હરિવંશ · ભાગ 401420

માર્કણ્ડેયેતિ માં પ્રોક્ત્વા મૃત્યુમ્ ઈક્ષિતુમ્ ઇચ્છતિ ॥
એવમ્ આભાષતે ક્રોધાન્ માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ ।
અથૈનં ભગવાન્ ભૂયો બભાષે તત્પરાયણમ્ ॥
અહં તે જનકો વત્સ હૃષીકેશઃ પિતા ગુરુઃ ।
આયુઃપ્રદાતા પૌરાણઃ કિમ્ અર્થં નોપસર્પસિ ॥
માં પુત્રકામઃ પ્રથમં પિતા તે હ્ય્ અઙ્ગિરા મુનિઃ ।
પૂર્વમ્ આરાધયામ્ આસ તપસ્ તીવ્રમુપાશ્રિતઃ ॥
તતસ્ ત્વાં ઘોરતપસં દહનોપમતેજસમ્ ।
દત્તવાન્ અહમ્ આત્મેષ્ટં મહર્ષિમ્ અમિતાયુષમ્ ॥
મદંશો હિ ભવાન્ વત્સો ન કોપં કર્તુમ્ અર્હસિ ॥
ન મામ્ ઉત્સહતે ચાન્યો યો ન ભૂયો મમાત્મકઃ ।
દ્રષ્ટુમ્ એકાર્ણવગતં ક્રીડન્તં યોગધર્મિણમ્ ॥
તતઃ પ્રહૃષ્ટવદનો વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ ।
મૂર્ધ્નિ બદ્ધાઞ્જલિપુટો માર્કણ્ડેયો મહાતપાઃ ॥
નામગોત્રં તતઃ શ્રુત્વા દીર્ઘાયુર્ લોકપૂજિતઃ ।
અથાકરોન્ નમસ્કારં પ્રણતઃ શિરસા પ્રભુમ્ ॥
તસ્મૈ ભગવતે ભક્ત્યા નમસ્કારમ્ અકુર્વત ।
ઇચ્છે ઽહં તત્ત્વતો માયામ્ ઇમાં જ્ઞાતું તવાનઘ ।
યદ્ એકાર્ણવમધ્યસ્થં શેષે ત્વં બાલરુપવાન્ ॥
કિંસંજ્ઞઃ કશ્ ચ ભગવાંલ્ લોકે વિજ્ઞાયસે ઽનઘ ।
તર્કયે ત્વાં મહાભૂતં ન ભૂતમ્ ઇહ તિષ્ઠતિ ॥
અહં નારાયણો બ્રહ્મા સંભવઃ સર્વદેહિનામ્ ।
સર્વભૂતોદ્ભવકરઃ સર્વભૂતવિનાશનઃ ॥
અહં બ્રહ્મા ચ રુદ્રશ્ ચ સર્વવ્યાપી ભવામ્ય્ અહમ્ ।
અહમ્ ઐન્દ્રે પદે શક્ર ઋતૂનામ્ અપિ વત્સરઃ ।
અહં યુગે યુગાખ્યશ્ ચ યુગસ્યાવર્ત એવ ચ ॥
અહં સર્વાણિ સત્ત્વાનિ દૈવતાન્ય્ અખિલાનિ ચ ।
ભૂજંગાનામ્ અહં શેષસ્ તાર્ક્ષ્યો ઽહં સર્વપક્ષિણામ્ ॥
અહં સહસ્રશીર્ષા દ્યૌર્ યઃ પદૈર્ અભિસંવૃતઃ ।
આદિત્યો યજ્ઞપુરુષો દેવો યજ્ઞમયો મખઃ ।
અહમ્ અગ્નિર્ હવ્યવાહો યાદસાં પતિરવ્યયઃ ॥
યઃ પૃથિવ્યાં દ્વિજેન્દ્રાણાં તપસા ભાવિતાત્મનાં ।
બહુજન્મનિરુદ્ધાત્મા બ્રાહ્મણો યતિર્ ઉચ્યતે ॥
જ્ઞાનવાન્ દૃષ્ટવિશ્વાત્મા યોગિનાં યોગવિત્તમઃ ।
કૃતાન્તઃ સર્વભૂતાનાં વિશ્વેષાં કાલસંજ્ઞિતઃ ॥
અહં કર્મ ક્રિયા જીવઃ સર્વેષાં ધર્મદર્શનઃ ।
નિષ્ક્રિયઃ સર્વભૂતેષુ આત્મજ્યોતિઃ સનાતનઃ ॥
પ્રધાનપુરુષો દેવો ઽહમ્ આદ્યસ્ ત્વ્ અક્ષયો ઽવ્યયઃ ।
અહં ધર્મસ્ તપશ્ ચાહં સર્વાશ્રમનિવાસિનામ્ ॥
અહં હયશિરો દેવઃ ક્ષીરોદધિમહાર્ણવે ।

ઋતં સત્યં ચ પરમમ્ અહમ્ એકઃ પ્રજાપતિઃ ॥
અહં સાંખ્યમ્ અહં યોગો અહં તત્પરમં પદમ્ ।
અહમ્ ઈડ્યો ભવશ્ ચાહમ્ અહં વિદ્યાધિપઃ સ્મૃતઃ ॥
અહં જ્યોતિર્ અહં વાયુર્ અહં ભૂમિર્ અહં નભઃ ।
અહમ્ આપઃ સમુદ્રાશ્ ચ નક્ષત્રાણિ દિશો દશ ।
અહં વર્ષમ્ અહં સોમઃ પર્જન્યો ઽહમ્ અહં રવિઃ ॥
ક્ષીરોદઃ સાગરશ્ ચાહં સમુદ્રો વડવામુખઃ ।
વહ્નિઃ સંવર્તકો ભૂત્વા પિબંસ્ તોયમયં હવિઃ ॥
અહં પુરાણં પરમં તથૈવાહં પરાયણમ્ ।
અહં ભૂતસ્ય ભવ્યસ્ય વર્તમાનસ્ય સંભવઃ ॥
ભવિષ્યં ચૈવ સર્વત્ર ભવિષ્યઃ સર્વસંભવઃ ।
યત્ કિંચિત્ પશ્યસે ચૈવ યચ્ છૃણોષિ ચ કિંચન ।
યચ્ ચાનુભવસે લોકે તત્ સર્વં મામકં સ્મૃતમ્ ॥
વિશ્વં સૃષ્ટં મયા પૂર્વં સૃજેયં ચાદ્ય પશ્ય મામ્ ।
યુગે યુગે ચ સ્રક્ષ્યામિ માર્કણ્ડેયાખિલં જગત્ ॥
તદ્ એતદ્ અખિલં સર્વં માર્કણ્ડેયાવધારય ।
શુશ્રૂષુર્ મમ ધર્મેપ્સુઃ કુક્ષૌ ચર સુખી ભવ ।
મમ બ્રહ્મા શરીરસ્થો દેવાશ્ ચ ઋષિભિઃ સહ ।
વ્યક્તમ્ અવ્યક્તયોગં મામ્ અવગચ્છાપરાજિતમ્ ॥
અહમ્ એકાક્ષરો મન્ત્રસ્ ત્ર્યક્ષરશ્ ચૈવ સર્વશઃ ।
ત્રિપદશ્ ચૈવ પરમસ્ ત્રિવર્ગાર્થનિદર્શનઃ ॥
એવમ્ આદિપુરાણેષુ વેદાન્તે ચ મહામુનિઃ ।
વ્યક્તમ્ આહૃતવાન્ આશુ માર્કણ્ડેયં મહામુનિમ્ ॥
પ્રવેશયામ્ આસ તતો જઠરં વિશ્વરૂપધૃક્ ।
તતો ભગવતઃ કુક્ષિં પ્રવિષ્ટો મુનિસત્તમઃ ।
રરામ સુખમ્ આસાદ્ય શુશ્રૂષુર્ હંસમ્ અવ્યયમ્ ॥
તદ્ અક્ષરં વિવિધમ્ અપાશ્રિતો વપુર્ @
મહાર્ણવે વ્યપગતચન્દ્રભાસ્કરે ।
શનૈશ્ ચરન્ પ્રભુર્ અપિ હંસસંજ્ઞિતો @
ઽસૃજજ્ જગદ્ વિચરતિ કાલપર્યયે ॥
આપવઃ સ વિભુર્ ભૂત્વા કારયામ્ આસ વૈ તપઃ ।
છાદયિત્વાત્મનો દેહમ્ આત્મના કુમ્ભસંભવઃ ॥
તતો મહાત્માતિબલો મતિં લોકસ્ય સર્જને ।
મહતાં પઞ્ચભૂતાનાં વિશ્વભૂતો વ્યચિન્તયત્ ॥
તસ્ય ચિન્તયતસ્ તત્ર તપસા ભાવિતાત્મનઃ ।
નિરાકાશે તોયમયે સૂક્ષ્મે જગતિ ગહ્વરે ॥
ઈષત્ સંક્ષોભયામ્ આસ સો ઽર્ણવં સલિલે સ્થિતઃ ।
સો ઽનન્તરોર્મિણા સૂક્ષ્મમ્ અથ ચ્છિદ્રમ્ અભૂત્ તદા ॥
તત્ર શબ્દગતિર્ ભૂત્વા મારુતદ્રવસંભવઃ ।
સ લબ્ધ્વાન્તરમ્ અક્ષોભ્યં વ્યવર્ધત સમીરણઃ ॥

વિવિર્ધતા બલવતા તેન સંક્ષોમિતો ઽર્ણવઃ ।
અન્યોન્યવેગાભિહતા મમન્થુશ્ ચોર્મયો ભૃશમ્ ॥
મહાર્ણવસ્ય ક્ષુબ્ધસ્ય તસ્મિન્ન્ અમ્ભસિ મન્થિતે ।
કૃષ્ણવર્ત્મા સમભવત્ પ્રભુર્ વૈશ્વાનરો ઽર્ચિમાન્ ॥
તતઃ સંશોષયામ્ આસ પાવકઃ સલિલં બહુ ।
ક્ષયાજ્ જલનિધેશ્ છિદ્રમ્ અભવદ્ વિસ્તૃતં નભઃ ॥
બહુક્ષયાજ્ જલનિધેશ્ છિદ્રમ્ અભવન્ નિઃસૃતમ્ ।
આત્મતેજોપમાઃ પુણ્યા આપો ઽમૃતરસોપમાઃ ।
આકાશં છિદ્રસંભૂતં વાયુર્ આકાશસંભવઃ ॥
આજ્યં સંઘર્ષણોદ્ભૂતં પાવકં ચાજ્યસંભવમ્ ।
દૃષ્ટ્વા પ્રીતિયુતો દેવો મહાભૂતવિભાવનઃ ॥
દૃષ્ટ્વા ભૂતાનિ ભગવાંલ્ લોકસૃષ્ટ્યર્થમ્ અવ્યયઃ ।
બ્રહ્મણો જન્મસહિતં બહુરૂપો વ્યચિન્તયત્ ॥
ચતુર્યુગાદિસંખ્યાતે સહસ્રયુગપર્યયે ।
યત્ પૃથિવ્યાં દ્વિજેન્દ્રાણાં તપસા ભાવિતાત્મનામ્ ॥
બહુજન્મનિરુદ્ધાત્મા બ્રાહ્મણો યતિર્ ઉત્તમઃ ।
જ્ઞાનવાન્ દૃષ્ટવિશ્વાત્મા યોગિનાં યોગવિત્તમઃ ॥
તં યોગવન્તં વિજ્ઞાય સંપૂર્ણૈશ્વર્યવિક્રમમ્ ।
દેવો બ્રહ્મણિ વિશ્વેશો નિયોજયતિ યોગવિત્ ॥
તતસ્ તસ્મિન્ મહાતોયે હવિષો હરિર્ અચ્યુતઃ ।
સ્વપન્ ક્રીડંશ્ ચ વિવિધં મોદતે ચૈષ પાવકિઃ ॥
પદ્મં નાભ્યુદ્ભવં ચૈકં સમુત્પાદિતવાંસ્ તદા ।
સહસ્રપર્ણં વિરજો ભાસ્કરાભં હિરણ્મયમ્ ॥
હુતાશનજ્વલિતશિખપ્રભં તદા @
સુગન્ધિનં શરદમલાર્કતેજસમ્ ।
વિરાજતે કમલમ્ ઉદારવર્ચસં @
મહાત્મનસ્ તનુરુહચારુદર્શનમ્ ॥
અથ યોગવિદાં શ્રેષ્ઠમ્ અસૃજદ્ ભૂરિ તેજસમ્ ।
સ્રષ્ટારં સર્વભૂતાનાં બ્રહ્માણં સર્વતોમુખમ્ ॥
તસ્મિન્ હિરણ્મયે પદ્મે બહુયોજનવિસ્તૃતે ।
સર્વતેજોગુણમયે પાર્થિવૈર્ લક્ષણૈર્ યુતે ॥
તચ્ ચ પદ્મં પુરાણજ્ઞાઃ પૃથિવીરુહમ્ ઉત્તમમ્ ।
નારાયણાંશસંભૂતં પ્રવદન્તિ મહર્ષયઃ ॥
યા તુ પદ્માસના દેવી પૃથિવીં તાં પ્રચક્ષતે ।
યે તુ ગર્ભાઙ્કુરાસારા તાન્દિવ્યાન્પર્વતાન્વિદુઃ ॥
હિમવન્તં ચ મેરું ચ નીલં નિષધમેવ ચ ।
કૈલાસં મુઞ્જવન્તં ચ તથાદ્રિં ગન્ધમાદનમ્ ॥
પુણ્યં ત્રિશિખરં ચૈવ કાન્તં મન્દરમેવ ચ ।
ઉદયં ચ ગિરિં શ્રેષ્ઠં વિન્ધ્યમસ્તં ચ પર્વતમ્ ॥
એતે દેવગણાનાં ચ સિદ્ધાનાં ચ મહાત્મનામ્ ।

આશ્રમાઃ પુણ્યશીલાનાં સર્વકામયુતાદ્રયઃ ॥
એતેષામ્ અન્તરો દેશો જમ્બૂદ્વીપ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
જમ્બૂદ્વીપસ્ય સંખ્યાનં યજ્ઞિયા યત્ર ચક્રિરે ॥
ગર્ભાદ્યત્સ્રવતે તોયં દેવામૃતરસોપમમ્ ।
દિવ્યતીર્થશતાપાઙ્ગ્યસ્ તા દિવ્યાઃ સરિતઃ સ્મૃતઃ ॥
યાન્ય્ એતાનિ તુ પદ્મસ્ય કેસરાણિ સમન્તતઃ ।
અસંખ્યાતાઃ પૃથિવ્યાં તુ વિશ્વે તે ધાતુપર્વતઃ ॥
યાનિ પદ્મસ્ય પત્રાણિ ભૂરીણ્ય્ ઊર્ધ્વં નરાધિપ ।
તે દુર્ગમાઃ શૈલચિતા મ્લેચ્છદેશા વિકલ્પિતાઃ ॥
યાન્ય્ અધઃ પદ્મપત્રાણિ વાસાર્થં તાન્ વિભાગશઃ ।
દૈત્યાનામ્ ઉરગાણાં ચ પાતાલં તન્ મહાત્મનામ્ ॥
તેષાં અધોગતં યત્ તદ્ ઉદકેત્ય્ અભિસંજ્ઞિતમ્ ।
મહાપાતકકર્માણો મજ્જન્તે યત્ર માનવાઃ ॥
પદ્મસ્યાન્તે ભૃશં યત્ તદ્ એકાર્ણવજલં મહત્ ।
પ્રોક્તાસ્ તે દિક્ષુ સંઘાતાશ્ ચત્વારો જલસાગરાઃ ॥
ઋષેર્ નારાયણસ્યાયં મહાપુષ્કરસંભવઃ ।
પ્રદુર્ભાવો ઽપ્યયઃ તસ્માન્ નામ્ના પુષ્કરસંજ્ઞિતઃ ॥
એતસ્માત્ કારણાત્ તજ્જ્ઞૈઃ પુરાણૈઃ પરમર્ષિભિઃ ।
યજ્ઞિયૈર્ વેદદૃષ્ટાર્થૈર્ યજ્ઞે પદ્મવિધિઃ સ્મૃતઃ ॥
એવં ભગવતઃ પદ્મે વિશ્વસ્ય પરમો વિધિઃ ।
પર્વતાનાં નદીનાં ચ દેશાનાં ચ વિનિર્મિતઃ ॥
એતસ્માદ્ એવ સર્વેષાં દેવગન્ધર્વરક્ષસામ્ ।
ઉત્પત્તિઃ પ્રકૃતા રાજન્ન્ અતઃ પૌષ્કરિકાસ્ તુ તે ॥
વિભુસ્ તથૈવાપ્રતિમપ્રભાવઃ @
પ્રભાકરો વૈ ભગવાન્ મહાત્મા ।
સ્વયં સ્વયંભૂઃ શયને ઽસૃજત્ તદા @
જગન્મયં પદ્મવિધિં મહાર્ણવે ॥
ચતુર્યુગાદિસંભૂતે સહસ્રયુગપર્યયે ।
વિઘ્નસ્ તમસિ સંભૂતો મધુર્ નામ મહાસુરઃ ।
તસ્યૈવ ચ સહાયો ઽન્યો ભૂતો રજસિ કૈટભઃ ॥
તૌ રજસ્તમસાવિષ્ટૌ સંભૂતૌ કામરૂપિણૌ ।
તપસો વિઘ્નસંભૂતૌ તાવ્ ઉભૌ મધુકૈટભૌ ।
એકાર્ણવજલં સર્વં ક્ષોભયન્તૌ મહાસુરૌ ।
કૃષ્ણરક્તામ્બરધરૌ શ્વેતદીપ્તોગ્રદંષ્ટ્રિણૌ ॥
ઉભૌ મહોત્કટોદગ્રૌ કેયૂરવલયોજ્જ્વલૌ ।
મહાવિકૃતતામ્રાક્ષૌ પીનોરસ્કૌ મહાભુજૌ ॥
મહચ્છિરઃસંહનનૌ જઙ્ગમાવ્ ઇવ પર્વતૌ ।
નીલમેઘાભ્રસંકાશાવ્ આદિત્યપ્રતિમાનનૌ ॥
વિદ્યુદમ્ભોદતામ્રાભ્યાં કરાભ્યામ્ અતિભીષણૌ ।
પાદસંચારવેગાભ્યામ્ ઉત્ક્ષિપન્તાવ્ ઇવાર્ણવમ્ ॥

કમ્પયન્તાવ્ ઇવ હરિં શયાનમ્ અરિસૂદનમ્ ।
તૌ તત્ર વિહરન્તૌ સ્મ પુષ્કરે વિશ્વતોમુખમ્ ॥
પશ્યતાં દીપ્તવપુષં યોગિનાં શ્રેષ્ઠમ્ અચ્યુતમ્ ।
યોગિનાં શ્રેષ્ઠમ્ આસાદ્ય દીપ્તં દદૃશતુસ્ તદા ।
નારાયણસમાજ્ઞપ્તં સૃજન્તમ્ અખિલાઃ પ્રજાઃ ।
દૈવતાનિ ચ વિશ્વાનિ માનસાંશ્ ચ સુતાન્ ઋષીન્ ॥
તતસ્ તાવ્ ઊચતુસ્ તત્ર બ્રહ્માણમ્ અસુરોત્તમૌ ।
દૃપ્તૌ યુયુત્સયા ક્રુદ્ધૌ રોષસંરક્તલોચનૌ ॥
કસ્ ત્વં પુષ્કરમધ્યસ્થઃ સિતોષ્ણીષશ્ ચતુર્મુખઃ ।
આવામ્ અગણયન્ મોહાદ્ આસ્સે ત્વં વિગતજ્વરઃ ॥
એહ્ય્ આગચ્છાવયોર્ યુદ્ધં પ્રયચ્છ કમલોદ્ભવ ।
આવાભ્યામ્ અતિવીરાભ્યાં ન શક્યં સ્થાતુમ્ આહવે ॥
આવાભ્યાં પરમાભ્યાં ત્વમ્ અશક્તઃ સ્થાતુમ્ અર્ણવે ॥
કસ્ ત્વં કશ્ ચોદ્ભવસ્ તુભ્યં કેન વાસીહ ચોદિતઃ ।
કઃ સ્રષ્ટા કશ્ ચ તે ગોપ્તા કેન નામ્નાભિધીયસે ॥
યઃ ક ઇત્ય્ ઉચ્યતે લોકે હ્ય્ અવિજ્ઞાતઃ સહસ્રશઃ ।
તત્સંભવેન યોગેન કિં માં નાભ્યવગચ્છથઃ ॥
નાવયોઃ પરમં લોકે કિંચિદ્ અસ્તિ મહામુને ।
આવાભ્યાં છાદ્યતે વિશ્વં તમસા રજસા તથા ॥
રજસ્તમોમયાવ્ આવાં યતીનાં દુઃખલક્ષણૌ ।
છલકૌ ધર્મશીલાનાં દુસ્તરૌ સર્વદેહિનામ્ ॥
આવાભ્યાં મુહ્યતે લોક ઉચ્છ્રિતાભ્યાં યુગે યુગે ।
આવામ્ અર્થશ્ ચ કામશ્ ચ યજ્ઞાઃ સર્વપરિગ્રહાઃ ॥
સુખં યત્ર મુદો યત્ર શ્રીઃ સંનતિર્ નયઃ ।
એષાં યત્ કાઙ્ક્ષિતં ચૈવ તત્ તદ્ આવાં વિચિન્તય ॥
યત્ તદ્ યોગવતાં શ્રેષ્ઠં યચ્ ચ પૂર્વમ્ અયોનિજમ્ ।
તત્ સમાધાય ગુણવાન્ સત્ત્વે ચાસ્મિ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
યસ્મિન્ સર્વમ્ ઇદં વિશ્વમ્ ઉદ્ભૂતં યુગપર્યયે ।
તમ્ એવ દેવં યોગેશં આસ્થિતો ઽહં યુગે યુગે ॥
યૂનાદ્યો ભવતી દૃષ્ટ્વા યૂયં પૂર્વં મયા જિતાઃ ।
તં માં પાપૌ ન બાધેતાં સત્ત્વે ચાસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
યત્ પરં યોગયુક્તાનામ્ અક્ષરં સત્ત્વમ્ એવ ચ ।
રજસસ્ તમસશ્ ચૈવ યઃ સ્રષ્ટા જીવસંભવઃ ॥
યતો ભૂતાનિ જાયન્તે સાત્ત્વિકાનીતરાણિ ચ ।
સ એવ યુક્તઃ સમરે વશી વાં શમયિષ્યતિ ॥
તતઃ શયાનં શ્રીમન્તં બહુયોજનવિસ્તૃતમ્ ।
બાહુર્ નારાયણો બ્રહ્મા કૃતવાન્ આત્મમાયયા ॥
કૃષ્યમાણૌ તતસ્ તસ્ય બાહુના બાહુશાલિનૌ ।
ન શેકતુસ્ તૌ ચલિતું શકુનાવ્ ઇવ પીડિતૌ ॥
તતસ્ તાવ્ આહતુર્ ગત્વા તદા દેવં સનાતનમ્ ।

પદ્મનાભં હૃષીકેશં પ્રણિપત્યાથ તાવ્ ઉભૌ ॥
જાનીવસ્ ત્વાં વિશ્વયોનિમ્ એકં પુરુષસત્તમમ્ ।
તવોપાસનહેત્વર્થમ્ ઇદં નૌ બુદ્ધિકારણમ્ ॥
અમોધદર્શનં સત્યં યતસ્ ત્વાં વિશ્વવિશ્વદમ્ ।
તતસ્ ત્વામ્ અભિતો દેવ કાઙ્ક્ષાવઃ પ્રતિવીક્ષિતુમ્ ॥
તદ્ ઇચ્છાવો વરં દત્તં ત્વયા હ્ય્ આવામ્ અરિંદમ ।
અમોઘદર્શનં દેવ નમસ્તે ઽસ્ત્વ્ અજિતંજય ॥
કાન્ ઇચ્છતો દ્રુતં બ્રૂતં વરાન્ અસુરસત્તમૌ ।
દત્તાયુષૌ મયા ભૂયો અહો જીવિતુમ્ ઇચ્છથ ॥
તસ્માદ્ યદ્ એષ વાં યત્નસ્ તત્ પ્રાપ્નુતં મહાબલૌ ।
વધ્યૌ ભવન્તૌ તુ સ્યાતાં તાવ્ ઇત્યેવાબ્રવીદ્ ધરિઃ ॥
એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ તં દેવં માવયોસ્ તં હિતં વરમ્ ।
ઉભાવ્ અપિ મહાત્માનાવ્ ઊર્જિતૌ ક્ષત્રતત્પરૌ ॥
યસ્મિન્ ન કશ્ચિન્ મૃતવાન્ દેશે તસ્મિન્ વિભો વધમ્ ।
ઇચ્છાવઃ પુત્રતાં ચૈવ તવ ગન્તું સુરાધિપ ॥
બાઢં સુતૌ મે પ્રવરૌ ભવિષ્યે કલ્પસંભવે ।
ભવિષ્યથો ન સંદેહઃ સત્યમ્ એતદ્ બ્રવીમિ વામ્ ॥
વરં પ્રદાયાથ મહાસુરાભ્યાં @
સનાતનો વિશ્વધરોત્તમો વિભુઃ ।
રજસ્તમોભ્યાં ભવભાવનૌ તૌ @
મમન્થ તાવ્ ઊરુતલે સુરારી ॥
સ્થિત્વા તસ્મિંસ્ તુ કમલે બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ ।
ઊર્ધ્વબાહુર્ મહાબાહુસ્ તપો ઘોરમ્ અથાશ્રિતઃ ॥
જ્વલન્ન્ ઇવ ચ તેજસ્વી ભાભિઃ સ્વાભિસ્ તમોનુદઃ ।
બભાસે સર્વધર્મજ્ઞઃ સહસ્રાંશુર્ ઇવાંશુભિઃ ॥
અથાન્યદ્ રૂપમ્ આસ્તાય શંભુર્ નારાયણો ઽવ્યયઃ ।
દ્વિધા કૃત્વાત્મનાત્માનમ્ અચિન્ત્યાત્મા સનાતનઃ ॥
આજગામ મહાતેજા યોગાચાર્યો મહાયશાઃ ।
સાંખ્યાચાર્યશ્ ચ મતિમાન્ કપિલો બ્રહ્મણાં વરઃ ॥
દેવર્ષિભિઃ સ્તુતાવ્ એતૌ બ્રહ્મબ્રહ્મવિદાં વરૌ ।
ઉભાવ્ અપિ મહાત્માનાવ્ ઊર્જિતૌ ક્ષેત્રતત્પરૌ ॥
તૌ પ્રાપ્તાવ્ ઊચતુસ્ તત્ર બ્રહ્માણમ્ અમિતૌજસમ્ ।
પરાવરવિષેષજ્ઞૌ પૂજિતૌ પરમર્ષિભિઃ ॥
બૃહત્વાદ્ બ્રહ્મણત્વાચ્ ચ બ્રહ્માસિ સતતં વિભો ।
બહુત્વાદ્ બહુપાદશ્ ચ વિશ્વાત્મા જગતઃ સ્થિતિઃ ।
ગ્રામણીઃ સર્વભૂતાનાં બ્રહ્મા લોકગુરુર્ વરઃ ॥
તયોસ્ તદ્ વચનં શ્રુત્વા તિસ્રો વ્યાહૃતયો જપન્ ।
ત્રીન્ ઇમાન્ કૃતવાંલ્ લોકાન્ યથાહ બ્રાહ્મણી શ્રુતિઃ ॥
તત્ર ભૂસંજ્ઞકં પુત્રં સમુત્પાદિતવાન્ પ્રભુઃ ।
તતો ગતાગતસ્ તત્ર બ્રહ્મા માનસમ્ અવ્યયમ્ ॥

સોત્પન્નસ્ ત્વ્ અગ્રે બ્રહ્માણમ્ ઉવાચ માનસઃ સુતઃ ।
કરોમિ કિં તે સાહાય્યં બ્રવીતુ ભગવાન્ ઇતિ ॥
ય એષ કપિલો નામ બ્રહ્મા નારાયણસ્ તથા ।
વદતે વરદસ્ ત્વાં તુ તત્ કુરુષ્વ મહામતે ॥
બ્રહ્મણોક્તે તદા ભૂયઃ સંશયં સમુપસ્થિતૌ ।
શુશ્રૂષુર્ અસ્મિ યુવયોઃ કિં કુર્વેતિ(!) કૃતાઞ્જલિઃ ॥
યત્ સત્યમ્ અક્ષરં બ્રહ્મ હ્ય્ અષ્ટાવિંશવિધં સ્મૃતમ્ ।
યત્ સત્યમ્ અમૃતં ચૈવ પરં તત્ સમનુસ્મર ॥
એતદ્ વચો નિશમ્યાથ સ યયૌ દિશમ્ ઉત્તરામ્ ।
ગત્વા ચ તત્ર બ્રહ્મત્વમ્ અગમજ્ જ્ઞાનચક્ષુષા ॥
તતો બ્રહ્મા ભુવં નામ દ્વિતીયમ્ અસૃજત્ પ્રભુઃ ।
તં કલ્પયિત્વા મનસા મનસૈવ મહામનાઃ ॥
તતઃ સો ઽપ્ય્ અબ્રવીદ્ વાક્યં કિં કુર્વેતિ પિતામહમ્ ।
પિતામહસમાજ્ઞપ્તો બ્રહ્માણં સમુપસ્થિતઃ ॥
બ્રહ્મભ્યાં સહિતઃ સો ઽથ ભૂયો ભગવતીં ગતઃ ।
પ્રાપ્તશ્ ચ પરમં સ્થાનં સ તયોઃ પાર્શ્વમ્ આગતઃ ॥
તસ્મિન્ન્ અપિ ગતે પુત્રે તૃતીયમ્ અસૃજત્ પ્રભુઃ ।
મોક્ષોપપત્તિકુશલં ભૂર્ભુવં નામ તદ્ વિદુઃ ॥
આસાદ્ય સો ઽપિ તં ધર્મં તયોર્ એવાગમદ્ ગતિમ્ ।
એવં પુત્રાસ્ ત્રયો ઽપ્ય્ એતે ઉક્તાઃ શંભોર્ મહાત્મનઃ ॥
તાન્ ગૃહીત્વા સુતાંસ્ તસ્ય પ્રયાતૌ સ્વાર્જિતાં ગતિમ્ ।
નારાયણશ્ ચ ભગવાન્ કપિલશ્ ચ યતીશ્વરઃ ॥
યં કાલં તૌ ગતૌ મુક્તૌ બ્રહ્મા તત્ કાલમ્ એવ તુ ।
તપો ઘોરતરં ભૂયઃ સંશ્રિતઃ સંશિતવ્રતઃ ॥
ન રરામ તતો બ્રહ્મા પ્રભુર્ એકસ્ તપશ્ ચરન્ ।
શરીરાર્ધાત્ તતો ભાર્યાં સમુત્પાદિતવાઞ્ શુભામ્ ॥
તપસા તેજસા ચૈવ વર્ચસા નિયમેન ચ ।
સદૃશીમ્ આત્મનો ભાર્યાં સમર્થાં લોકસર્જને ॥
સ તયા સહિતસ્ તત્ર રેમે બ્રહ્મા તપોમયઃ ।
તતઃ પ્રજાપતીન્ સર્વાન્ સાગરાન્ સરિતસ્ તથા ॥
તતો ઽસૃજદ્ વૈ ત્રિપદાં ગાયત્રીં વેદમાતરમ્ ।
અકરોચ્ ચૈવ ચતુરો વેદાન્ ગાયત્રિસંભવાન્ ॥
આત્મનો ઽર્થે ઽસૃજત્ પુત્રાંલ્ લોકકર્તા પિતામહઃ ।
વિશ્વે પ્રજાનાં પતયો યેભ્યો લોકા વિનિઃસૃતાઃ ॥
વિશ્વેશં પ્રથમં નામ મહાતપસમ્ આત્મજમ્ ।
સર્વાશ્રમપદં પુણ્યં નામ્ના ધર્મં સ સૃષ્ટવાન્ ॥
દક્ષં મરીચિમ્ અત્રિં ચ પુલસ્ત્યમ્ પુલહં ક્રતુમ્ ।
વસિષ્ઠં ગૌતમં ચૈવ ભૃગુમ્ અઙ્ગિરસં મુનિમ્ ॥
અથર્વભૂતા ઇત્ય્ એતે ખ્યાતા બ્રહ્મમહર્ષયઃ ।
ત્રયોદશસુતાનાં તુ યે વંશાસ્ તુ મહર્ષિણામ્ ॥

અદિતિર્ દિતિર્ દનુઃ કાલા અનાયુઃ સિંહિકા મુનિઃ ।
પ્રાધા ક્રોધા ચ સુરસા વિનતા કદ્રુર્ એવ ચ ॥
દક્ષસ્યૈતા દુહિતરઃ કન્યા દ્વાદશ ભારત ।
નક્ષત્રાણિ ચ ભદ્રં તે સપ્તાવિંશતિર્ ઊર્જિતાઃ ॥
મરીચેઃ કશ્યપઃ પુત્રસ્ તપસા નિર્મિતઃ પ્રભુઃ ।
દત્તાઃ સુતાઃ કશ્યપસ્ય દક્ષેણામિતતેજસા ।
તસ્મૈ કન્યા દ્વાદશેમા દક્ષસ્ તા અન્વમન્યત ॥
નક્ષત્રાખ્યાંશ્ ચ સોમાય વસવે દત્તવાન્ ઋષિઃ ।
રોહિણ્યાદીનિ સર્વાણિ પુણ્યાનિ જનમેજય ॥
લક્ષ્મીઃ કીર્તિસ્ તથા સાધ્યા વિશ્વાવસુરતા શુભા ।
દેવી પદ્મોદ્ભવા ચૈવ બ્રહ્મણા નિર્મિતાઃ પુરા ॥
એતાઃ પઞ્ચ વરિષ્ઠા વૈ સુરશ્રેષ્ઠાય ભારત ।
દત્તા ધર્માય ભદ્રં તે બ્રહ્મણા દૃષ્ટધર્મણા ॥
યા રૂપાર્ધમયી પત્ની બ્રહ્મણઃ કામરૂપિણી ।
સુરભિઃ સા તુ ગૌર્ ભૂત્વા બ્રહ્માણં સમુપસ્થિતા ॥
તતસ્ તામ્ અગમદ્ બ્રહ્મા મૈથુને લોકપૂજિતઃ ।
લોકસર્જનહેતુજ્ઞો ગવામ્ અર્થાય ભારત ॥
જજ્ઞે ચૈકાદશ સુતાન્ વિપુલાન્ ધર્મસંહિતાન્ ।
રક્તસંધ્યાભ્રસદૃશાન્ દધતસ્ તીવ્રતેજસઃ ॥
તે રુદન્તો દ્રવન્તશ્ ચ ભગવન્તં પિતામહમ્ ।
રોદનાદ્ દ્રવણાશ્ ચૈવ તતો રુદ્રા ઇતિ સ્મૃતાઃ ॥
નિરૃતિશ્ ચૈવ સર્પશ્ ચ તૃતીયો હ્ય્ અજ એકપાત્ ।
મૃગવ્યાધઃ પિનાકી ચ દહનો ઽથેશ્વરશ્ ચ વૈ ॥
અહિર્બૂધ્ન્યશ્ ચ ભગવાન્ કપાલી ચાપરાજિતઃ ।
સેનાનીશ્ ચ મહાતેજા રુદ્રા એકાદશ સ્મૃતાઃ ॥
તસ્યામ્ એવ સુરભ્યાં વૈ જજ્ઞિવાન્ ગોવૃષસ્ તથા ।
અકૃષ્ટાશ્ ચ તથા માષાઃ સિકતાઃ પૃશ્નયો ઽક્ષતાઃ ॥
અવયો ઽજા મહિષ્યશ્ ચ તથા પ્રસ્નવણોક્ષિતાઃ ।
લોકસર્જનહેતુજ્ઞો ગવામ્ અર્થાય ભારત ॥
અજાશ્ ચૈકશફાશ્ ચૈવ તથૈવામૃતમ્ ઉત્તમમ્ ।
ઓષધ્યઃ પ્રવરા યાશ્ ચ સુરભ્યાં તાઃ સમુત્થિતાઃ ॥
ધર્માલ્ લક્ષ્મ્યુદ્ભવઃ કામઃ સાધ્યાન્ સાધ્યા વ્યજાયત ।
ભવં ચ પ્રભવં ચૈવ ઈશાનમ્ અરતિં તથા ॥
અરણ્યં મરુતશ્ ચૈવ વિશ્વાવસુબલધ્રુવૌ ।
મહિષં ચ તનૂજં ચ વિજ્ઞાનમ્ અનઘં તથા ॥
મત્સરં ચ વિભૂતિં ચ સર્વે સુરભિસૂનવઃ ।
સુવર્ચસં વૃષં નાગં સાધ્યા લોકનમસ્કૃતાઃ ॥
વાસવાનુગતા દેવી જનયામ્ આસ વૈ સુતમ્ ।
ધરં ચ પ્રથમં દેવં દ્વિતીયં ધ્રુવમ્ અવ્યયમ્ ॥
વિશ્વાવસું તૃતીયં ચ ચતુર્થં સોમમ્ ઈશ્વરમ્ ।

તતો યોગાયમાનં ચ શમસ્ તસ્માદ્ અનન્તરમ્ ।
પઞ્ચમં પર્વતં ચૈવ યોગેન્દ્રં તદનન્તરમ્ ॥
સપ્તમં ચ તતો વાયુમ્ અષ્ટમં નિરૃતિં વસુમ્ ।
ધર્મસ્યાપત્યમ્ એતદ્ વૈ સુરભ્યાં સમજાયત ॥
વિશ્વે દેવાશ્ ચ વિશ્વાયાં ધર્મોદ્ભૂતા ઇતિ શ્રુતિઃ ।
ધન્યશ્ ચૈવ મહાબાહુર્ વિવસ્વાંશ્ ચ તથૈવ ચ ।
દક્ષશ્ ચૈવ મહાબાહુર્ વસુશ્ ચ સુત એવ ચ ।
સુધર્મા ચ મહાબાહુઃ શઙ્ખપાચ્ ચ મહાબલઃ ।
ચાક્ષુષસ્ય મનોર્ એતે તથાનન્તમહીરણૌ ॥
વિશ્વાવસુસુપર્વાણૌ વિષ્ટરશ્ ચ મહાયશાઃ ।
રુરુશ્ ચ ઋષિપુત્રો વૈ ભાસ્કરપ્રતિમદ્યુતિઃ ॥
વિશ્વે દેવાન્ દેવમાતા વિશ્વેશાઞ્ જનયત્ સુતાન્ ।
મરુત્વતી મરુત્વન્તો દેવાન્ અજનયચ્ છુભાન્ ॥
અગ્નિશ્ ચક્ષુર્ હવિર્ જ્યોતિઃ સાવિત્રં મિત્રમ્ એવ ચ ।
અમરં શરવૃષ્ટિં ચ સંક્ષયં ચ મહાભુજમ્ ॥
વિરજં ચૈવ શુક્રં ચ વિશ્વાવસુવિભાવસૂ ।
અશ્મન્તં ચિત્રરશ્મિં ચ તથા નિષ્ટવિનં નૃપમ્ ।
કુયોનિં ચ કૃતિં ચૈવ ચારિત્રં બહુપન્નગમ્ ॥
બૃહન્તં ચ બૃહદ્ રૂપં તથૈવ તપનાનનમ્ ।
મરુત્વતી પુરા જજ્ઞે ધર્માદ્ વૈ મરુતાં ગણમ્ ॥
અદિત્યાં જજ્ઞિરે રાજન્ન્ આદિત્યાઃ કશ્યપાદ્ અથ ।
ઇન્દ્રો વિષ્ણુર્ ભગસ્ ત્વષ્ટા વરુણો ઽંશો ઽર્યમા રવિઃ ॥
પૂષા મિત્રશ્ ચ વરદો મનુઃ પર્જન્ય એવ ચ ।
ઇત્ય્ એતે દ્વાદશાદિત્યા વરિષ્ઠાસ્ ત્રિદિવૌકસઃ ॥
આદિત્યસ્ય સરસ્વત્યાં જજ્ઞે પુત્રદ્વયં શુભમ્ ।
રૂપશ્રેષ્ઠં વપુઃશ્રેષ્ઠં ત્રિદિવે રૂપિણાં વરમ્ ॥
વૈરજં ચૈવ બભ્રં ચ વિશ્વાવસુમ્ અદસ્ તથા ।
દનુસ્ તુ દાનવાઞ્ જજ્ઞે દિતિર્ દૈત્યાન્ વ્યજાયત ।
કાલા તુ કાલકેયાન્ વૈ અસુરાન્ રાક્ષસાંસ્ તથા ॥
અનાયુષાયાસ્ તનયા વ્યાધયશ્ ચાધયસ્ તથા ।
સિંહિકા ગ્રહમાતા ચ ગન્ધર્વજનની મુનિઃ ॥
પ્રાધા ચાપ્સરસાં શ્રેષ્ઠા અપ્સરાશ્ ચાપ્ય્ અજીજનત્ ।
ક્રોધાયાઃ સર્વભૂતાનિ પિશાચાશ્ ચૈવ ભારત ॥
તથા પક્ષિગણાશ્ ચૈવ ગુહ્યકાશ્ ચ વિશાં પતે ।
ચતુષ્પદાનિ સર્વાણિ ઋતે ગાવશ્ ચ સૌરભાઃ ॥
અરુણો ગરુડશ્ ચૈવ વિનતાયાં વ્યજાયત ।
મહીધરાન્ સર્વનાગાન્ દેવી કદ્રૂર્ વ્યજાયત ॥
એવં વિવૃદ્ધિમ્ અગમન્ વિશ્વે દેવાઃ પરસ્પરમ્ ।
તદા પૌષ્કરકે રાજન્ પ્રાદુર્ભાવે મહાત્મનઃ ॥
પુરાણં પુષ્કરં ચૈવ મયા દ્વૈપાયનાચ્ છ્રુતં ।

કથિતસ્ તે ઽનુપૂર્વેણ સંસ્તુતઃ પરમર્ષિભિઃ ॥
યશ્ ચેદમ્ અગ્ર્યં પરમં પુરાણં @
સદાપ્રમત્તઃ પઠતે મહાત્મા ।
અવાપ્ય કામાન્ ઇહ વીતશોકઃ @
પરત્ર સ સ્વર્ગફલાનિ ભુઙ્ક્તે ॥
કૃતં નઃ પરમં બ્રહ્મન્ વિષ્ણોશ્ ચરિતમ્ અદ્ભુતં ।
વારાહં ચરિતં ચાપિ નારસિંહમ્ અતઃ પરમ્ ॥
ચરિત્રં વામનસ્યાપિ શ્રુતં પૌષ્કરિકં તથા ।
દક્ષસ્ય ચાધ્વરં બ્રહ્મઞ્ છ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ તત્વતઃ ॥
કદાચિચ્ છિખરે મેરોર્ નાનારત્નવિભૃષિતે ।
સુરૈશ્ ચ મુનિભિઃ સાર્ધં હરિણા શંકરેણ ચ ॥
દક્ષઃ પ્રવર્તયામ્ આસ વાજિનેધમ્ અનુત્તમમ્ ।
તસ્મિન્ પ્રવૃત્તે યજ્ઞે તુ મુનયઃ સંશિતવ્રતાઃ ।
નાનાવિધાનિ કર્માણિ ચક્રુઃ શાસ્ત્રવિધાનતઃ ॥
શ્રુતં નઃ પરમં બ્રહ્મન્ સ્વવંશચરિતં મહત્ ।
દિવ્યમ્ અન્યોન્યસંભૂતમ્ અર્ચિતં બહુભિર્ ગુણૈઃ ॥
છન્દોભિર્ વૃત્તસંજાતૈઃ સમાસૈશ્ ચ સુવિસ્તરૈઃ ।
લઘુભિર્ મધુરાભાષૈર્ ગ્રથિતં પદવિગ્રહૈઃ ॥
ત્રિવર્ગેણાભિસંપન્નં ધર્મેણાર્થેન યોજિતમ્ ।
કામેન બહુરૂપેણ શરીરાન્તર્ગતેન ચ ॥
બ્રાહ્મણાનાં પ્રભાવૈશ્ ચ યોધાનાં ચ પરાક્રમૈઃ ।
વૈરનિર્યાતનૈશ્ ચૈવ પ્રતિજ્ઞાનાં ચ પારગૈઃ ॥
રિપુશ્રવસિ સંભગ્નૈર્ નાનુબન્ધઃ પ્રચોદિતઃ ।
વંશયોનિવિનાશાય મૃગેણ દ્વિજવિગ્રહાત્ ॥
યે ચ તસ્મિન્ મહારૌદ્રે સંગ્રામે નિહતા નૃપાઃ ।
તેષાં સર્વાણિ રાષ્ટ્રાણિ પુત્રાઃ સર્વે પ્રપેદિરે ॥
કૌરવઃ પ્રથિતો રાજા ભગવચ્છાસનાનુગઃ ।
ધર્મશ્ ચ બહુધા પ્રોક્તસ્ ત્રયાણાં વર્ણસંપદામ્ ।
શૂરાણામ્ અપિ વિખ્યાતઃ સ્વર્ગહેતુર્ દ્વિજર્ષભ ॥
અનુગ્રહાર્થં ભૂતાનાં નોત્સેકાય કથંચન ।
ચતુર્ણાં વર્ણસંજ્ઞાનાં પૃથક્ પૃથગ્ અનેકધા ॥
ગર્ભવાસં પતન્તશ્ ચ ભૂતાનાં સંપ્રબોધિતઃ ।
પૃચ્છતાં દેવસંચારે ક્ષીણે પુણ્યે ચ કર્મણિ ॥
દાને યશ્ ચાપિ સંયોગઃ સ ચાપિ બહુધા કૃતઃ ।
દ્વાભ્યાં સંયોગવિહિતં મધુવાગ્ વચનં તયોઃ ॥
નૈતચ્ છક્યં મયા ખ્યાતું ભારતાધ્યયનં મહત્ ।
એકાહેન મહદ્ બ્રહ્મન્ન્ અપિ દિવ્યેન ચક્ષુષા ॥
બ્રહ્મણો ઽહ્નસ્ તુ વિસ્તારં સંક્ષેપં ચ સુસંગ્રહમ્ ।
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ ભગવન્ મહત્ કૌતૂહલં હિ મે ॥
શૃણુષ્વૈકમના રાજન્ પઞ્ચેન્દ્રિયસમાહિતઃ ।

કથાં કથયતો રાજન્ નિર્વિકારેણ ચેતસા ॥
બ્રહ્મસંબન્ધસંબદ્ધમ્ અબદ્ધં કર્મભિર્ નૃપ ।
પુરસ્તાદ્ બ્રહ્મસંપન્નં બ્રહ્મણો યદ્ અદક્ષિણમ્ ॥
અવ્યક્તં કારણં યત્ તન્ નિત્યં સદસદાત્મકમ્ ।
નિષ્કલઃ પુરુષસ્ તસ્માત્ સંબભૂવાત્મયોનિજઃ ॥
દિવ્યો દિવ્યેન વપુષા સર્વભૂતપતિર્ વિભુઃ ।
અચિન્ત્યશ્ ચાવ્યયશ્ ચૈવ યુગાનાં પ્રભવો ઽવ્યયઃ ॥
અભૂતશ્ ચાપ્ય્ અજાતશ્ ચ સર્વત્ર સમતાં ગતઃ ।
અવ્યક્તાત્ પરમં યત્ તત્ તત્ પુરાણવિદો વિદુઃ ॥
સર્વતઃ પાણિપાદાન્તં સર્વતો ઽક્ષિશિરોમુખમ્ ।
સર્વતઃ શ્રુતિમલ્ લોકે સર્વમ્ આવૃત્ય તિષ્ટતિ ॥
અસતશ્ ચ સતશ્ ચૈવ વિજ્ઞેયં તત્ર કારણમ્ ।
અવ્યક્તો વ્યક્તરૂપશ્ ચ ચરન્ન્ અપિ ન દૃશ્યતે ॥
વિકારપુરુષો ઽવ્યક્તો હ્ય્ અરૂપી રૂપમ્ આશ્રિતઃ ।
ચરત્ય્ અચિન્ત્યઃ સર્વેષુ ગૂઢો ઽગ્નિર્ ઇવ દારુષુ ॥
ભૂતભવ્યોદ્ભવો નાથઃ પરમેષ્ઠી પ્રજાપતિઃ ।
પ્રભુઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય નામ ચાસ્યેતિ તત્ત્વતઃ ॥
અપદાત્ તુ પદો જાતસ્ તસ્માન્ નારાયણો ઽભવત્ ।
અવ્યક્તો વ્યક્તિમ્ આપન્નો બ્રહ્મયોગેન કામતઃ ॥
બ્રહ્મભાવેન તં વિદ્ધિ સ શબ્દં લબ્ધવાન્ પ્રભુઃ ।
પ્રભવઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ ॥
અહં ત્વ્ ઇતિ સ હોવાચ પ્રજાઃ સ્રક્ષ્યામિ ભારત ।
પ્રભવઃ સર્વભૂતાનાં યસ્ય તન્તુર્ ઇમાઃ પ્રજાઃ ॥
સ્વભાવાજ્ જાયતે સર્વં સ્વભાવાચ્ ચ તથાભવત્ ।
અહંકારસ્વભાવાચ્ ચ સ ચ સર્વમ્ ઇદં જગત્ ॥
સર્વવ્યાપી નિરાલમ્બો અગ્રાહ્યો ઽથ જયો ધ્રુવઃ ।
એષ બ્રહ્મમયો જ્યોતિર્ બ્રહ્મશબ્દેન શબ્દિતઃ ॥
અવ્યક્તો વ્યક્તિમ્ આપન્નઃ પઞ્ચભિઃ ક્રતુલક્ષનૈઃ ।
ધારયન્ બ્રહ્મણો વ્યક્તિં વિવિધં વિતતશ્ ચરન્ ॥
અથ મૂર્તિં સમાધાય સ્વભાવાદ્ બ્રહ્મચોદિતઃ ।
સસર્જ સલિલં બ્રહ્મા યેન સર્વમ્ ઇદં તતમ્ ॥
વાયું પૂર્વમ્ અથો દૃષ્ટ્વા યો ધાતુર્ ધાતૃસત્તમઃ ।
ધારણાદ્ ધાતૃશબ્દં ચ લભતે લોકસમ્જ્ઞિતમ્ ॥
તદ્ એતદ્વાયુસંભૂતં કૃત્સ્નં જગદ્ અભૂત્ પુરા ।
એતદ્ દેવૈર્ અતિક્રાન્તં પૂર્વમ્ એવ સરસ્વતિ ॥
પૃથક્ત્વં ગમિતં તોયં પૃથિવીશબ્દમ્ ઇચ્છતા ।
ઘનત્વાચ્ ચ દ્રવત્વાચ્ ચ નિખિલેનોપલભ્યતે ॥
ફલત્વાત્ સીદમાનાચ્ ચ સલિલે સલિલોદ્ભવઃ ।
વ્યાજહાર શુભાં વાણીં સમન્તાત્ પૂરયન્ન્ ઇવ ॥
ઊર્ધ્વં વૈ સ્થાતુમ્ ઇચ્છામિ સંસીદામ્ય્ ઉદ્ધરસ્વ મામ્ ।

ગમ્ભીરતોયવિવરમ્ ઊર્મિવિક્ષોભિતાન્તરમ્ ॥
તેજોમૂર્તિધરા દેવી સર્વભૂતપ્રરોહિણી ।
યથાયોગેન સંભૂતા સર્વત્ર વિષયૈષિણી ॥
શ્રુત્વા ચ ગદિતં તસ્યા ગિરં તાં ચ સુભાષિતામ્ ।
વરાહરૂપમ્ આસ્થાય નિપપાત મહાર્ણવે ॥
ઉદ્ધૃત્ય સો ઽવનિં તોયાત્ કૃત્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્ ।
સમાધૌ પ્રલયં ગત્વા પ્રલીનો ન ચ દૃશ્યતે ॥
યત્ તદ્ બ્રહ્મમયં જ્યોતિર્ આકાશમ્ ઇતિ શબ્દિતમ્ ।
તત્ર બ્રહ્મા સમુદ્ભૂતઃ સર્વભૂતપિતામહઃ ॥
અદ્યાપિ મનસા ધાત્રા ધાર્યતે બ્રહ્મયોનિના ।
જ્ઞાનયોગેન સૂક્ષ્મેણ ભૂતાનાં હિતકામ્યયા ॥
ભિત્ત્વા તુ પૃથિવીમધ્યમ્ ઉપયાતિ સમુદ્ભવમ્ ।
તપનસ્ તૂર્ધ્વમ્ આતિષ્ઠન્ રશ્મિભિઃ પ્રદહન્ન્ ઇવ ॥
તસ્ય મણ્ડલમધ્યાત્ તુ નિઃસૃતં પ્રતિમણ્ડલમ્ ।
સ સનાતનજો બ્રહ્મા સૌમ્યં સોમત્વમ્ અન્વગાત્ ॥
સોમમણ્ડલપર્યન્તાત્ પવનઃ સમજાયત ।
તદક્ષરમયં જ્યોતિસ્ તેજસ્ તેજો ઽભિવર્ધયન્ ॥
સ તુ યોગમયાજ્ જ્ઞાનાત્ સ્વભાવાદ્ બ્રહ્મસંભવાત્ ।
સૃજતે પુરુષં દિવ્યં બ્રહ્મયોનિં સનાતનમ્ ॥
દ્રવં યત્ સલિલં તસ્ય ઘનં યત્ પૃથિવી ભવત્ ।
છિદ્રં તત્ર તદ્ આકાશં જ્યોતિર્ યચ્ ચક્ષુર્ એવ તત્ ॥
વાયુના સ્પન્દતે ચૈવ સંઘાતાજ્ જ્યોતિસંભવઃ ।
પુરુષાત્ પુરુશો ભાવઃ પઞ્ચભૂતમયો મહાન્ ॥
ભૂતાત્મા વૈ સ મે તસ્મિંસ્ તસ્મિન્ દેહઃ સનાતનઃ ।
ગુહાયાં નિહિતં જ્ઞાનં યોગાદ્ યજ્ઞઃ સનાતનઃ ॥
તપનસ્યૈવ તદ્ રૂપં યો ઽગ્નિર્ વસતિ દેહિનામ્ ।
શરીરે નિત્યશો યુક્તે ધાતુભિઃ સહ સંગતઃ ॥
સ્વભાવાત્ ક્ષયમ્ આયાતિ સ્વભાવાદ્ ભવમ્ એતિ ચ ।
સ્વભાવાદ્ વિન્દતે શાન્તિં સ્વભાવાચ્ ચ ન વિન્દતિ ॥
ઇન્દ્રિયૈર્ વ્યતિમૂઢાત્મા મોહિતો બ્રહ્મણઃ પદે ।
સંભવં નિધનં ચૈવ કર્મભિઃ પ્રતિપદ્યતે ॥
યાવત્ તદ્ બ્રહ્મવિષયં નોપયાતીહ જ્ઞાનતઃ ।
તાવત્ સંસારમ્ આપ્નોતિ સંભવાંશ્ ચ પુનઃ પુનઃ ॥
ઇન્દ્રિયૈર્ વ્યતિરિક્તો વૈ યદા ભવતિ યોગતઃ ।
તદા બ્રહ્મત્વમ્ આપન્નઃ પ્રલયાગ્રે પ્રતિષ્ઠતિ ॥
પ્રતિષિદ્ધમ્ અમું લોકં બ્રહ્મવાંશ્ ચ ભવત્ય્ ઉત ।
ન ચ રાગવ્યયૈર્ યાતિ ન ચ સજ્જતિ કર્હિચિત્ ॥
આગતિં ચ ગતિં ચૈવ નિધનં સંભવં તથ ।
ભૂતેભ્યો વેત્તિ સર્વજ્ઞઃ પરાં સિદ્ધિમ્ ઉપાગતઃ ॥
આત્મનો ગતયશ્ ચૈવ તથા વિષયગોચરમ્ ।

પુરસ્તાત્ કર્મનિર્વૃત્તઃ પદે બ્રાહ્મે પ્રતિષ્ઠતઃ ॥
ચિત્તગ્રન્થીશ્ ચ મનસા રુન્ધ્યાત્ પૂર્વાશ્ ચ યાતનાઃ ।
ભિદ્યમનાઃ પ્રલોભેન વાયુભિન્નમ્ ઇવાર્ણવમ્ ॥
પચ્યતે હૃદયં લીનં પરેભ્યો જ્ઞાનચક્ષુષા ।
બ્રહ્મપ્રોક્તમ્ ઇહાત્મા વૈ વિમુક્તો દેહબન્ધનાત્ ॥
સૃજેદ્ અપિ પરં લોકં સંહરેદ્ અપિ વિદ્યયા ।
તેજોમૂર્તિર્ ઇવાવિદ્ધમ્ ઇહ લોકં ચ સંસૃજેત્ ॥
તિર્યગ્યોનૌ ગતાંશ્ ચૈવ કર્મભિર્ નિરયોપમૈઃ ।
તાન્ય્ અપિ પ્રતિમુચ્યેત બ્રહ્મયુક્તેન ચેતસા ॥
અક્ષરં ચ ક્ષરં ચૈવ યોગકર્માતિ વિદ્યતે ।
ન ક્ષરં વિદ્યતે તત્ર યદ્ બ્રહ્મ કર્મભિર્ ધ્રુવમ્ ॥
પૃથિવ્યાં યત્ કૃતં છિદ્રં તપનેન વિવર્ધતા ।
તસ્મિન્ ન્યસ્તો ઽથ મૈનાકઃ સ્વભાવવિહિતો ઽચલઃ ॥
પર્વભિઃ પર્વતત્વં ચ લભતે નામસંજ્ઞિતમ્ ।
અચલાદ્ અચલત્વં ચ સ્વભાવાન્ મેરુર્ એવ સઃ ॥
તસ્ય પૃષ્ઠે સુવિસ્તીર્ણે નગસ્ય સુમહર્દ્ધિમાન્ ।
તસ્મિન્ સ પુરુષો વ્યક્તો વસતિ જ્યોતિસંભવઃ ।
વિહિતશ્ ચ સ્વભાવેન તેનૈવ પરમાત્મના ॥
યત્ તદ્ બ્રહ્મમયં તેજો નિહિતં શિરસો ઽન્તરે ।
તસ્ય જ્યોતિર્મયં રૂપં દીપ્તં પુરુષવિગ્રહમ્ ॥
વદનાદ્ અભિનિષ્ક્રાન્તં જ્વલન્તમ્ ઇવ તેજસા ।
ચતુર્ભિર્ વદનૈર્ યુક્તં ચતુર્ભિશ્ ચ ભુજોત્તમૈઃ ॥
વક્ત્રાદ્ બ્રહ્મ સુમુદ્ભૂતં બ્રહ્મા બ્રાહ્મણપુંગવઃ ।
તદ્ એવૈતન્ મહાભૂતં પુનર્ભાવત્વમ્ આગતમ્ ॥
ઉદ્ધૃતા પૃથિવી દેવી પુરસ્તાત્ સલિલાશયા ।
પઞ્ચાશત્કોટિવિસ્તીર્ણા સેહ પૂર્વા મહીપતે ।
સહૈવાણ્ડકટાહેન સશૈલવનકાનના ॥
બ્રહ્મત્વં બ્રહ્મણઃ સ્થાનાદ્ અલોકો લોકતાં ગતઃ ॥
પદસંધૌ બ્રહ્મલોકં શૃઙ્ગં મેરોસ્ તદાભવત્ ।
ઉચ્છ્રિતં યોજનશતં સહસ્રશતમ્ એવ ચ ॥
એવમ્ એવ ચ વિસ્તારં ચતુર્ભિર્ ગુણિતં ગુણૈઃ ।
અથ વા નૈવ સંખ્યાતું શક્યં ભૂતેન કેનચિત્ ।
સમાસહસ્રૈર્ બહુભિર્ અપિ દિવ્યેન ચેતસા ॥
ચતુર્ભિઃ પાર્શ્વવિસ્તારૈઃ શિલાભિર્ અભિસંવૃતૈઃ ।
નગસ્ય યસ્ય રાજેન્દ્ર વિસ્તારૈઃ શતયોજનૈઃ ॥
કોટિકોટીશતગુણૈર્ ગુણિતં બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
યોગયુક્તૈઃ સદા સિદ્ધૈર્ નિત્યં બ્રહ્મપરાયણૈઃ ॥
મરુદ્ભિઃ સહ દેવેન્દ્રૈ રુદ્રૈઃ વસુભિર્ એવ ચ ।
આદિત્યૈર્ વિશ્વસહિતૈ રરક્ષ વસુધાધિપાન્ ॥
રરક્ષ પૃથિવીં ચૈવ ભગવાન્ વિષ્ણુના સહ ।

વિવિસ્વદ્વરુણાભ્યાં ચ સંઘાતં ગમિતાં નૃપ ॥
તેન બ્રાહ્મણે વપુષા બ્રહ્મપ્રાપ્તેન ભારત ।
યત્ તદ્ વિષ્ણુમયં તેજઃ સર્વત્ર સમતાં ગતમ્ ॥
યત્ તદ્ બ્રહ્મેતિ વૈ પ્રોક્તં બ્રાહ્મણૈર્ વેદપારગૈઃ ।
નિયમૈર્ બહુભિઃ પ્રાપ્તૈઃ સત્યવ્રતપરાયણૈઃ ॥
એવમ્ એતે ત્રયો લોકા બ્રાહ્મે ઽહનિ સમાહિતાઃ ।
અહનિ બ્રહ્મ ચાવ્યક્તં વ્યક્તં પ્રાણે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
બ્રહ્મણો નિયતં કર્મ પ્રભાવેન પ્રચોદિતમ્ ।
પ્રવર્તમાનં ભાવેન શશ્વદ્ અચ્છલવાદિનામ્ ॥
એતદ્ ધિતમ્ ઇતિ પ્રોક્તં બ્રાહ્મણૈર્ વેદપારગૈઃ ।
યદ્ એકં બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટં વિશ્વતાં ગમિતં પદમ્ ॥
યત્ તદ્ વિષ્ણુમયં તેજો વિશ્વત્વં ગમિતં પરમ્ ।
બહુત્વાદ્ વિપ્રભાવાનાં વિશ્વશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે ।
બ્રાહ્મણૈર્ બ્રહ્મભૂતાત્મા સત્યવ્રતપરાયણૈઃ ॥
વિશ્વરૂપં મનોરૂપં બુદ્ધિરૂપત્વમ્ આનયન્ ।
એવં દ્વંદ્વં સ ભગવાન્ પ્રથમં મિથુનં સૃજત્ ॥
સ એવ ભગવાન્ વિશ્વો દેવ્યા સહ સનાતનઃ ।
વિધાય વિપુલાન્ ભોગાન્ બ્રહ્મા ચરતિ સાનુગઃ ॥
સ એષ ભગવાન્ બ્રહ્મા નિત્યં બ્રહ્મવિદાં વરઃ ।
નિર્વાણપથગામીનામ્ અકિંચનપથૈષિણામ્ ॥
સોમાત્ સોમઃ સમુત્પન્નો ધારાસલિલવિગ્રહાત્ ।
યથાભિષિક્તો ભૂતાનાં સેનાપત્યે મહેશ્વરઃ ॥
અભિષિચ્ય ચ ભૂતેશં કૃત્વા કર્મ સ્વભાવતઃ ।
નદતિ સ્મ તદા નાદં તેન સા હ્ય્ ઉચ્યતે નદી ॥
સા બ્રહ્મલોકં સમ્ભાવ્યમ્ અભિભૂય સહસ્રધા ।
ગાં ગતા ગગનાદ્ દેવી સપ્તધા પ્રસસાર હ ॥
સહસ્રધા ચ રાજેન્દ્ર બહુધા ચ પુનઃ પુનઃ ।
ઇમં લોકમ્ અમું ચૈવ ભાવયન્ ક્ષરસંભવમ્ ॥
તતો ભૂતાનિ રોહન્તિ મહાભૂતફલાનિ ચ ।
તતઃ સર્વે ક્રિયારમ્ભાઃ પ્રાવર્તન્ત મનીષિણામ્ ॥
ચતુર્ભિર્ વદનૈસ્ તસ્ય મુખપદ્માદ્ વિનિઃસૃતા ।
તદાક્ષરમયી સિદ્ધિર્ ઈશત્વં સમુપાગતા ॥
તસ્ય જ્ઞાનમયં પુણ્યં ચતુષ્પાદં સનાતનમ્ ।
પતિત્વેનાભવદ્ દેવો બ્રહ્મા ચાત્ર પિતામહઃ ॥
પાદા ધર્મસ્ય ચત્વારો યૈર્ ઇદં ધાર્યતે જગત્ ।
બ્રહ્મચર્યેણ વ્યક્તેન ગૃહસ્થેન ચ પાવને ॥
ગુરુભાવેન વાક્યેન ગુહ્યમાર્ગાનુગામિના ।
ઇત્ય્ એતે ધર્મપાદાઃ સ્યુઃ સ્વર્ગહેતોઃ પ્રચોદિતાઃ ॥
ન્યાયાદ્ ધર્મેણ ગુહ્યેન સોમો વર્ધતિ મણ્ડલે ।
બ્રહ્મા સબ્રહ્મચરણા વેદા વર્તન્તિ શાશ્વતાઃ ॥

ગૃહસ્થાન્ અભિવાક્યેન તૃપ્યન્તિ પિતરસ્ તદા ।
ઋષયો ઽપિ ચ ધર્મેણ નગસ્ય શિરસિ સ્થિતાઃ ॥
નગસ્ય તસ્ય સંપશ્ય મેરોઃ શિખરમ્ ઉત્તમમ્ ।
પદ્ભ્યાં સંપીડ્ય વૃષણાવ્ ઋષિભિસ્ તૈર્ વિચાર્યતે ॥
ગ્રીવાં નિગૃહ્ય પૃષ્ઠં ચ વિનામ્ય પ્રહસન્ન્ ઇવ ।
નાભિદેશે કરૌ ન્યસ્ય સર્વશો ઽઙ્ગાનિ સંક્ષિપન્ ॥
મૂર્ધ્નિ બ્રહ્મ સમુત્ક્ષિપ્ય મનસા સ પિતામહઃ ।
અસૃજન્ મનસા વિષ્ણું યોગાદ્ યોગેશ્વરસ્ય ચ ॥
વ્યતિરિક્તેન્દ્રિયો વિષ્ણુર્ બિમ્બાદ્ બિમ્બમ્ ઇવોદ્ધૃતઃ ।
તેજોમૂર્તિધરો દેવો નભસીન્દુર્ ઇવોદિતઃ ॥
રરાજ બ્રહ્મયોગેન સહસ્રાંશુર્ ઇવાપરઃ ।
વિરાજન્ નભસો મધ્યે પ્રભાભિર્ અતુલં પ્રભુઃ ॥
નોપલભ્યતિ મૂઢાત્મા પ્રત્યક્ષં બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ।
લલાટમધ્યે તિષ્ઠન્તં દ્વિધાભૂતં ક્રિયાં પ્રતિ ॥
જ્યોતિશ્ ચક્ષુષિ સંબદ્ધં બિમ્બં ભાસ્કરસોમયોઃ ।
બુદ્ધ્યા પૂર્વં તુ પશ્યન્તિ અધ્યાત્મવિષયે રતાઃ ॥
બ્રાહ્મણા વેદવિદ્વાંસઃ સત્યવ્રતપરાયણાઃ ।
નેતરે જાતુ પશ્યન્તિ અધ્યાત્મં નાવબુધ્યતે ॥
હિંસાયોગૈર્ અયોગાત્મા સર્વપ્રાણધરૈર્ નૃપ ।
ભૂતયો ભુવિ ભૂતેશો મોહપ્રાપ્તેન ચેતસા ॥
કર્મભિઃ કુત્સિતૈર્ અન્યૈઃ સર્વપ્રાણવધૈષિણામ્ ।
નરાણાં યોગમ્ આધાય સ્વેષુ ગાત્રેષુ ભારત ॥
સમાહિતમના બ્રહ્મા મોક્ષપ્રાપ્તેન હેતુના ।
ચન્દ્રમણ્ડલસંસ્થાનં જ્યોતિસ્ તેજો મહત્ તદા ॥
પ્રવિશ્ય હૃદયં ક્ષિપ્રં ગાયત્ર્યા નયનાન્તરે ।
ગર્ભસ્ય સંભવો યશ્ ચ ચતુર્ધા પુરુષાત્મકઃ ॥
બ્રહ્મતેજોમયો ઽવ્યક્તઃ શાશ્વતો ઽથ ધ્રુવો ઽવ્યયઃ ।
ન ચેન્દ્રિયગુણૈર્ યુક્તો યુક્તસ્ તેજોગુણેન ચ ॥
ચન્દ્રાંશુવિમલપ્રખ્યો ભ્રજિષ્ણુર્ બ્રહ્મસંસ્થિતઃ ।
નેત્રાભ્યાં જનયદ્ દેવો ઋગ્વેદં યજુષા સહ ॥
સામવેદં ચ જિહ્વાગ્રાદ્ અથર્વાણં ચ મૂર્ધતઃ ।
જાતમાત્રાસ્ તુ તે વેદાઃ ક્ષેત્રં વિન્દન્તિ તત્ત્વતઃ ॥
તેન વેદત્વમ્ આપન્ના યસ્માદ્ વિન્દન્તિ તત્પદમ્ ।
તે સૃજન્તિ તદા વેદા બ્રહ્મ પૂર્વં સનાતનમ્ ॥
પુરુષં દિવ્યરૂપાભં સ્વૈઃ સ્વૈર્ ભાવૈર્ મનોભવૈઃ ।
અથર્વણસ્ તુ યો ભાગઃ શીર્ષં યજ્ઞસ્ય તત્ સ્મૃતમ્ ॥
ગ્રીવાબાહ્વન્તરં ચૈવ ઋગ્ભાગઃ સ ભવેત્ તતઃ ।
હૃદયં ચૈવ પાર્શ્વં ચ સામભાગસ્ તુ નિર્મિતઃ ।
બસ્તિશીર્ષં કટીદેશં જઙ્ઘોરુચરણૈઃ સહ ॥
એવમ્ એષ યજુર્ભાગઃ સંઘાતો યજ્ઞકલ્પિતઃ ।

પુરુષો દિવ્યરૂપાભઃ સંભૂતો હ્ય્ અમરાત્ પદાત્ ॥
સ હિ વેદમયો યજ્ઞઃ સર્વભૂતસુખાવહઃ ।
ઉભયોર્ લોકયોસ્ તાત હિંસાવર્જ્યઃ સનાતનઃ ॥
યોગારમ્ભં કર્મસાધ્યં બ્રહ્મચર્યં સનાતનમ્ ।
પ્રભવં સર્વભૂતાનાં યો વિન્દતિ સ વેદવિત્ ॥
સ સિદ્ધઃ પ્રોચ્યતે લોકે સિદ્ધિર્ એવ ન સંશયઃ ।
નિર્મુક્તૈઃ સર્વકર્મભ્યો મુનિભિર્ વેદપારગૈઃ ॥
વૈષ્ણવં યજ્ઞમ્ ઇત્ય્ એવં બ્રુવતે વેદપારગાઃ ।
બ્રાહ્મણા નિયમશ્રાન્તા વેદોપનિષદે પદે ॥
ચેતસસ્ તૂપલમ્ભો હિ મનોગ્રાહ્યસ્ય કામતઃ ।
કારણં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ યથાતત્ત્વં મહામુને ॥
ન હ્ય્ અસ્ય કારણં કિંચિદ્ બાહ્યં ભવતિ ભારત ।
અન્તર્ગતં કારણં તુ શારીરં માનસં નૃપ ।
યેન વેદ્યં વિદુર્ મર્ત્યા બ્રાહ્મણાઃ સંશિતવ્રતાઃ ॥
અવેદ્યમ્ અપિ વેદ્યં ચ શક્યં વેત્તું ન કર્મણા ।
બ્રાહ્મણેન વિનીતેન સદા બ્રહ્મનિષેવિણા ।
સદા વિદિતતત્ત્વેન સિદ્ધિહેતોર્ મહીપતે ॥
સદા ચૈવ શુચિર્ ભૂત્વા નિયતો બ્રહ્મકર્મણા ।
ઉપતિષ્ઠેત સ ગુરું બદ્ધાઞ્જલિપુટો દ્વિજઃ ॥
સાયં પ્રાતશ્ ચ તત્ત્વજ્ઞો મોક્ષકર્માણિ કારયેત્ ।
વિનીતો બ્રહ્મભાવેન સમાહિતમતિર્ મુનિઃ ॥
સંપ્રપદ્યેત મનસા વૈષ્ણવં પદમ્ ઉત્તમમ્ ।
ધ્યાયન્ન્ એવ પ્રસીદેત સમાહિતમતિર્ દ્વિજઃ ॥
સ ગચ્છેત્ પરમં બ્રહ્મ નિર્વિકારેણ ચેતસા ।
અપુનર્ભવભાવજ્ઞો નિર્મમો ભાવબન્ધનાત્ ॥
તદ્ એવાક્ષરમ્ ઇત્ય્ આહુર્ યત્ તદ્ બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
ન હિ તત્ કર્મયોગેન વિદ્યાયોગેન દર્શિતમ્ ॥
બ્રાહ્મણાનાં વિનીતાનાં વૈષ્ણવે પદસંચયે ।
સર્વદ્રવ્યાતિરિક્તાનાં કામયોગવિગર્હિણામ્ ॥
અપુનર્ભાવિનાં લોકાઃ કર્મયોગપ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
અનાદાનેન મનસા રાજન્ કર્મણિ કર્મણિ ॥
આદાનાદ્ બધ્યતે જન્તુર્ નિરાદાનાત્ પ્રમુચ્યતે ।
બ્રહ્મણેભ્યઃ ક્રિયાપ્રાપ્તિર્ જન્તોઃ પૂર્વાજ્ જનાધિપ ॥
મુક્તશ્ ચેન્દ્રિયબન્ધેન પ્રાતશ્ ચ પરમં પદમ્ ।
ન ભૂયઃ પુનર્ આયાતિ માનુષં દેહવિગ્રહમ્ ॥
ઉપસર્ગં ચ યોગં ચ ધ્યાતવ્યં ચૈવ યત્ પદમ્ ।
સિદ્ધિં સિદ્ધિગુણાંશ્ ચૈવ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ તત્ત્વતઃ ॥
શૃણુ વિસ્તરતઃ સર્વં યથા પૃચ્છસિ મેધયા ।
ઉપપન્નેન મનસા બ્રહ્માદીનામ્ અનેકધા ॥
પઞ્ચેન્દ્રિયગુણાંસ્ ત્યક્ત્વા પશ્યતો બ્રહ્મણો નૃપ ।

યોગયુક્તેન મનસા પઞ્ચેન્દ્રિયનિવાસિનઃ ॥
બ્રહ્મણશ્ ચિન્તયાનસ્ય બ્રહ્મયજ્ઞં સનાતનમ્ ।
બહુરૂપમ્ અનૈશ્વર્યાત્ પ્રવક્ષ્યામિ નિબોધ તત્ ॥
પઞ્ચેન્દ્રિયસ્ય ગ્રામસ્ય નવદ્વારસ્ય ભારત ।
કામક્રોધનિરુદ્ધસ્ય સંનિરુદ્ધસ્ય મેધયા ॥
તેજસા મૂર્ધ્નિ ચાધાય ધૂમો દોધૂયતે મહાન્ ।
નીલલોહિતવર્ણાભઃ પીતૈઃ શ્વેતૈશ્ ચ ધાતુભિઃ ॥
મઞ્જિષ્ઠારાગવર્ણાભૈઃ કપોતસદૃશૈસ્ તથા ।
શુદ્ધવૈદૂર્યવર્ણાભૈઃ પદ્મવર્ણદલપ્રભૈઃ ॥
સ્ફાટિકૈર્ મણિવર્ણાભૈર્ નાગેન્દ્રસદૃશૈસ્ તથા ।
ઇન્દ્રગોપકવર્ણાભૈશ્ ચન્દ્રાંશુસલિલપ્રભૈઃ ॥
બહુવર્ણૈઃ સધૂમૌઘૈર્ ઇન્દ્રાયુધસમપ્રમૈઃ ।
સંપતદ્ભિશ્ ચ યુગપન્ મેઘૈર્ ઇવ સમાગમે ॥
નિરુધ્યન્ત ઇવાકાશં પક્ષવદ્ભિર્ ઇવાદ્રિભિઃ ।
તે ધૂમવર્ણસંઘાતા ઘનાઃ સલિલધારિણઃ ।
નિર્વેમુશ્ ચૈવ તોયૌઘાન્ વિવિશુર્ વસુધાતલમ્ ॥
મૂર્ધ્નિ ચૈવ મહાન્ અગ્નિર્ માનસો ધૂયતે પ્રભુઃ ।
યુક્તઃ પરમયોગેન શતશો ઽર્ચિભિર્ આવૃત્તઃ ॥
તસ્યાગ્નેર્ વિસ્ફુલિઙ્ગાનાં સહસ્રાણિ શતાનિ ચ ।
વિસસ્રુઃ સર્વગાત્રેભ્યો જ્યલન્તીવ યુગાગ્નયઃ ॥
યાવન્ત્યો વર્ષધારાશ્ ચ તાવન્ત્યો ઽર્ચ્યો ઽનલસ્ય તુ ।
સમેયુર્ વારિધારાભિર્ વિપુલે વસુધાતલે ॥
વર્ણાભ્યાં યુજ્યમાનશ્ ચ વાયુર્ દોધૂયતે મહાન્ ।
દિવ્યસિદ્ધગુણોદ્ભૂતઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રાણવિવર્ધનઃ ॥
વેગવાન્ ભીમનિર્ઘોષો બલવાન્ પ્રાણગોચરઃ ।
તૈર્ એવ ચાગ્નિસંઘાતૈર્ ધાતુભિઃ સહ સંગતઃ ॥
સહસ્રશો ઽથ શતશો મૂર્તિં કૃત્વા પૃથગ્વિધામ્ ।
અગ્નિર્ વાયુજલં ભૂમિર્ ધાતવો બ્રહ્મચોદિતાઃ ॥
સમવાયત્વમ્ આપન્ના બીજભૂતા મહીપતે ।
સંઘાતં બ્રહ્મવેગેન ધાતવો ગમિતા નૃપ ॥
યદ્બ્રહ્મ ચક્ષુષોર્ મધ્યે સ સૂક્ષ્મઃ પુરુષો વિરાટ્ ।
તયોર્ અન્યાન્ બહૂન્ સુક્ષ્માન્ સસૃજે પુરુષોત્તમઃ ॥
સ એષ ભગવાન્ વિષ્ણુર્ વ્યક્તાવ્યક્તઃ સનાતનઃ ।
આધારઃ સર્વભૂતાનાં પ્રલયે પ્રલયાન્તકૃત્ ॥
તં મૂર્ધ્નિ ધાતુભિર્ બદ્ધં વિશન્તિ બ્રહ્મચોદિતાઃ ।
તે ઽન્તરા પુરુષાઃ સર્વે જ્ઞાતારઃ સુખદુઃખયોઃ ॥
અથ ચેષ્ટિતુમ્ આરબ્ધા મૂર્તયો બ્રહ્મસંમિતાઃ ।
ભિત્ત્વા ચ ધરણીં દેવીં પ્રપદ્યન્તે દિશો દશ ॥
ઇત્ય્ એતે પાર્થિવાઃ સર્વે ઋષયો બ્રહ્મનિર્મિતાઃ ।
તત્રૈવ પ્રલયં યાતા ભૂમિત્વમ્ ઉપયાન્તિ ચ ॥

કર્મક્ષયાદ્ વિમુચ્યન્તે ધાતુભિઃ કર્મબન્ધનૈઃ ।
કર્મક્ષયાદ્ વિમુક્તત્વાદ્ ઇન્દ્રિયાણાં ચ બન્ધનાત્ ।
તામ્ એવ પ્રકૃતિં યાન્તિ અજ્ઞાતાં કર્મગોચરૈઃ ॥
ક્ષરાદ્ ધૂમક્ષયં ચૈવ અગ્નિગર્ભાસ્ તપોમયાઃ ।
યેન તન્તુર્ ઇવ ચ્છન્નો ભાવાભાવઃ પ્રવર્તતે ॥
ધૂમાદ્ અભ્રાસ્ તુ સંભૂતા અભ્રાત્ તોયં સુનિર્મલમ્ ।
જગતી જલાત્ તુ સંભૂતા જગત્ય્ એવ ચ યત્ ફલમ્ ॥
ફલાદ્ રસશ્ ચ સંજજ્ઞે રસાત્ પ્રાણશ્ ચ દેહિનામ્ ।
રસસ્ તુ તન્મયો જજ્ઞે યત્ તદ્ બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥
પ્રધાનં બ્રહ્મ ઉદ્દિષ્ટં બહુભિઃ કારણાન્તરૈઃ ।
બ્રાહ્મણૈસ્ તપસિ શ્રાન્તૈઃ સત્યવ્રતપરાયણૈઃ ॥
અવ્યક્તાદ્ વ્યક્તિમ્ આપન્નં સ્વેન ભાવેન ભારત ।
અન્તઃસ્થં સર્વભૂતેષુ ચરન્તં વિદ્યયા સહ ॥
કર્મ કર્તેતિ રાજેન્દ્ર વિષયસ્થમ્ અનેકધા ।
નોપલભ્યતિ ચક્ષુર્ભ્યાં તપસા દગ્ધકિલ્બિષૈઃ ॥
ઉપલભ્યતિ ચક્ષુર્ભ્યાં જ્ઞાનિભિર્ બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
નિઃસૃતસ્ તુ ભ્રુવોર્ મધ્યાન્ મેઘમુક્ત ઇવાંશુમાન્ ॥
ચરદ્ભિઃ પક્ષિવલ્ લોકે નિર્દ્વંદ્વૈર્ નિષ્પરિગ્રહૈઃ ।
યોગધર્મેણ કૌરવ્ય ધ્રુવમ્ આસાદ્યતે ફલમ્ ॥
પ્રાદુર્ભાવં ક્ષયં ચૈવ ભૂતસ્ય નિધનં તથા ।
વિધત્તે શતશો બ્રહ્મા સંક્ષયે ચ ભવેત્ તથા ॥
કર્મણઃ કર્મયોગજ્ઞો ભૂતેભ્યો નાત્ર સંશયઃ ।
અવિનાશાય લોકસ્ય ધર્મસ્યાપ્ય્ આયનેન ચ ॥
યુગં દ્વાદશસાહસ્રં સહસ્રયુગસંજ્ઞિતમ્ ।
એતદ્ બ્રહ્મયુગં નામ યુગાનાં પ્રથમં યુગમ્ ॥
સહસ્રયુગયોર્ અન્તે સંહારઃ પ્રલયાન્તકૃત્ ।
સૂક્ષ્મં ભવતિ લોકાનાં નિર્વિકારમ્ અચેતનમ્ ॥
તથા પ્રલયમ્ આપન્નં જગત્ સર્વં સનાતનમ્ ।
બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે સૂક્ષ્મં નિર્મિતં કારણૈર્ ગુણૈઃ ॥
પ્રાગ્વંશં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ વિસ્તરેણ મહામુને ।
આદ્યયોર્ યુગયોર્ બ્રહ્મન્ બ્રહ્મપ્રાપ્તસ્ય સર્વશઃ ॥
શૃણુ વિસ્તરશઃ સર્વં યન્ માં પૃચ્છસિ મેધયા ।
ઉપપન્નેન મનસા દૈવપ્રત્યયસાધિના ॥
ઋદ્ધિં પ્રાપ્તસ્ તુ ભગવાન્ યોગાત્મા બ્રહ્મસંભવઃ ।
ભૂતાનાં બહુલત્વં ચ ચકારેહેશ્વરઃ પ્રભુઃ ॥
સ્થિતો બ્રહ્માસને બ્રહ્મા વિક્ષિપ્તઃ સહસા પ્રભુઃ ।
અચલેનૈવ ભાવેન સ્થાણુભૂતેન ભારત ॥
રક્તશ્ ચ મોક્ષવિષયે સર્વજ્ઞાનમયે પદે ।
યસ્માત્ પદસહસ્રાણિ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ॥
બ્રહ્મયજ્ઞં તુ યજતે યોગાદ્ વેદાત્મકં સદા ।

બ્રહ્મણો વિપુલં જ્ઞાનમ્ ઐશ્વર્યં ચ પ્રજાયતે ॥
તતઃ પ્રથમમ્ ઐશ્વર્યં યુઞ્જાનેન પ્રવર્તિતમ્ ।
બ્રહ્મણા બ્રહ્મભૂતેન ભૂતાનાં હિતમ્ ઇચ્છતા ॥
યદા ત્વ્ આકાશમ્ ઐશ્વર્યં યુઞ્જાનસ્ય પ્રવર્તતે ।
બ્રહ્મણો બ્રહ્મભૂતસ્ય નિર્વિકારેણ કર્મણા ॥
તદાન્તરિક્ષં સંપ્રાપ્તં નિર્મલં બ્રહ્મ ચાવ્યયમ્ ।
સંહારઃ સર્વભૂતાનાં ચરાણાં બ્રહ્મવાદિનામ્ ।
ધ્રુવમ્ ઐશ્વર્યયોગાનાં પ્રતિપદ્યન્તિ દેહિનઃ ॥
આકાશૈશ્વર્યભૂતેન સંયોગે બ્રહ્મવાદિનામ્ ।
પ્રવર્તમાનમ્ ઐશ્વર્યં વાયુભૂતં કરોતિ ચ ।
વિકારૈર્ બહુભિઃ પ્રાપ્તૈઃ સંપતદ્ભિર્ મહાબલૈઃ ॥
એતૈર્ વિકારૈઃ સંવૃત્તૈર્ નિરુદ્ધૈશ્ ચ સમન્તતઃ ।
ધ્રુવમ્ ઐશ્વર્યમ્ આપન્નઃ સિદ્ધો ભવતિ બ્રાહ્મણઃ ॥
શરીરાદ્ અભિનિષ્ક્રમ્ય આકાશેન પ્રધાવતિ ।
નિરાલમ્બો નિરાલમ્બાન્ આલમ્બ્ય મનસા તતઃ ॥
ઐશ્વર્યભૂતો ભૂતાત્મા ચરન્ દિવિ ન દૃશ્યતે ।
ચક્ષુર્ભિર્ બહુભિર્ લોકે પુરંદરસમૈર્ અપિ ॥
ઓંકારં યે ત્વ્ અધીયન્તે મનસા બ્રહ્મસત્તમાઃ ।
વિભક્તાઃ સર્વકામેભ્યસ્ તે તં પશ્યન્તિ સાધવઃ ॥
એતદ્ ધિ પરમં બ્રહ્મ બ્રાહ્મણાનાં મનીષિણામ્ ।
અન્તશ્ચરતિ ભૂતાનાં વિદ્ધિ ચેતનયા સહ ॥
એષ શબ્દો મહાનાદઃ પુરાણો બ્રહ્મસંભવઃ ।
વાયૂભૂતો ઽક્ષરં પ્રાપ્તો વદન્ત્ય્ એવં દ્વિજાતયઃ ॥
અરૂપી રૂપસંપન્નો ધાતુભિઃ સહ સંગતઃ ।
અન્તશ્ચરતિ ભૂતેષુ કામકારકરો વશી ॥
તતઃ પૂર્વમ્ અનુધ્યાય મનસા પૂરયન્ન્ ઇવ ।
વેદાત્મકં તદા યજ્ઞં ચિન્તયન્તો મનીષિણઃ ॥
બ્રાહ્મણાઃ શુચયો દાન્તા યશો ઽયુઞ્જંસ્ તદન્વયાઃ ।
બ્રહ્મલોકં કાઙ્ક્ષમાણા વૈષ્ણવં પદમ્ ઉત્તમમ્ ॥
યસ્ય હેતોઃ ક્રિયાઃ સર્વાઃ કુર્વન્તિ વિગતજ્વરાઃ ।
ન હ્ય્ એતે પ્રસવાદાને ભવમ્ ઇચ્છન્તિ ભારત ॥
માલ્યોપહારૈશ્ ચ ત્રિભિઃ પ્રતિભાનૈશ્ ચ વૈ દ્વિજાઃ ।
યજન્તિ પરમાત્માનં વિષ્ણું સત્યપરાક્રમમ્ ॥
યજનં વિક્રમં ચૈવ બ્રહ્મપૂર્વાઃ પ્રચક્રિરે ।
બ્રહ્મા ચ વૈષ્ણવં તેજો વેદોક્તૈર્ વચનૈર્ નૃપ ॥
બ્રાહ્મણૈર્ વેદવિદ્ભિશ્ ચ બ્રહ્મજ્ઞૈર્ બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
શુચિભિઃ કર્મનિર્મુક્તૈઃ સત્યવ્રતપરાયણૈઃ ॥
ધાતુભિર્ મોક્ષકાલે ચ મહાત્મા સંપ્રદૃષ્યતે ।
તદ્ એવ પરમં બ્રહ્મ વૈષ્ણવં પરમાદ્ભુતમ્ ॥
રસાત્મકં તદ્ ઐશ્વર્યં વિકારાન્તે પ્રદૃશ્યતે ।

ઘોરરૂપા વિકારાસ્ તે વ્યથયન્તિ મહાત્મનઃ ॥
સંછાદ્યાતીવ તોયેન ક્ષુભ્યમાણો વિચેતનઃ ।
ઊર્મિભિશ્ છાદ્યતે ચૈવ શીતોષ્ણાભિર્ વિકારતઃ ॥
મહાર્ણવગતશ્ ચૈવ દહ્યતે ન ચ સજ્જતે ।
ભગ્નાશ્ ચૈવ મહાનદ્યઃ સલિલે ચૈવ સીદતિ ॥
સીદમાનશ્ ચ સલિલે સ શીતે પાત્યતે બલાત્ ।
અશનાચ્ છાદનાચ્ ચાપિ યુજ્યમાનો વિચેતનઃ ॥
શ્વભ્રે પ્રપદ્યમાનશ્ ચ તોયેન પરિષિચ્યતે ।
શુક્લવર્ણેન બહુના સ્રોતસા મૂર્ધ્નિ સર્વશઃ ॥
ઊર્ધ્વં જ્યોતિર્ અવેક્ષ્યશ્ ચ શુભ્રૈઃ પીતૈશ્ ચ છાદ્યતે ।
વારિપૂર્ણૈઃ સુગમ્ભીરૈર્ વિદ્યુદ્ભિર્ ઇવ ભાસિતૈઃ ॥
એતૈર્ વિકારૈઃ સંવૃત્તૈર્ નિરુદ્ધૈશ્ ચૈવ સર્વશઃ ।
ધ્રુવૈશ્વર્યમ્ અથાસાદ્ય સિદ્ધો ભવતિ બ્રાહ્મણઃ ॥
રસાત્મકં તદ્ ઐશ્વર્યં જિહ્વાગ્રાદ્ અભિનિઃસૃતમ્ ।
સહસ્રધારં વિતતં મેઘત્વં સમુપાગતમ્ ॥
રસાંશ્ ચ વિવિધાન્ યોગાન્ સ સિદ્ધઃ સૃજતે પ્રભુઃ ।
ધાત્વર્થં સર્વભૂતાનાં યોગપ્રાપ્તેન હેતુના ॥
તેજસો રૂપમ્ ઐશ્વર્યં વિકારૈઃ સહ વર્ધતે ।
આત્મનો વિઘ્નજનં સ્વસ્થો બ્રાહ્મણકારણે ॥
ઉગ્રરૂપૈર્ વિકારૈશ્ ચ હન્યતે દણ્ડપાણિભિઃ ।
ઘોરરૂપૈઃ સુગમ્ભીરૈઃ પિઙ્ગાક્ષૈર્ નરવિગ્રહૈઃ ॥
નેત્રં સમુદ્ધરન્ ભીમં જિહ્વાગ્રં ચાસ્ય વિન્દતિ ।
નદન્તિ યુગપન્ નાદાઞ્ જૃમ્ભમાણાઃ પુનઃ પુનઃ ॥
પુનર્ એવ તદા ભૂત્વા બહુરૂપાસ્ તદાભવન્ ।
નૃત્યમાનાઃ પ્રગાયન્તિ તર્પયન્તિ વિશેષતઃ ॥
સ્ત્રીભૂતાશ્ ચ સમં સર્વે યુઞ્જાનાશ્ ચાવલમ્બિરે ।
કણ્ઠેષુ બહુરૂપત્વાદ્ વિઘ્નૈશ્ ચૈવ પ્રલોભયન્ ॥
મધુરૈર્ અભિધાનૈશ્ ચ વ્યાહરન્તિ નભીતવત્ ।
પતન્તિ યુગપત્ સર્વે પાદયોર્ મૂર્ધભિર્ નતાઃ ॥
પ્રસાદં કાઙ્ક્ષમાણાશ્ ચ યોગસ્યાન્તરવિઘ્નતઃ ।
બહુપ્રકારં કથયન્ નૃત્યન્તિ ચ રમન્તિ ચ ॥
એતૈર્ વિકારૈઃ સંવૃત્તૈર્ નિરુદ્ધૈશ્ ચૈવ સર્વશઃ ।
ધ્રુવમ્ ઐશ્વર્યમ્ આસાદ્ય સિદ્ધો ભવતિ બ્રાહ્મણઃ ॥
તદર્ચિષ ઇવાગ્નેયા આદિત્યસ્યેવ રશ્મયઃ ।
તેજોરૂપકમ્ ઐશ્વર્યં જનિતા જલબિન્દવઃ ॥
જ્યોતીંષિ ચૈવ સંવૃત્તા આકાશે ગુણસંવૃતાઃ ।
ચરન્તિ સતતં લોકે સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ ગતિમ્ ॥
ચન્દ્રસૂર્યાત્મકં દિવ્યં જ્યોતિષ્મદ્ ધનમ્ ઉત્તમમ્ ।
એતદ્ વિભ્રાજતે લોકે કાલચક્રં ધ્રુવં ચરન્ ॥
અર્ધમાસાશ્ ચ માસાશ્ ચ ઋતુસંવત્સરાણ્ય્ અથ ।