aṣṭamaṃ nirṛtiṃ vasum /
dharmasyāpatyam etad vai surabhyāṃ samajāyata //
viśve devāś ca viśvāyāṃ dharmodbhūtā iti śrutiḥ /
dhanyaś caiva mahābāhur vivasvāṃś ca tathaiva ca /
dakṣaś caiva mahābāhur vasuś ca suta eva ca /
sudharmā ca mahābāhuḥ śaṅkhapāc ca mahābalaḥ /
cākṣuṣasya manor ete tathānantamahīraṇau //
viśvāvasusuparvāṇau viṣṭaraś ca mahāyaśāḥ /
ruruś ca ṛṣiputro vai bhāskarapratimadyutiḥ //
viśve devān devamātā viśveśāñ janayat sutān /
marutvatī marutvanto devān ajanayac chubhān //
agniś cakṣur havir jyotiḥ sāvitraṃ mitram eva ca /
amaraṃ śaravṛṣṭiṃ ca saṃkṣayaṃ ca mahābhujam //
virajaṃ caiva śukraṃ ca viśvāvasuvibhāvasū /
aśmantaṃ citraraśmiṃ ca tathā niṣṭavinaṃ nṛpam /
kuyoniṃ ca kṛtiṃ caiva cāritraṃ bahupannagam //
bṛhantaṃ ca bṛhad rūpaṃ tathaiva tapanānanam /
marutvatī purā jajñe dharmād vai marutāṃ gaṇam //
adityāṃ jajñire rājann ādityāḥ kaśyapād atha /
indro viṣṇur bhagas tvaṣṭā varuṇo 'ṃśo 'ryamā raviḥ //
pūṣā mitraś ca varado manuḥ parjanya eva ca /
ity ete dvādaśādityā variṣṭhās tridivaukasaḥ //
ādityasya sarasvatyāṃ jajñe putradvayaṃ śubham /
rūpaśreṣṭhaṃ vapuḥśreṣṭhaṃ tridive rūpiṇāṃ varam //
vairajaṃ caiva babhraṃ ca viśvāvasum adas tathā /
danus tu dānavāñ jajñe ditir daityān vyajāyata /
kālā tu kālakeyān vai asurān rākṣasāṃs tathā //
anāyuṣāyās tanayā vyādhayaś cādhayas tathā /
siṃhikā grahamātā ca gandharvajananī muniḥ //
prādhā cāpsarasāṃ śreṣṭhā apsarāś cāpy ajījanat /
krodhāyāḥ sarvabhūtāni piśācāś caiva bhārata //
tathā pakṣigaṇāś caiva guhyakāś ca viśāṃ pate /
catuṣpadāni sarvāṇi ṛte gāvaś ca saurabhāḥ //
aruṇo garuḍaś caiva vinatāyāṃ vyajāyata /
mahīdharān sarvanāgān devī kadrūr vyajāyata //
evaṃ vivṛddhim agaman viśve devāḥ parasparam /
tadā pauṣkarake rājan prādurbhāve mahātmanaḥ //
purāṇaṃ puṣkaraṃ caiva mayā dvaipāyanāc chrutaṃ /

kathitas te 'nupūrveṇa saṃstutaḥ paramarṣibhiḥ //
yaś cedam agryaṃ paramaṃ purāṇaṃ @
sadāpramattaḥ paṭhate mahātmā |
avāpya kāmān iha vītaśokaḥ @
paratra sa svargaphalāni bhuṅkte ||
kṛtaṃ naḥ paramaṃ brahman viṣṇoś caritam adbhutaṃ /
vārāhaṃ caritaṃ cāpi nārasiṃham ataḥ param //
caritraṃ vāmanasyāpi śrutaṃ pauṣkarikaṃ tathā /
dakṣasya cādhvaraṃ brahmañ chrotum icchāmi tatvataḥ //
kadācic chikhare meror nānāratnavibhṛṣite /
suraiś ca munibhiḥ sārdhaṃ hariṇā śaṃkareṇa ca //
dakṣaḥ pravartayām āsa vājinedham anuttamam /
tasmin pravṛtte yajñe tu munayaḥ saṃśitavratāḥ /
nānāvidhāni karmāṇi cakruḥ śāstravidhānataḥ //
śrutaṃ naḥ paramaṃ brahman svavaṃśacaritaṃ mahat /
divyam anyonyasaṃbhūtam arcitaṃ bahubhir guṇaiḥ //
chandobhir vṛttasaṃjātaiḥ samāsaiś ca suvistaraiḥ /
laghubhir madhurābhāṣair grathitaṃ padavigrahaiḥ //
trivargeṇābhisaṃpannaṃ dharmeṇārthena yojitam /
kāmena bahurūpeṇa śarīrāntargatena ca //
brāhmaṇānāṃ prabhāvaiś ca yodhānāṃ ca parākramaiḥ /
vairaniryātanaiś caiva pratijñānāṃ ca pāragaiḥ //
ripuśravasi saṃbhagnair nānubandhaḥ pracoditaḥ /
vaṃśayonivināśāya mṛgeṇa dvijavigrahāt //
ye ca tasmin mahāraudre saṃgrāme nihatā nṛpāḥ /
teṣāṃ sarvāṇi rāṣṭrāṇi putrāḥ sarve prapedire //
kauravaḥ prathito rājā bhagavacchāsanānugaḥ /
dharmaś ca bahudhā proktas trayāṇāṃ varṇasaṃpadām /
śūrāṇām api vikhyātaḥ svargahetur dvijarṣabha //
anugrahārthaṃ bhūtānāṃ notsekāya kathaṃcana /
caturṇāṃ varṇasaṃjñānāṃ pṛthak pṛthag anekadhā //
garbhavāsaṃ patantaś ca bhūtānāṃ saṃprabodhitaḥ /
pṛcchatāṃ devasaṃcāre kṣīṇe puṇye ca karmaṇi //
dāne yaś cāpi saṃyogaḥ sa cāpi bahudhā kṛtaḥ /
dvābhyāṃ saṃyogavihitaṃ madhuvāg vacanaṃ tayoḥ //
naitac chakyaṃ mayā khyātuṃ bhāratādhyayanaṃ mahat /
ekāhena mahad brahmann api divyena cakṣuṣā //
brahmaṇo 'hnas tu vistāraṃ saṃkṣepaṃ ca susaṃgraham /
śrotum icchāmi bhagavan mahat kautūhalaṃ hi me //
śṛṇuṣvaikamanā rājan pañcendriyasamāhitaḥ /

kathāṃ kathayato rājan nirvikāreṇa cetasā //
brahmasaṃbandhasaṃbaddham abaddhaṃ karmabhir nṛpa /
purastād brahmasaṃpannaṃ brahmaṇo yad adakṣiṇam //
avyaktaṃ kāraṇaṃ yat tan nityaṃ sadasadātmakam /
niṣkalaḥ puruṣas tasmāt saṃbabhūvātmayonijaḥ //
divyo divyena vapuṣā sarvabhūtapatir vibhuḥ /
acintyaś cāvyayaś caiva yugānāṃ prabhavo 'vyayaḥ //
abhūtaś cāpy ajātaś ca sarvatra samatāṃ gataḥ /
avyaktāt paramaṃ yat tat tat purāṇavido viduḥ //
sarvataḥ pāṇipādāntaṃ sarvato 'kṣiśiromukham /
sarvataḥ śrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭati //
asataś ca sataś caiva vijñeyaṃ tatra kāraṇam /
avyakto vyaktarūpaś ca carann api na dṛśyate //
vikārapuruṣo 'vyakto hy arūpī rūpam āśritaḥ /
caraty acintyaḥ sarveṣu gūḍho 'gnir iva dāruṣu //
bhūtabhavyodbhavo nāthaḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ /
prabhuḥ sarvasya lokasya nāma cāsyeti tattvataḥ //
apadāt tu pado jātas tasmān nārāyaṇo 'bhavat /
avyakto vyaktim āpanno brahmayogena kāmataḥ //
brahmabhāvena taṃ viddhi sa śabdaṃ labdhavān prabhuḥ /
prabhavaḥ sarvasya lokasya sthāvarasya carasya ca //
ahaṃ tv iti sa hovāca prajāḥ srakṣyāmi bhārata /
prabhavaḥ sarvabhūtānāṃ yasya tantur imāḥ prajāḥ //
svabhāvāj jāyate sarvaṃ svabhāvāc ca tathābhavat /
ahaṃkārasvabhāvāc ca sa ca sarvam idaṃ jagat //
sarvavyāpī nirālambo agrāhyo 'tha jayo dhruvaḥ /
eṣa brahmamayo jyotir brahmaśabdena śabditaḥ //
avyakto vyaktim āpannaḥ pañcabhiḥ kratulakṣanaiḥ /
dhārayan brahmaṇo vyaktiṃ vividhaṃ vitataś caran //
atha mūrtiṃ samādhāya svabhāvād brahmacoditaḥ /
sasarja salilaṃ brahmā yena sarvam idaṃ tatam //
vāyuṃ pūrvam atho dṛṣṭvā yo dhātur dhātṛsattamaḥ /
dhāraṇād dhātṛśabdaṃ ca labhate lokasamjñitam //
tad etadvāyusaṃbhūtaṃ kṛtsnaṃ jagad abhūt purā /
etad devair atikrāntaṃ pūrvam eva sarasvati //
pṛthaktvaṃ gamitaṃ toyaṃ pṛthivīśabdam icchatā /
ghanatvāc ca dravatvāc ca nikhilenopalabhyate //
phalatvāt sīdamānāc ca salile salilodbhavaḥ /
vyājahāra śubhāṃ vāṇīṃ samantāt pūrayann iva //
ūrdhvaṃ vai sthātum icchāmi saṃsīdāmy uddharasva mām /

gambhīratoyavivaram ūrmivikṣobhitāntaram //
tejomūrtidharā devī sarvabhūtaprarohiṇī /
yathāyogena saṃbhūtā sarvatra viṣayaiṣiṇī //
śrutvā ca gaditaṃ tasyā giraṃ tāṃ ca subhāṣitām /
varāharūpam āsthāya nipapāta mahārṇave //
uddhṛtya so 'vaniṃ toyāt kṛtvā karma suduṣkaram /
samādhau pralayaṃ gatvā pralīno na ca dṛśyate //
yat tad brahmamayaṃ jyotir ākāśam iti śabditam /
tatra brahmā samudbhūtaḥ sarvabhūtapitāmahaḥ //
adyāpi manasā dhātrā dhāryate brahmayoninā /
jñānayogena sūkṣmeṇa bhūtānāṃ hitakāmyayā //
bhittvā tu pṛthivīmadhyam upayāti samudbhavam /
tapanas tūrdhvam ātiṣṭhan raśmibhiḥ pradahann iva //
tasya maṇḍalamadhyāt tu niḥsṛtaṃ pratimaṇḍalam /
sa sanātanajo brahmā saumyaṃ somatvam anvagāt //
somamaṇḍalaparyantāt pavanaḥ samajāyata /
tadakṣaramayaṃ jyotis tejas tejo 'bhivardhayan //
sa tu yogamayāj jñānāt svabhāvād brahmasaṃbhavāt /
sṛjate puruṣaṃ divyaṃ brahmayoniṃ sanātanam //
dravaṃ yat salilaṃ tasya ghanaṃ yat pṛthivī bhavat /
chidraṃ tatra tad ākāśaṃ jyotir yac cakṣur eva tat //
vāyunā spandate caiva saṃghātāj jyotisaṃbhavaḥ /
puruṣāt puruśo bhāvaḥ pañcabhūtamayo mahān //
bhūtātmā vai sa me tasmiṃs tasmin dehaḥ sanātanaḥ /
guhāyāṃ nihitaṃ jñānaṃ yogād yajñaḥ sanātanaḥ //
tapanasyaiva tad rūpaṃ yo 'gnir vasati dehinām /
śarīre nityaśo yukte dhātubhiḥ saha saṃgataḥ //
svabhāvāt kṣayam āyāti svabhāvād bhavam eti ca /
svabhāvād vindate śāntiṃ svabhāvāc ca na vindati //
indriyair vyatimūḍhātmā mohito brahmaṇaḥ pade /
saṃbhavaṃ nidhanaṃ caiva karmabhiḥ pratipadyate //
yāvat tad brahmaviṣayaṃ nopayātīha jñānataḥ /
tāvat saṃsāram āpnoti saṃbhavāṃś ca punaḥ punaḥ //
indriyair vyatirikto vai yadā bhavati yogataḥ /
tadā brahmatvam āpannaḥ pralayāgre pratiṣṭhati //
pratiṣiddham amuṃ lokaṃ brahmavāṃś ca bhavaty uta /
na ca rāgavyayair yāti na ca sajjati karhicit //
āgatiṃ ca gatiṃ caiva nidhanaṃ saṃbhavaṃ tatha /
bhūtebhyo vetti sarvajñaḥ parāṃ siddhim upāgataḥ //
ātmano gatayaś caiva tathā viṣayagocaram /

purastāt karmanirvṛttaḥ pade brāhme pratiṣṭhataḥ //
cittagranthīś ca manasā rundhyāt pūrvāś ca yātanāḥ /
bhidyamanāḥ pralobhena vāyubhinnam ivārṇavam //
pacyate hṛdayaṃ līnaṃ parebhyo jñānacakṣuṣā /
brahmaproktam ihātmā vai vimukto dehabandhanāt //
sṛjed api paraṃ lokaṃ saṃhared api vidyayā /
tejomūrtir ivāviddham iha lokaṃ ca saṃsṛjet //
tiryagyonau gatāṃś caiva karmabhir nirayopamaiḥ /
tāny api pratimucyeta brahmayuktena cetasā //
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yogakarmāti vidyate /
na kṣaraṃ vidyate tatra yad brahma karmabhir dhruvam //
pṛthivyāṃ yat kṛtaṃ chidraṃ tapanena vivardhatā /
tasmin nyasto 'tha mainākaḥ svabhāvavihito 'calaḥ //
parvabhiḥ parvatatvaṃ ca labhate nāmasaṃjñitam /
acalād acalatvaṃ ca svabhāvān merur eva saḥ //
tasya pṛṣṭhe suvistīrṇe nagasya sumaharddhimān /
tasmin sa puruṣo vyakto vasati jyotisaṃbhavaḥ /
vihitaś ca svabhāvena tenaiva paramātmanā //
yat tad brahmamayaṃ tejo nihitaṃ śiraso 'ntare /
tasya jyotirmayaṃ rūpaṃ dīptaṃ puruṣavigraham //
vadanād abhiniṣkrāntaṃ jvalantam iva tejasā /
caturbhir vadanair yuktaṃ caturbhiś ca bhujottamaiḥ //
vaktrād brahma sumudbhūtaṃ brahmā brāhmaṇapuṃgavaḥ /
tad evaitan mahābhūtaṃ punarbhāvatvam āgatam //
uddhṛtā pṛthivī devī purastāt salilāśayā /
pañcāśatkoṭivistīrṇā seha pūrvā mahīpate /
sahaivāṇḍakaṭāhena saśailavanakānanā //
brahmatvaṃ brahmaṇaḥ sthānād aloko lokatāṃ gataḥ //
padasaṃdhau brahmalokaṃ śṛṅgaṃ meros tadābhavat /
ucchritaṃ yojanaśataṃ sahasraśatam eva ca //
evam eva ca vistāraṃ caturbhir guṇitaṃ guṇaiḥ /
atha vā naiva saṃkhyātuṃ śakyaṃ bhūtena kenacit /
samāsahasrair bahubhir api divyena cetasā //
caturbhiḥ pārśvavistāraiḥ śilābhir abhisaṃvṛtaiḥ /
nagasya yasya rājendra vistāraiḥ śatayojanaiḥ //
koṭikoṭīśataguṇair guṇitaṃ brahmavādibhiḥ /
yogayuktaiḥ sadā siddhair nityaṃ brahmaparāyaṇaiḥ //
marudbhiḥ saha devendrai rudraiḥ vasubhir eva ca /
ādityair viśvasahitai rarakṣa vasudhādhipān //
rarakṣa pṛthivīṃ caiva bhagavān viṣṇunā saha /

vivisvadvaruṇābhyāṃ ca saṃghātaṃ gamitāṃ nṛpa //
tena brāhmaṇe vapuṣā brahmaprāptena bhārata /
yat tad viṣṇumayaṃ tejaḥ sarvatra samatāṃ gatam //
yat tad brahmeti vai proktaṃ brāhmaṇair vedapāragaiḥ /
niyamair bahubhiḥ prāptaiḥ satyavrataparāyaṇaiḥ //
evam ete trayo lokā brāhme 'hani samāhitāḥ /
ahani brahma cāvyaktaṃ vyaktaṃ prāṇe pratiṣṭhitam //
brahmaṇo niyataṃ karma prabhāvena pracoditam /
pravartamānaṃ bhāvena śaśvad acchalavādinām //
etad dhitam iti proktaṃ brāhmaṇair vedapāragaiḥ /
yad ekaṃ brahma nirdiṣṭaṃ viśvatāṃ gamitaṃ padam //
yat tad viṣṇumayaṃ tejo viśvatvaṃ gamitaṃ param /
bahutvād viprabhāvānāṃ viśvaśabdaḥ prayujyate /
brāhmaṇair brahmabhūtātmā satyavrataparāyaṇaiḥ //
viśvarūpaṃ manorūpaṃ buddhirūpatvam ānayan /
evaṃ dvaṃdvaṃ sa bhagavān prathamaṃ mithunaṃ sṛjat //
sa eva bhagavān viśvo devyā saha sanātanaḥ /
vidhāya vipulān bhogān brahmā carati sānugaḥ //
sa eṣa bhagavān brahmā nityaṃ brahmavidāṃ varaḥ /
nirvāṇapathagāmīnām akiṃcanapathaiṣiṇām //
somāt somaḥ samutpanno dhārāsalilavigrahāt /
yathābhiṣikto bhūtānāṃ senāpatye maheśvaraḥ //
abhiṣicya ca bhūteśaṃ kṛtvā karma svabhāvataḥ /
nadati sma tadā nādaṃ tena sā hy ucyate nadī //
sā brahmalokaṃ sambhāvyam abhibhūya sahasradhā /
gāṃ gatā gaganād devī saptadhā prasasāra ha //
sahasradhā ca rājendra bahudhā ca punaḥ punaḥ /
imaṃ lokam amuṃ caiva bhāvayan kṣarasaṃbhavam //
tato bhūtāni rohanti mahābhūtaphalāni ca /
tataḥ sarve kriyārambhāḥ prāvartanta manīṣiṇām //
caturbhir vadanais tasya mukhapadmād viniḥsṛtā /
tadākṣaramayī siddhir īśatvaṃ samupāgatā //
tasya jñānamayaṃ puṇyaṃ catuṣpādaṃ sanātanam /
patitvenābhavad devo brahmā cātra pitāmahaḥ //
pādā dharmasya catvāro yair idaṃ dhāryate jagat /
brahmacaryeṇa vyaktena gṛhasthena ca pāvane //
gurubhāvena vākyena guhyamārgānugāminā /
ity ete dharmapādāḥ syuḥ svargahetoḥ pracoditāḥ //
nyāyād dharmeṇa guhyena somo vardhati maṇḍale /
brahmā sabrahmacaraṇā vedā vartanti śāśvatāḥ //

gṛhasthān abhivākyena tṛpyanti pitaras tadā /
ṛṣayo 'pi ca dharmeṇa nagasya śirasi sthitāḥ //
nagasya tasya saṃpaśya meroḥ śikharam uttamam /
padbhyāṃ saṃpīḍya vṛṣaṇāv ṛṣibhis tair vicāryate //
grīvāṃ nigṛhya pṛṣṭhaṃ ca vināmya prahasann iva /
nābhideśe karau nyasya sarvaśo 'ṅgāni saṃkṣipan //
mūrdhni brahma samutkṣipya manasā sa pitāmahaḥ /
asṛjan manasā viṣṇuṃ yogād yogeśvarasya ca //
vyatiriktendriyo viṣṇur bimbād bimbam ivoddhṛtaḥ /
tejomūrtidharo devo nabhasīndur ivoditaḥ //
rarāja brahmayogena sahasrāṃśur ivāparaḥ /
virājan nabhaso madhye prabhābhir atulaṃ prabhuḥ //
nopalabhyati mūḍhātmā pratyakṣaṃ brahma śāśvatam /
lalāṭamadhye tiṣṭhantaṃ dvidhābhūtaṃ kriyāṃ prati //
jyotiś cakṣuṣi saṃbaddhaṃ bimbaṃ bhāskarasomayoḥ /
buddhyā pūrvaṃ tu paśyanti adhyātmaviṣaye ratāḥ //
brāhmaṇā vedavidvāṃsaḥ satyavrataparāyaṇāḥ /
netare jātu paśyanti adhyātmaṃ nāvabudhyate //
hiṃsāyogair ayogātmā sarvaprāṇadharair nṛpa /
bhūtayo bhuvi bhūteśo mohaprāptena cetasā //
karmabhiḥ kutsitair anyaiḥ sarvaprāṇavadhaiṣiṇām /
narāṇāṃ yogam ādhāya sveṣu gātreṣu bhārata //
samāhitamanā brahmā mokṣaprāptena hetunā /
candramaṇḍalasaṃsthānaṃ jyotis tejo mahat tadā //
praviśya hṛdayaṃ kṣipraṃ gāyatryā nayanāntare /
garbhasya saṃbhavo yaś ca caturdhā puruṣātmakaḥ //
brahmatejomayo 'vyaktaḥ śāśvato 'tha dhruvo 'vyayaḥ /
na cendriyaguṇair yukto yuktas tejoguṇena ca //
candrāṃśuvimalaprakhyo bhrajiṣṇur brahmasaṃsthitaḥ /
netrābhyāṃ janayad devo ṛgvedaṃ yajuṣā saha //
sāmavedaṃ ca jihvāgrād atharvāṇaṃ ca mūrdhataḥ /
jātamātrās tu te vedāḥ kṣetraṃ vindanti tattvataḥ //
tena vedatvam āpannā yasmād vindanti tatpadam /
te sṛjanti tadā vedā brahma pūrvaṃ sanātanam //
puruṣaṃ divyarūpābhaṃ svaiḥ svair bhāvair manobhavaiḥ /
atharvaṇas tu yo bhāgaḥ śīrṣaṃ yajñasya tat smṛtam //
grīvābāhvantaraṃ caiva ṛgbhāgaḥ sa bhavet tataḥ /
hṛdayaṃ caiva pārśvaṃ ca sāmabhāgas tu nirmitaḥ /
bastiśīrṣaṃ kaṭīdeśaṃ jaṅghorucaraṇaiḥ saha //
evam eṣa yajurbhāgaḥ saṃghāto yajñakalpitaḥ /

puruṣo divyarūpābhaḥ saṃbhūto hy amarāt padāt //
sa hi vedamayo yajñaḥ sarvabhūtasukhāvahaḥ /
ubhayor lokayos tāta hiṃsāvarjyaḥ sanātanaḥ //
yogārambhaṃ karmasādhyaṃ brahmacaryaṃ sanātanam /
prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ yo vindati sa vedavit //
sa siddhaḥ procyate loke siddhir eva na saṃśayaḥ /
nirmuktaiḥ sarvakarmabhyo munibhir vedapāragaiḥ //
vaiṣṇavaṃ yajñam ity evaṃ bruvate vedapāragāḥ /
brāhmaṇā niyamaśrāntā vedopaniṣade pade //
cetasas tūpalambho hi manogrāhyasya kāmataḥ /
kāraṇaṃ śrotum icchāmi yathātattvaṃ mahāmune //
na hy asya kāraṇaṃ kiṃcid bāhyaṃ bhavati bhārata /
antargataṃ kāraṇaṃ tu śārīraṃ mānasaṃ nṛpa /
yena vedyaṃ vidur martyā brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ //
avedyam api vedyaṃ ca śakyaṃ vettuṃ na karmaṇā /
brāhmaṇena vinītena sadā brahmaniṣeviṇā /
sadā viditatattvena siddhihetor mahīpate //
sadā caiva śucir bhūtvā niyato brahmakarmaṇā /
upatiṣṭheta sa guruṃ baddhāñjalipuṭo dvijaḥ //
sāyaṃ prātaś ca tattvajño mokṣakarmāṇi kārayet /
vinīto brahmabhāvena samāhitamatir muniḥ //
saṃprapadyeta manasā vaiṣṇavaṃ padam uttamam /
dhyāyann eva prasīdeta samāhitamatir dvijaḥ //
sa gacchet paramaṃ brahma nirvikāreṇa cetasā /
apunarbhavabhāvajño nirmamo bhāvabandhanāt //
tad evākṣaram ity āhur yat tad brahma sanātanam /
na hi tat karmayogena vidyāyogena darśitam //
brāhmaṇānāṃ vinītānāṃ vaiṣṇave padasaṃcaye /
sarvadravyātiriktānāṃ kāmayogavigarhiṇām //
apunarbhāvināṃ lokāḥ karmayogapratiṣṭhitāḥ /
anādānena manasā rājan karmaṇi karmaṇi //
ādānād badhyate jantur nirādānāt pramucyate /
brahmaṇebhyaḥ kriyāprāptir jantoḥ pūrvāj janādhipa //
muktaś cendriyabandhena prātaś ca paramaṃ padam /
na bhūyaḥ punar āyāti mānuṣaṃ dehavigraham //
upasargaṃ ca yogaṃ ca dhyātavyaṃ caiva yat padam /
siddhiṃ siddhiguṇāṃś caiva śrotum icchāmi tattvataḥ //
śṛṇu vistarataḥ sarvaṃ yathā pṛcchasi medhayā /
upapannena manasā brahmādīnām anekadhā //
pañcendriyaguṇāṃs tyaktvā paśyato brahmaṇo nṛpa /

yogayuktena manasā pañcendriyanivāsinaḥ //
brahmaṇaś cintayānasya brahmayajñaṃ sanātanam /
bahurūpam anaiśvaryāt pravakṣyāmi nibodha tat //
pañcendriyasya grāmasya navadvārasya bhārata /
kāmakrodhaniruddhasya saṃniruddhasya medhayā //
tejasā mūrdhni cādhāya dhūmo dodhūyate mahān /
nīlalohitavarṇābhaḥ pītaiḥ śvetaiś ca dhātubhiḥ //
mañjiṣṭhārāgavarṇābhaiḥ kapotasadṛśais tathā /
śuddhavaidūryavarṇābhaiḥ padmavarṇadalaprabhaiḥ //
sphāṭikair maṇivarṇābhair nāgendrasadṛśais tathā /
indragopakavarṇābhaiś candrāṃśusalilaprabhaiḥ //
bahuvarṇaiḥ sadhūmaughair indrāyudhasamapramaiḥ /
saṃpatadbhiś ca yugapan meghair iva samāgame //
nirudhyanta ivākāśaṃ pakṣavadbhir ivādribhiḥ /
te dhūmavarṇasaṃghātā ghanāḥ saliladhāriṇaḥ /
nirvemuś caiva toyaughān viviśur vasudhātalam //
mūrdhni caiva mahān agnir mānaso dhūyate prabhuḥ /
yuktaḥ paramayogena śataśo 'rcibhir āvṛttaḥ //
tasyāgner visphuliṅgānāṃ sahasrāṇi śatāni ca /
visasruḥ sarvagātrebhyo jyalantīva yugāgnayaḥ //
yāvantyo varṣadhārāś ca tāvantyo 'rcyo 'nalasya tu /
sameyur vāridhārābhir vipule vasudhātale //
varṇābhyāṃ yujyamānaś ca vāyur dodhūyate mahān /
divyasiddhaguṇodbhūtaḥ sūkṣmaḥ prāṇavivardhanaḥ //
vegavān bhīmanirghoṣo balavān prāṇagocaraḥ /
tair eva cāgnisaṃghātair dhātubhiḥ saha saṃgataḥ //
sahasraśo 'tha śataśo mūrtiṃ kṛtvā pṛthagvidhām /
agnir vāyujalaṃ bhūmir dhātavo brahmacoditāḥ //
samavāyatvam āpannā bījabhūtā mahīpate /
saṃghātaṃ brahmavegena dhātavo gamitā nṛpa //
yadbrahma cakṣuṣor madhye sa sūkṣmaḥ puruṣo virāṭ /
tayor anyān bahūn sukṣmān sasṛje puruṣottamaḥ //
sa eṣa bhagavān viṣṇur vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ /
ādhāraḥ sarvabhūtānāṃ pralaye pralayāntakṛt //
taṃ mūrdhni dhātubhir baddhaṃ viśanti brahmacoditāḥ /
te 'ntarā puruṣāḥ sarve jñātāraḥ sukhaduḥkhayoḥ //
atha ceṣṭitum ārabdhā mūrtayo brahmasaṃmitāḥ /
bhittvā ca dharaṇīṃ devīṃ prapadyante diśo daśa //
ity ete pārthivāḥ sarve ṛṣayo brahmanirmitāḥ /
tatraiva pralayaṃ yātā bhūmitvam upayānti ca //

karmakṣayād vimucyante dhātubhiḥ karmabandhanaiḥ /
karmakṣayād vimuktatvād indriyāṇāṃ ca bandhanāt /
tām eva prakṛtiṃ yānti ajñātāṃ karmagocaraiḥ //
kṣarād dhūmakṣayaṃ caiva agnigarbhās tapomayāḥ /
yena tantur iva cchanno bhāvābhāvaḥ pravartate //
dhūmād abhrās tu saṃbhūtā abhrāt toyaṃ sunirmalam /
jagatī jalāt tu saṃbhūtā jagaty eva ca yat phalam //
phalād rasaś ca saṃjajñe rasāt prāṇaś ca dehinām /
rasas tu tanmayo jajñe yat tad brahma sanātanam //
pradhānaṃ brahma uddiṣṭaṃ bahubhiḥ kāraṇāntaraiḥ /
brāhmaṇais tapasi śrāntaiḥ satyavrataparāyaṇaiḥ //
avyaktād vyaktim āpannaṃ svena bhāvena bhārata /
antaḥsthaṃ sarvabhūteṣu carantaṃ vidyayā saha //
karma karteti rājendra viṣayastham anekadhā /
nopalabhyati cakṣurbhyāṃ tapasā dagdhakilbiṣaiḥ //
upalabhyati cakṣurbhyāṃ jñānibhir brahmavādibhiḥ /
niḥsṛtas tu bhruvor madhyān meghamukta ivāṃśumān //
caradbhiḥ pakṣival loke nirdvaṃdvair niṣparigrahaiḥ /
yogadharmeṇa kauravya dhruvam āsādyate phalam //
prādurbhāvaṃ kṣayaṃ caiva bhūtasya nidhanaṃ tathā /
vidhatte śataśo brahmā saṃkṣaye ca bhavet tathā //
karmaṇaḥ karmayogajño bhūtebhyo nātra saṃśayaḥ /
avināśāya lokasya dharmasyāpy āyanena ca //
yugaṃ dvādaśasāhasraṃ sahasrayugasaṃjñitam /
etad brahmayugaṃ nāma yugānāṃ prathamaṃ yugam //
sahasrayugayor ante saṃhāraḥ pralayāntakṛt /
sūkṣmaṃ bhavati lokānāṃ nirvikāram acetanam //
tathā pralayam āpannaṃ jagat sarvaṃ sanātanam /
brahma sampadyate sūkṣmaṃ nirmitaṃ kāraṇair guṇaiḥ //
prāgvaṃśaṃ śrotum icchāmi vistareṇa mahāmune /
ādyayor yugayor brahman brahmaprāptasya sarvaśaḥ //
śṛṇu vistaraśaḥ sarvaṃ yan māṃ pṛcchasi medhayā /
upapannena manasā daivapratyayasādhinā //
ṛddhiṃ prāptas tu bhagavān yogātmā brahmasaṃbhavaḥ /
bhūtānāṃ bahulatvaṃ ca cakāreheśvaraḥ prabhuḥ //
sthito brahmāsane brahmā vikṣiptaḥ sahasā prabhuḥ /
acalenaiva bhāvena sthāṇubhūtena bhārata //
raktaś ca mokṣaviṣaye sarvajñānamaye pade /
yasmāt padasahasrāṇi bhavanti na bhavanti ca //
brahmayajñaṃ tu yajate yogād vedātmakaṃ sadā /

brahmaṇo vipulaṃ jñānam aiśvaryaṃ ca prajāyate //
tataḥ prathamam aiśvaryaṃ yuñjānena pravartitam /
brahmaṇā brahmabhūtena bhūtānāṃ hitam icchatā //
yadā tv ākāśam aiśvaryaṃ yuñjānasya pravartate /
brahmaṇo brahmabhūtasya nirvikāreṇa karmaṇā //
tadāntarikṣaṃ saṃprāptaṃ nirmalaṃ brahma cāvyayam /
saṃhāraḥ sarvabhūtānāṃ carāṇāṃ brahmavādinām /
dhruvam aiśvaryayogānāṃ pratipadyanti dehinaḥ //
ākāśaiśvaryabhūtena saṃyoge brahmavādinām /
pravartamānam aiśvaryaṃ vāyubhūtaṃ karoti ca /
vikārair bahubhiḥ prāptaiḥ saṃpatadbhir mahābalaiḥ //
etair vikāraiḥ saṃvṛttair niruddhaiś ca samantataḥ /
dhruvam aiśvaryam āpannaḥ siddho bhavati brāhmaṇaḥ //
śarīrād abhiniṣkramya ākāśena pradhāvati /
nirālambo nirālambān ālambya manasā tataḥ //
aiśvaryabhūto bhūtātmā caran divi na dṛśyate /
cakṣurbhir bahubhir loke puraṃdarasamair api //
oṃkāraṃ ye tv adhīyante manasā brahmasattamāḥ /
vibhaktāḥ sarvakāmebhyas te taṃ paśyanti sādhavaḥ //
etad dhi paramaṃ brahma brāhmaṇānāṃ manīṣiṇām /
antaścarati bhūtānāṃ viddhi cetanayā saha //
eṣa śabdo mahānādaḥ purāṇo brahmasaṃbhavaḥ /
vāyūbhūto 'kṣaraṃ prāpto vadanty evaṃ dvijātayaḥ //
arūpī rūpasaṃpanno dhātubhiḥ saha saṃgataḥ /
antaścarati bhūteṣu kāmakārakaro vaśī //
tataḥ pūrvam anudhyāya manasā pūrayann iva /
vedātmakaṃ tadā yajñaṃ cintayanto manīṣiṇaḥ //
brāhmaṇāḥ śucayo dāntā yaśo 'yuñjaṃs tadanvayāḥ /
brahmalokaṃ kāṅkṣamāṇā vaiṣṇavaṃ padam uttamam //
yasya hetoḥ kriyāḥ sarvāḥ kurvanti vigatajvarāḥ /
na hy ete prasavādāne bhavam icchanti bhārata //
mālyopahāraiś ca tribhiḥ pratibhānaiś ca vai dvijāḥ /
yajanti paramātmānaṃ viṣṇuṃ satyaparākramam //
yajanaṃ vikramaṃ caiva brahmapūrvāḥ pracakrire /
brahmā ca vaiṣṇavaṃ tejo vedoktair vacanair nṛpa //
brāhmaṇair vedavidbhiś ca brahmajñair brahmavādibhiḥ /
śucibhiḥ karmanirmuktaiḥ satyavrataparāyaṇaiḥ //
dhātubhir mokṣakāle ca mahātmā saṃpradṛṣyate /
tad eva paramaṃ brahma vaiṣṇavaṃ paramādbhutam //
rasātmakaṃ tad aiśvaryaṃ vikārānte pradṛśyate /

ghorarūpā vikārās te vyathayanti mahātmanaḥ //
saṃchādyātīva toyena kṣubhyamāṇo vicetanaḥ /
ūrmibhiś chādyate caiva śītoṣṇābhir vikārataḥ //
mahārṇavagataś caiva dahyate na ca sajjate /
bhagnāś caiva mahānadyaḥ salile caiva sīdati //
sīdamānaś ca salile sa śīte pātyate balāt /
aśanāc chādanāc cāpi yujyamāno vicetanaḥ //
śvabhre prapadyamānaś ca toyena pariṣicyate /
śuklavarṇena bahunā srotasā mūrdhni sarvaśaḥ //
ūrdhvaṃ jyotir avekṣyaś ca śubhraiḥ pītaiś ca chādyate /
vāripūrṇaiḥ sugambhīrair vidyudbhir iva bhāsitaiḥ //
etair vikāraiḥ saṃvṛttair niruddhaiś caiva sarvaśaḥ /
dhruvaiśvaryam athāsādya siddho bhavati brāhmaṇaḥ //
rasātmakaṃ tad aiśvaryaṃ jihvāgrād abhiniḥsṛtam /
sahasradhāraṃ vitataṃ meghatvaṃ samupāgatam //
rasāṃś ca vividhān yogān sa siddhaḥ sṛjate prabhuḥ /
dhātvarthaṃ sarvabhūtānāṃ yogaprāptena hetunā //
tejaso rūpam aiśvaryaṃ vikāraiḥ saha vardhate /
ātmano vighnajanaṃ svastho brāhmaṇakāraṇe //
ugrarūpair vikāraiś ca hanyate daṇḍapāṇibhiḥ /
ghorarūpaiḥ sugambhīraiḥ piṅgākṣair naravigrahaiḥ //
netraṃ samuddharan bhīmaṃ jihvāgraṃ cāsya vindati /
nadanti yugapan nādāñ jṛmbhamāṇāḥ punaḥ punaḥ //
punar eva tadā bhūtvā bahurūpās tadābhavan /
nṛtyamānāḥ pragāyanti tarpayanti viśeṣataḥ //
strībhūtāś ca samaṃ sarve yuñjānāś cāvalambire /
kaṇṭheṣu bahurūpatvād vighnaiś caiva pralobhayan //
madhurair abhidhānaiś ca vyāharanti nabhītavat /
patanti yugapat sarve pādayor mūrdhabhir natāḥ //
prasādaṃ kāṅkṣamāṇāś ca yogasyāntaravighnataḥ /
bahuprakāraṃ kathayan nṛtyanti ca ramanti ca //
etair vikāraiḥ saṃvṛttair niruddhaiś caiva sarvaśaḥ /
dhruvam aiśvaryam āsādya siddho bhavati brāhmaṇaḥ //
tadarciṣa ivāgneyā ādityasyeva raśmayaḥ /
tejorūpakam aiśvaryaṃ janitā jalabindavaḥ //
jyotīṃṣi caiva saṃvṛttā ākāśe guṇasaṃvṛtāḥ /
caranti satataṃ loke sūryācandramasor gatim //
candrasūryātmakaṃ divyaṃ jyotiṣmad dhanam uttamam /
etad vibhrājate loke kālacakraṃ dhruvaṃ caran //
ardhamāsāś ca māsāś ca ṛtusaṃvatsarāṇy atha /

Original text: Harivaṃśa, Appendix I · Edition: Parashuram Lakshman Vaidya, Poona : Bhandarkar Oriental Research Institute 1969 (For details see the separate introduction on the Zürich server.) · Data entry Atul Agarwala J. Wayne Bass Julie Bélanger Peter Bisschop Horst Brinkhaus John Brockington Eva De Clercq André Couture James Fitzgerald Arlo Griffiths N. Hanemann Petteri Koskikallio Kreshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc