Harivaṃśa, Appendix I · Part 381400
snātaḥ svalaṃkṛtas tatra so 'niruddhaḥ sa bhāryayā //
tataḥ snigdhaiḥ śubhair vākyair gandharvāś ca jagus tadā /
nṛtyanty apsarasaś caiva vivāham upaśobhayan //
tato nirvartayitvā tu vivāhaṃ śatrusūdanaḥ /
aniruddhasya suprājñaḥ sarvair devagaṇair vṛtaḥ //
āmantrya varadaṃ tatra rudraṃ devanamaskṛtam /
cakāra gamane buddhiṃ kṛṣṇaḥ parapuraṃjayaḥ //
dvārakābhimukhaṃ kṛṣṇaṃ jñātvā śatruniṣūdanam /
kambhāṇḍo vacanaṃ prāha prāñjalir madhusūdanam //
śṛṇu me puṇḍarīkākṣa vijñāpyaṃ madhusūdana /
bāṇasya gāvas tiṣṭhanti haste tu varuṇasya vai /
yāsām amṛtakalpaṃ vai kṣīraṃ kṣarati mādhava /
tat pītvātibalaś caiva naro bhavati durjayaḥ //
kumbhāṇḍenaivam ākhyāte hariḥ prītamanās tadā /
gamanāya matiṃ cakre gantavyam iti niścitaḥ //
tatas tu bhagavān brahmā vardhāpya sa tu keśavam /
jagāma brahmalokaṃ sa vṛtaḥ svabhavanālayaiḥ //
indro marudgaṇaiś caiva dvārakābhimukhaṃ yayau /
tato 'niruddhaḥ prītātmā prāñjalir vākyam abravīt /
devadeva mahāyuddhe jayet tvāṃ ko nu sattamam //
śakto na pramukhe sthātuṃ sākṣād api śatakratuḥ /
āroha garuḍaṃ tūrṇaṃ gacchāmo dvārakāṃ purīm //
yataḥ kṛṣṇas tataḥ sarve gacchanti jayakāṅkṣiṇaḥ //
vāhanena mayūreṇa sakhībhiḥ parivāritā /
dvārakābhimukhī soṣā devyā prasthāpitā yayau //
tato balaś ca kṛṣṇaś ca pradyumnaś ca mahābalaḥ /
ārūḍhavanto garuḍam aniruddhaś ca vīryavān //
prasthitaś ca sa tejasvī garuḍaḥ pakṣiṇāṃ varaḥ /
unmūlayaṃs tarugaṇān kampayaṃś cāpi medinīm //
ākulāś ca diśaḥ sarvā reṇudhvastam ivāmbaram /
garuḍe saṃprayāte 'bhūn mandaraśmir divākaraḥ //
athāhuko mahābāhuḥ kṛṣṇaṃ prāha mahādyutim /
harṣād utphullanayanaḥ śrūyatāṃ yadunandana //
evaṃ gate 'niruddhasya kriyatāṃ mahadutsavaḥ /
kṣemāt pratyāgataṃ dṛṣṭvā sevyamānāḥ sahāsate (?) //
uṣāpi ca mahābhāgā sakhībhiḥ parivāritā /
ramate parayā prītyā aniruddhena saṃgatā //
kumbhāṇḍaduhitā rāmā uṣāyāḥ sakhimaṇḍale /
praveśyatāṃ mahābhāgā vaidarbhīṃ vardhayet punaḥ //
sāmbāya dīyatāṃ rāmā kumbhāṇḍaduhitā śubhā /
śeṣāś ca kanyā dīyantāṃ kumārāṇāṃ yathākramam //
vartate cotsavas tatra aniruddhasya veśmani /
gṛhe śrīdhanvinaś caiva śubhas tatra pravartate //
vādayanti pure tatra nāryo madavaśaṃ gatāḥ /
nṛtyante cāparās tatra gāyanti ca tathāparāḥ //
kāścit pramuditās tatra kāścid anyonyam abruvan /
nānāvarṇāmbaradharāḥ krīḍamānās tatas tataḥ //
abhiyānti tato 'nyonyaṃ kāś cin madavaśāt svayam /
krīḍanti kāścid akṣais tu harṣād utphullalocanāḥ //
māyūraṃ ratham āruhya sakhībhiḥ parivāritā /
uṣā saṃpreṣitā devyā rudrāṇyā pratigṛhyatām //
iyaṃ caiva kulaślāghyā nāmnoṣā nāma sundarī /
bāṇaputrī tava vadhūḥ pratigṛhṇīṣva bhāminīm //
tataḥ pratigṛhītā sā strībhir ācāramaṅgalaiḥ /
praveśitā ca sā veśma aniruddhasya śobhanā //
devakī revatī caiva rukmiṇy atha vidarbhajā /
dṛṣṭvāniruddhaṃ ruruduḥ snehaharṣasamanvitāḥ //
revatī rukminī caiva gṛhamukhyaṃ praveśayat /
vadhūr vardhasi diṣṭyā tvam aniruddhasya darśanāt //
tatas tūryapraṇādais tā varanāryaḥ śubhānanāḥ /
kriyāṃ cārebhire kartum uṣā ca gṛhasaṃsthitā //
tato harmyatalasthā sā vṛṣṇipuṃgavasaṃśritā /
ramate sarvasadṛśair upabhogair varānanā //
citralekhā ca suśroṇī apsarorūpadhāriṇī /
āpṛcchya ca sakhīvargam uṣāṃ ca tridivaṃ gatā //
gatāsu tāsu sarvāsu sakhīṣv asurasundarī /
māyāvatyā gṛhaṃ nītā prathamaṃ sā nimantritā //
tāsāṃ pradyumnagṛhiṇī snuṣāṃ dṛṣṭvā sumadhyamām /
vāsobhir annapānaiś ca pūjayām āsa sundarīm //
tataḥ krameṇa sarvās tā vadhūm ūṣāṃ yadustriyaḥ /
ācāram anupaśyantyaḥ svavarma iti vavrire //
etat te sarvamākhyātaṃ mayā kurukulodvaha /
yathā bāṇo jitaḥ saṃkhye jīvanmuktaś ca viṣṇunā //
bhagavan kena vidhinā śrotavyaṃ bhārataṃ budhaiḥ /
saute sumahad ākhyānaṃ bhavatā parikīrtitam /
prajānāṃ patibhiḥ sārdhaṃ devānām ṛṣibhiḥ saha /
pitṛgandharvabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām /
daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇām atha pakṣiṇām /
pāṇḍūnāṃ dhṛtarāṣṭrāṇāṃ yadūnāṃ vṛṣṇibhiḥ saha /
aileyekṣvākuvaṃśānāṃ nṛpāṇāṃ caritaṃ tathā /
divyamānuṣasaṃbhūtaḥ prādurbhāvo 'nukīrtitaḥ /
māhātmyaṃ devadevasya viṣṇor amitatejasaḥ /
atyadbhutāni karmāṇi vikramā dharmaniścayāḥ /
vicitrāś ca kathāyogā janma cāgryam anuttamam /
tat kathyamānam asmākaṃ tvayā vai ślakṣṇayā girā /
manaḥkarṇasukhaṃ sūta prīṇāty amṛtasaṃmitam /
mahābhāratam ākhyānaṃ vidhinā kena śrūyate /
paurāṇe kiṃ phalaṃ cāsya tad bhavān vaktum arhati /
parvaṇāṃ śravaṇavidhiṃ pāraṇeṣu ca yat phalam /
janamejayena yat pṛṣṭaṃ tasminn avabhṛte kratau /
vyāsaproktaṃ mahāpuṇyaṃ vedārthasamalaṃkṛtam /
śrutam ākhyānaṃ akhilam anekasamayānvitam /
śrutvākhyānam idaṃ samyak pāvanaṃ vai dvijottama /
ato mahattaraṃ bhūyo vakṣyāmi vidhim uttamam /
phalaṃ kiṃ ke ca devāś ca pūjyā vai pāraṇeṣv iha //
deyaṃ samāpte bhagavan kiṃ ca parvaṇi parvaṇi /
vācakaḥ kīdṛśaś cātra eṣṭavyas tad bravīhi me //
śṛṇu rājan vidhim imaṃ phalaṃ yac cāpi bhāratāt /
samyak pṛṣṭo 'smi rājendra tvayā buddhimatāṃ vara /
mayāpi bhagavān vyāsaḥ pṛṣṭo vedavidāṃ vara /
pṛṣṭena tu mayā guhyaṃ vidhir ukto mahātmanā /
tathā vakṣāmi te samyak samādhāya punaḥ punaḥ /
śrutād bhavati rājendra yat tvaṃ mām anupṛcchasi //
divi devā mahīpāla krīḍārtham avaniṃ gatāḥ /
kṛtvā kāryam idaṃ caiva tataś ca divam āgatāḥ //
hanta yat te pravakṣyāmi tac chṛṇuṣva samāhitaḥ /
ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca saṃbhavaṃ vasudhātale //
vasurudrās tathā sādhyā viśve devāś ca śāśvatāḥ /
ādityāś cāśvinau devau lokapālāḥ saharṣibhiḥ //
guhyakāś ca sagandharvā nāgā vidyādharās tathā /
siddhā dharmaḥ svayaṃbhūś ca muniḥ kātyāyano varaḥ //
girayaḥ sāgarā nadyas tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ /
grahāḥ saṃvatsarāś caiva ayanāny ṛtavas tathā //
sthāvaraṃ jaṃgamaṃ caiva jagat sarvaṃ surāsuram /
bhārate bharataśreṣṭha ekastham iha dṛśyate //
teṣāṃ śrutvā pratiṣṭhānaṃ nāmakarmānukīrtanāt /
kṛtvāpi pātakaṃ ghoraṃ sadyo mucyeta mānavaḥ //
itihāsam imaṃ śrutvā yathāvad anupūrvaśaḥ /
saṃyamyāntaḥśucir bhūtvā pāraṃ gatvā ca bhārate //
teṣāṃ śreṣṭhāni deyāni śrutvā bhārata bhāratam /
brāhmaṇebhyo yathāśaktyā bhaktyā ca bharatarṣabha //
mahādānāni deyāni ratnāni vividhāni ca /
gāvaḥ kāṃsyopadohāś ca kanyāś caiva svalaṃkṛtāḥ //
sarvakāmaguṇopetā yānāni vividhāni ca /
bhavanāni ca vicitrāṇi bhūmir vāsāṃsi kāñcanam //
vāhanāni ca deyāni hayā mattāś ca vāraṇāḥ /
śayanaṃ śibikāś caiva syandanāś ca svalaṃkṛtāḥ //
vācakāya pradātavyaṃ gandhamālyaṃ savastrakam /
kaṭakaṃ kuṇḍalaṃ caiva yajñasūtraṃ tathaiva ca /
chatraṃ copanahoṣṇīkaṃ kañcukaṃ saviśeṣataḥ /
evaṃ saṃpūjya vidhivat tato dadyāc ca dakṣiṇām /
vidhihīnaṃ ca yaḥ kuryāt phalaṃ samyaṅ na cāpnuyāt /
kāmāl lobhāt tathā mohān na kartavyānyathā nṛpa /
kurvan sa narakaṃ yāti viparītaṃ phalaṃ labhet /
yad yad gṛhe varaṃ kiṃcid yad yad asti mahad vasu /
tat tad deyaṃ dvijātibhya ātmā dārāś ca sūnavaḥ //
śraddhayā parayā dattaṃ kramaśas tasya pāragaḥ /
śaktitaḥ sumanā hṛṣṭaḥ śuśrūṣur avikatthanaḥ //
satyārjavarato dāntaḥ śuciḥ śaucasamanvitaḥ /
śraddadhāno jitakrodho yathā sidhyati tac chṛṇu //
śrotuḥ śrāvayitā rājan kathayāmi samāsataḥ /
vācake ca guṇāḥ proktā yāvantas tāñ śṛṇuṣva me /
śuciḥ śīlānvitācāraḥ śuklavāsā jitendriyaḥ /
saṃskṛtaḥ sarvaśāstrajñaḥ śraddadhāno 'nasūyakaḥ //
chandajño lakṣaṇajñaś ca satkaviḥ kālavedikaḥ /
rūpavān subhago dāntaḥ satyavādī jitendriyaḥ /
dānamānagṛhītaś ca kāryo bhavati vācakaḥ //
āstīkaś ca sadākrodhī lobhī caivājitendriyaḥ /
mandabuddhir asaṃtoṣī tyājyo bhavati vācakaḥ /
vedārthavit kṛtī vāgmī nyāyavān padavittamaḥ /
avilambamanāyas tam adrutaṃ dhīram ūrjitam /
asaṃsaktākṣarapadaṃ rasabhāvasamanvitam //
triṣaṣṭivarṇasaṃyuktam aṣṭasthānasamanvitam /
vācayed vācakaḥ svasthaḥ svāsīnaḥ susamāhitaḥ //
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet //
īdṛśād vācakād rājañ śrutvā bhārata bhāratam /
niyamasthaḥ śuciḥ śrotā śṛṇvan sa phalam aśnute //
bhārataṃ śataparvoktaṃ muninā tattvadarśinā /
daśabhir daśabhiś caiva parvaṇāṃ pāraṇaṃ smṛtam //
sabhāntaṃ prathamaṃ proktaṃ dvitīyaṃ vanavāsikam /
udyogāntaṃ tṛtīyaṃ tu bhīṣmāntaṃ ca caturthakam //
pañcamaṃ droṇaparvāntaṃ karṇāntaṃ pāraṇaṃ tataḥ /
viśokāntaṃ saptamaṃ tu śāntiparvāntam aṣṭamam //
navamaṃ svargaparvāntam āścaryāntaṃ tataḥ param /
|| kecit tu saṃkhyākathanābhāvāt samatāniyamena daśasahasraślokasamāptiḥ pāraṇam *||
|| kecit tu mahābhāratasya ekāvṛttir ekapāraṇam iti ca *||
pāraṇaṃ prathamaṃ prāpya dvijān kāmaiś ca tarpayet /
agniṣṭomasya yāgasya phalaṃ vai labhate naraḥ //
apsarogaṇasaṃkīrṇa vimānaṃ labhate mahat /
prahṛṣṭaḥ sa tu devaiś ca divaṃ yāti samāhitaḥ //
haṃsayuktaṃ vimānaṃ sa prahṛṣṭaḥ saha devataiḥ /
sevyamāno 'maragaṇair divaṃ yāti samāhitaḥ /
dvitīyaṃ pāraṇaṃ prāpya atirātraphalaṃ labhet /
sadopanṛtyamānaḥ san gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ /
candraraśmipratīkāśair hayair yuktam manojavaiḥ /
taptahāṭakaniryūhaṃ vimānam adhirohati /
svargataś ca mudā yukto ramate nandane vane /
sarvaratnamayaṃ divyaṃ vimānam adhirohati //
divyamālyāmbaradharo divyagandhānulepanaḥ /
divyāṅgadadharo nityaṃ devaloke mahīyate //
vimānaṃ sukṛtaṃ vāsaṃ sukhenaivopapadyate /
mukuṭenāgnivarṇena jāmbūnadavibhūṣiṇā /
divyāpsarovṛtaś caiva devagandharvasevitaḥ /
tṛtīyaṃ pāraṇaṃ prāpya dvādaśāhaphalaṃ labhet /
vasaty amarasaṃkāśo varṣāṇy ayutaśo divi //
caturthe vājapeyasya pañcame dviguṇaṃ labhet /
phalaṃ naravaraśreṣṭha pāraṇe pāraṇe sati /
uditādityasaṃkāśaṃ jvalantam analopamam //
vimānaṃ vibudhaiḥ sārdham āruhya divi gacchati /
varṣāyutāni bhavane śakrasya divi modate //
ṣaṣṭhe dviguṇam astīti saptame triguṇaṃ phalam /
kailāsaśikharākāraṃ vaidūryamayavedikam //
parikṣiptaṃ ca bahudhā maṇividrumabhūṣitam /
vimānaṃ samadhiṣṭhāya kāmagaṃ sāpsarogaṇam //
sarvāṃl lokān vicarate dvitīya iva bhāskaraḥ //
aṣṭame rājasūyasya pāraṇe labhate phalam /
candrodayanibhaṃ ramyaṃ vimānam adhirohati //
candraraśmipratīkāśair hayair yuktaṃ manojavaiḥ /
sevyamāno varastrīṇāṃ candrāt kāntatarair mukhaiḥ //
mekhalānāṃ ninādena nūpurāṇāṃ ca nisvanaiḥ /
aṅke paramanārīṇāṃ sukhasupto vibudhyate //
navame kraturājasya vājimedhasya bhārata /
phalaṃ sa labhate martyo vimānaṃ caiva kāmikam /
kāñcanastambhanirvyūhaṃ vaidūryamayavedikam /
jāmbūnadamayair divyair gavākṣaiḥ sarvato vṛtam //
sevitaṃ cāpsaraḥsaṃghair gandharvair divicāribhiḥ /
vimānaṃ samadhiṣṭhāya śriyā paramayā jvalan //
divyamālyāmbaradharo divyacandanabhūṣitaḥ /
modate daivataiḥ sārdhaṃ divi deva ivāparaḥ //
daśamaṃ pāraṇaṃ prāpya dvijātīn abhivandya ca /
kiṃkiṇījālanirghoṣaṃ patākādhvajaśobhitam //
vajravedikasaṃkāśaṃ vaidūryamaṇitoraṇam /
hemajālaparikṣiptaṃ pravālavalabhīmukham //
gandharvair gītakuśalair apsarobhiś ca śobhitam /
vimānaṃ vibudhāvāsaṃ sukhenaivopapadyate //
mukuṭenāgnivarṇena jāmbūnadavibhūṣaṇaḥ /
divyacandanadigdhāṅgo divyamālyavibhūṣitaḥ //
divyāṃl lokān vicarati divyair bhogaiḥ samanvitaḥ /
vibudhānāṃ prasādena śriyā paramayā yutaḥ //
atha varṣagaṇān evaṃ svargaloke mahīyate /
tato gandharvasahitaḥ sahasrāṇy ekaviṃśatim /
nivāseṣu vaset sukham |
tato varṣasahasrāṇāṃ @
puraṃdarapure ramye śakreṇa saha modate //
dīpyamāno vimāneṣu lokeṣu vividheṣu ca /
divyanārīgaṇākīrṇo nivasaty amaro yathā //
tataḥ sūryasya bhavane candrasya bhavane tathā /
śivasya bhavane rājan viṣṇor yāti salokatām //
evam etan mahārāja nātra kāryā vicāraṇā /
śraddhadhānena vai bhāvyam evam āha gurur mama //
lekhakasya tu dātavyaṃ manasā yad yad icchati /
pustakaṃ harivaṃśasya dātavyaṃ dakṣiṇānvitam /
veṣṭanaṃ rajjusaṃyuktaṃ dadyād vaibhavasārataḥ /
puṭike ca śubhe caiva phalasyānantyahetave /
vācakāya pradātavyam ātmanaḥ putram icchatā /
kāṃsyapātraṃ pradātavyaṃ sarpiḥsaṃpūrṇam eva ca /
hiraṇyaṃ dakṣiṇā caiva sarvapāpaiḥ pramucyate /
hastyaśvarathayānāni vāhanaṃ ca viśeṣataḥ /
kaṭake kuṇḍale caiva brahmasūtraṃ tathāparam //
vastraṃ caiva vicitraṃ ca gandhaṃ caiva viśeṣataḥ /
devavat pūjayet taṃ tu viṣṇulokam avāpnuyāt /
daṃpatī paridhānaṃ ca deyaṃ svarṇaṃ tathā vasu //
pitaraḥ pitṛlokasthā jalpanti bahuśo vacaḥ /
ko 'pi asmatkule bhūyād dharivaṃśaṃ śṛṇoti yaḥ /
nūnaṃ vai tāritās tena tasya tuṣṭā varapradāḥ //
śrute tu harivaṃśe vai dadāmaḥ putrasaṃtatim /
putravān sa bhaven nūnaṃ daśa janmāni pañca ca //
putrān pavitrān āpnoti yajñakarmakarān api /
vaiṣṇavān viṣṇubhaktāṃś ca dvijabhaktāṃs tathaiva ca //
harivaṃśasya vai śrotā punāty ā saptamaṃ kulam //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yāni deyāni bhārata /
vācyamāne ca viprebhyo rājan parvaṇi parvaṇi //
jātiṃ deśaṃ ca sattvaṃ ca māhātmyaṃ bharatarṣabha /
dharmaṃ vṛttiṃ ca vijñāya kṣatriyāṇāṃ narādhipa //
svasti vācya dvijān ādau tataḥ kāryaṃ pravartate /
samāpte parvaṇi tataḥ svaśaktyā tarpayed dvijān //
ādau tu bharataśreṣṭha gandhamālyārcitān dvijān /
ādau tu vācakaṃ caiva vastragandhasamanvitam /
paulome bharataśreṣṭha gandhamālyojjvalān dvijān /
vidhivad bhojayed rājan madhupāyasam uttamam //
tato mūlaphalaprāyaṃ pāyasaṃ madhusarpiṣā /
āstike bhojayed rājan dadyāc caiva guḍaudanam /
tataḥ sarvaguṇopetam annaṃ saṃbhavaparvaṇi /
apūpaiś caiva pūpaiś ca modakaiś ca samanvitam //
sabhāparvaṇi rājendra haviṣyaṃ bhojayed dvijān /
āraṇyake mūlaphalais tarpayeta dvijottamān //
āraṇyaparvam āsādya jalakumbhaṃ pradāpayet /
tarpaṇāni ca mukhyāni vanyamūlaphalāni ca //
sarvakāmaguṇopetaṃ viprebhyo 'nnaṃ pradāpayet /
virāṭaparvaṇi tathā vāsāṃsi vividhāni ca //
kāṃsyopadohanā gāś ca kāraṇārthaṃ pradāpayet /
udyoge bharataśreṣṭha sarvakāmaguṇānvitam /
suvarṇaṃ ca tathā dadyād udyoge ca śrute tathā /
bhojanaṃ bhojayed viprān gandhamālyair alaṃkṛtān //
bhīṣmaparvaṇi rājendra dattvā yānam anuttamam /
bhojanaṃ caiva mṛṣṭānnam aṣṭau dānāni dāpayet /
tataḥ sarvaguṇopetam annaṃ dadyāt susaṃskṛtam //
droṇaparvaṇi viprebhyo bhojanaṃ paramārcitam /
sarvakāmaguṇopetaṃ droṇaparvani bhārata /
śarāś ca deyā rājendra cāpāny asivarās tathā //
varmavastrāṇy alaṃkārān pūjayec ca dvijottamān /
karṇaparvaṇy api tathā bhojanaṃ sārvakāmikam /
viprebhaḥ saṃskṛtaṃ samyag dadyāt saṃyatamānasaḥ /
śalyaparvaṇi rājendra modakaiḥ saguḍaudanaiḥ //
apūpais tarpaṇaiś caiva sarvam annaṃ pradāpayet /
gadāparvaṇy api tathā mudgamiśraṃ pradāpayet //
sauptike parvaṇi tathā bhojanaṃ sārvakāmikam /
strīparvaṇi tathā ratnais tarpayeta dvijottamān /
ghṛtaudanaṃ purastāc ca aiṣīke dāpayet punaḥ //
tataḥ sarvaguṇopetam annaṃ dadyāt susaṃskṛtam //
śāntiparvaṇy api gate haviṣyaṃ bhojayed dvijān //
anuśāsanike rājan mṛṣṭānnaṃ bhojayed dvijān /
āśvamedhikam āsādya bhojanaṃ sārvakāmikam /
tathāśramanivāse tu haviṣyaṃ bhojayed dvijān //
mausale sārvaguṇikaṃ gandhamālyānulepanam /
mahāprasthānike tadvat sarvakāmaguṇānvitam /
prasthāne bharataśreṣṭha dadyāc copānahau śubhau /
prāsthānike tathā parve miṣṭānnaṃ dāpayed dvijān /
svargaparvaṇy api tathā haviṣyaṃ bhojayed dvijān //
svargārohaṇake dadyād bhojanaṃ sarvakāmikam /
suvarṇena ca saṃyuktaṃ vācakāya nivedayet /
harivaṃśasamāptau tu sahasraṃ bhojayed dvijān /
harivaṃśe tataḥ parvaṃ pāyasaṃ tatra bhojanam /
harivaṃśe tu vai deyaṃ yac cāsya dayitaṃ gṛhe /
harivaṃśe tathā parve pāyasaṃ tatra bhojayet /
niṣkamātrasuvarṇena pustakaṃ ca pradāpayet /
śravaṇena ca dānena putraprāptir na saṃśayaḥ /
gām ekāṃ niṣkasaṃyuktāṃ brāhmaṇāya nivedayet /
tadardhenāpi dātavyā daridreṇāpi pārthiva //
lakṣmīnārāyaṇau pūjyau gandhapuṣpādyalaṃkṛtaiḥ //
umāmaheśvaraṃ caiva tadagre sthāpayed sudhīḥ /
pustakaṃ pūjayitvā tu vastrāgandhādyalaṃkṛtam /
śravaṇaṃ harivaṃśasya kartavyaṃ ca yathāvidhi //
vācake hemakeyūraṃ uṇḍalābharaṇādikam /
umāmaheśvaraṃ caiva daṃpatyoś ca yathāvidhim //
pustakaṃ harivaṃśasya vācakāya pradāpayet /
juhuyāc ca daśāṃśena tilamājyapariplutaiḥ //
ekādaśa varṇaniṣkāḥ pradātavyā ca dakṣiṇā //
pratiparvasamāptau tu pustakaṃ vai vicakṣaṇaḥ /
suvarṇena ca saṃyuktaṃ vācakāya nivedayet //
ślokaṃ vā ślokapādaṃ vā akṣaraṃ vā nṛpātmaja /
śṛṇuyād ekacittas tu viṣṇudayito bhavet //
vyāsaṃ caiva sapatnīkaṃ pūjayec ca yathāvidhi /
lakṣmīnārāyaṇaṃ devaṃ pūjitaṃ tac ca pūjayet //
vācakaṃ pūjayed yas tu bhūmivastrasudhenubhiḥ /
viṣṇuḥ saṃpūjitas tena sa sākṣād devakīsutaḥ //
pāraṇe pāraṇe rājan yathāvad bharatarṣabha //
samāpya sarvāḥ prayataḥ saṃhitāḥ śāstrakovidaḥ /
śubhe deśe niveśyātha kṣaumavastrābhisaṃvṛtāḥ //
śuklāmbaradharaḥ sragvī śucir bhūtvā svalaṃkṛtaḥ /
arcayeta yathānyāyaṃ gandhamālyaiḥ pṛthak pṛthak //
pustakaṃ prayataḥ pūjya svarṇaratnair duḥkūlakaiḥ /
prārthayeta tato nūnaṃ sarvakāmāny athepsitān /
śrīphalārghyaṃ karābhyāṃ ca gṛhītvā tatra daṃpatī /
(atha prārthanā) /
oṃ brahman viṣṇo maheśāna putrān dehi mamānaghān /
sāvitrīsahito brahmaṃl lakṣmīsahita keśava /
pārvatīsahitaḥ svāmiñ śiva putrān dadasva naḥ /
putradānene deveśa putravantaṃ kuruṣva mām /
(iti prārthanā) /
pradakṣiṇāṃ namaskāro harau pustakam eva /
jaya devādhideveśa lakṣmīvāsa namo 'stu te /
jaya tvaṃ jagatāṃ nātha kāmanāṃ mama pūraya /
yaṃ yaṃ cintayate kāmaṃ taṃ tam āpnoti niṣcitam /
harivaṃśaḥ śruto yena tasya hastagato jayaḥ /
viṣṇur eva mahāyogī yogena stūyate hi yaḥ /
stūyate brahmasahitair ṛṣibhiḥ śaṃkareṇa ca /
stūyate sarvadevaiś ca prasannabalapauruṣaiḥ /
kuryāt ṣoḍaśabhiḥ karṣair mūrtiṃ nārāyaṇasya tu /
narasya daśabhiḥ karṣaiḥ suvarṇasya narādhipa /
bhūṣaṇaiḥ samalaṃkṛtya pratiṣṭḥāṃ kārayet tayoḥ /
mahāpuruṣasūktena hy abhiṣekaṃ tu kārayet /
pūjayitvā gandhamālyaiḥ svastivācanapūrvakam /
juhuyād vaiṣṇavair mantrair aṣṭottaraśataṃ tilaiḥ /
homānte mūrtisahitaṃ harivaṃśasya pustakam /
pūjayet prayato bhūtvā śraddadhānena cetasā /
sarvālaṃkārasaṃyuktaṃ mūrtiyuktaṃ savedanam /
citrapuṣṭadvayayutam ācāryāya nivedayet /
tataś ca brāhmaṇān rājan prayataḥ śiṣṭamānasaḥ /
saṃhitāpustakān rājan prayataḥ susamāhitaḥ /
bhaktair māṃsaiś ca peyaiś ca kāmaiś ca vividhaiḥ śubhaiḥ //
hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca dakṣiṇām atha dāpayet /
sarvatra tripalaṃ svarṇaṃ dātavyaṃ prayatātmanā /
tadardhaṃ pādaśeṣaṃ vā vittaśāṭyavivarjitam /
yad yad evātmano 'bhīṣṭaṃ tad tad deyaṃ dvijātaye /
sarvathā toṣayed bhaktyā vācakaṃ gurum ātmanaḥ /
devatāḥ kīrtayet sarvā naranārāyaṇau tathā //
tato gandhaiś ca mālyaiś ca svalaṃkṛtya dvijottamān /
tarpayed dvividhaiḥ kāmair dānaiś coccāvacais tathā //
atirātrasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ /
prāpnuyāc ca kratuphalaṃ tathā parvaṇi parvaṇi //
vācako bharataśreṣṭha vyaktākṣarapadasvaraḥ /
bhaviṣyaṃ śrāvayed viprān bhārataṃ bharatarṣabha /
bhuktavatsu dvijendreṣu yathāvat saṃpradāpayet /
vācakaṃ bharataśreṣṭha bhojayitvā svalaṃkṛtam /
brāhmaṇeṣu tu tuṣṭeṣu prasannāḥ sarvadevatāḥ /
anena vidhinā yas tu harivaṃśaṃ śṛṇoti hi /
atirātrasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ /
vittaśāṭyaṃ samāśritya yo nu kuryād imaṃ vidhim /
yathoktaṃ na phalaṃ tasya bhaved iha na saṃśayaḥ /
śrutvā tatpustakaṃ deyaṃ pratimā parvaṇi tathā /
ācāryāya prayatnena toṣayed brāhmaṇaṃ tathā /
vācakaḥ parituṣṭaś ca śubhāṃ prītim anuttamām /
vācake parituṣṭe tu śubhā prītir anuttamā /
tato hi varaṇaṃ kāryaṃ dvijānāṃ bharatarṣabha //
sarvakāmair yathānyāyaṃ sādhubhiś ca pṛthagvidhaiḥ /
ity eṣa vidhir uddiṣṭo mayā te dvipadāṃ vara /
śraddadhānena vai bhāvyaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi //
harivaṃśam imaṃ puṇyaṃ vidhinā kena suvrata /
śṛṇuyāt puruṣo nityaṃ paṭhec ca niyatātmavān /
tathā vakṣyāmi te sarvaṃ śṛṇuṣvaikamanā nṛpa /
namaskṛtya jagannāthaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim /
pārāśaryaṃ tathā vyāsaṃ māṃ ca tvāṃ ca jagatpate /
arcayet pustakaṃ pūrvaṃ gandhapuṣpādinā saha /
snātvā śuciḥ prasannātmā savyenādāya pustakam /
dakṣiṇena namaskṛtya kareṇa vidhinā naraḥ /
adhyāyaṃ ekaṃ devebhyaḥ śrāvayeta sadā naraḥ /
gandharvebhyaḥ piśācebhyo guhyakebhyas tathaiva ca /
vāgyataḥ prayato bhūtvā ekam adhyāyam ācaret /
tataś cāpi yathāśakti paṭheta niyatātmavān /
śrāvayet satataṃ vipro nityaṃ deveśvare harau /
sukhaduḥkhe tathā krodhe devakārye tathaiva ca /
pitṛkārye tathā yāne vivāhe maṃgale 'pi ca /
sāyaṃ prātaḥ sadā rājan manaḥkṣobhe tathaiva ca /
vidyārambhe tathā cānte vidyāgrahaṇasaṃnidhau /
vācayeta mahārāja tatra tatra samṛddhaye /
caritaṃ devadevasya puṇyātyeva divāniśam /
tasmāt sarvaprayatnena paṭhed vaṃśaṃ harer nṛpa /
na nāstikeṣu vaktavyaṃ kṛtaghne na ca pāpiṣu /
vācayan vāpi rājendra tadā tūṣṇīṃ tu saṃyataḥ /
anyathā kilbiṣī rājan nātra kāryā vicāraṇā /
caturvargapradaṃ nityaṃ caritaṃ keśavasya ha /
tasmād dhi bhavatā nityaṃ gopyaṃ sarvatra bhārata /
śuśrūṣave ca vaktavyaṃ namaskṛtya janārdanam /
niyamasthaḥ śuciḥ śrotā śṛṇuyān nānyamānasaḥ /
idaṃ cāpy aparaṃ rājañ śṛṇu yatnaparo bhava /
pāraṇakramam evaitat pātre darbhān samānayet /
udakumbhān samānīya kuryāt pāraṇam āditaḥ /
samāpte pāraṇe rājan snānaṃ tena samārabhet /
vācakasyāpi rājendra ślakṣṇaṃ vāsoyugaṃ dadet /
māṇikyaṃ hāṭakaṃ vāpi bhūmiṃ gāś cāpi yatnataḥ /
tena prīto harir viṣṇur ātmasāyujyam ānayet /
idaṃ puṇyam idaṃ puṇyam ity uvāca mahāmuniḥ /
yaḥ śrāvayed dharer nityaṃ yathāśakti naraḥ sadā /
harer vaṃśaṃ harer vaṃśaṃ iti vā nityam ācaret /
harivaṃśe sthite rājan ko nāma narakaṃ vrajet /
kṛpaṇo vā yadi syāt tu kasyāhur narake bhayam /
etasya śravaṇe rājan pāraṇe ca narottama /
tasmād yatnavatā nityaṃ śreyaś ca param ṛcchati /
ity etat pāraṇe puṇyaṃ śravaṇeṣu ca yo vidhiḥ /
proktāv etau mayā vipra mahābhāratakīrtane /
mahāgranthaṃ mahārthaṃ ca mahad yuddhasamāśrayam /
mahadbhir dhāryate yasmān mahābhāratam ucyate /
bhārataṃ śṛṇuyān nityaṃ bhārataṃ parikīrtayet /
bhārataṃ bhavane yasya tasya haste gato jayaḥ /
yaḥ śṛṇoti vividhena saṃhitāṃ @
śrāvayed dvijavarāṃś ca bhaktitaḥ |
sottamāṃ gatiṃ avāpya modate @
devasaṃgha saṃhitas triviṣṭape ||
dvaipāyanoṣṭapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ @
puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca |
yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ @
kiṃ tasya puṣkarajalair abhiśecanena ||
yo gośataṃ kanakaśṛṅgakhuraṃ pradadyād @
viprāya vedaviduṣe vinayānvitāya |
puṇyāṃ ca bhāratakathāṃ śṛṇuyāt sademāṃ @
tulyaṃ phalaṃ bhavati tasya ca tasya caiva ||
ity uktvā virarāmaivaṃ vyāsaśiṣyo mahātapāḥ /
janamejayas tu rājarṣir viṣṇor bhaktiṃ samudvahan /
śaśāsa ca nṛpo rājā rājyaṃ nihatakaṇṭakam /
ubhau sukṛtinau loke kṛṣṇaprītisamanvitau /
(niyataṃ svargagāminau) |
bhāratād vividhaṃ puṇyaṃ bhārate vividhāḥ kathāḥ /
bhārataṃ sevate yaś ca dīrgham āyur avāpnuyāt /
(sa yāti paramaṃ padam) |
bhārataṃ sarvaśāstrāṇām uttamaṃ bharatarṣabha /
bhāratāt prāpyate śreyo mokṣas tena bravīmi te /
mahābhāratam ākhyānaṃ kṣitiṃ gāṃ ca sarasvatīṃ /
brāhmaṇān keśavaṃ caiva prātar utthāya kīrtayet /
(kīrtayan nāvasīdati) |
vande māyāraṇe puṇye bhārate bharatarṣabha /
ādau cānte ca madhye ca hariḥ sarvatra gīyate /
yatra viṣṇukathā divyā śrūyate ca sanātanaḥ /
tac chrotavyaṃ manuṣyeṇa paraṃ sukham ihecchatā /
eta . . . mahārthaṃ ca mahad yuddhasamāśrayam /
mahadbhir dhriyate yasmān mahābhāratam ucyate /
bhārata neha saṃhitāṃ (sic) |
śrāvayed budhajanāṃś ca bhaktitaḥ @
sottamāṃ gatim avāpya modate |
devasaṃghasahitas triviṣṭape @
putrapautrasahitaś ca vīryavān |
bhārataśravaṇe rājan pāraṇe ca nṛpottama /
sadā yatnavatā bhāvyaṃ śreyas tu param icchatā //
bhārataṃ śṛṇuyān nityaṃ bhārataṃ parikīrtayet /
bhārataṃ bhavane yasya tasya hastagato jayaḥ //
bhārataṃ paramaṃ puṇyaṃ bhārate vividhāḥ kathāḥ /
bhārataṃ sevyate devair bhārataṃ paramaṃ padam //
bhārate śriyam abhyeti bhārataṃ yāga ucyate /
bhārataṃ sarvaśāstrāṇām uttamaṃ bharatarṣabha /
bhāratāt prāpyate mokṣas tattvam etad bravīmi te //
mahābhāratam ākhyānaṃ kṣitiṃ gāṃ ca sarasvatīm /
brahmāṇaṃ keśavaṃ caiva kīrtayan nāvasīdati //
vede rāmāyaṇe puṇye bhārate bharatarṣabha /
ādau cānte ca madhye ca hariḥ sarvatra gīyate //
yatra viṣṇukathā divyāḥ śrutayaś ca sanātanāḥ /
tac chrotavyaṃ manuṣyena paraṃ padam ihecchatā //
etat pavitraṃ paramam etad dharmanidarśanam /
etat sarvaguṇopetaṃ śrotavyaṃ bhūtim icchatā //
yad dattaṃ śṛṇuyān nityaṃ śraddhāyuktena saṃyutam /
kriyate 'sārasaṃsāre vāñchitasyaiva kāraṇam /
harivaṃśasya śravaṇam iti dvaipāyano 'bravīt /
aśvamedhasahasreṇa vājapeyaśatais tathā /
yat phalaṃ prāpyate puṃbhis tad dharer vaṃśapāraṇāt /
ajaram amaram ekaṃ dhyeyam ādyantaśūnyaṃ @
saguṇam aguṇam ādyaṃ sthūlam atyantasūkṣmam |
nirupamam anumeyaṃ yogināṃ jñānagamyaṃ @
tribhuvanagurum īśaṃ tvāṃ prapanno 'smi viṣṇo |
sarvas taratu durgāṇi sarvo bhadrāṇi paśyatu /
sarveṣāṃ vāñchitā arthā bhavantv asya ca pāraṇāt /
yathānukīrtanaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam /
gosahasrasamaṃ puṇyaṃ vājimedhaśataṃ phalam /
dharmārthakāmamokṣāṃś ca labhate nātra saṃśayaḥ /
kāyikaṃ vācikaṃ caiva manasā samupārjitam /
tat sarvaṃ nāśam āyāti tamaḥ sūryodaye yathā //
aṣṭādaśapurāṇānām śravaṇād yat phalaṃ bhavet /
tat phalaṃ samavāpnoti vaiṣṇavo nātra saṃśayaḥ //
striyaś ca puruṣāś caiva vaiṣṇavaṃ padam āpnuyuḥ /
strībhiś ca putrakāmābhiḥ śrotavyaṃ vaiṣṇavaṃ yaśaḥ //
dakṣiṇā cātra deyā vai niṣkapañcasuvarṇakam /
vācakāya yathāśaktyā yathoktaṃ phalam icchatā //
svarṇaśṛṃgīṃ ca kapilāṃ savatsāṃ vastrasaṃvṛtām /
vācakāya ca dadyād dhi ātmanaḥśreyaḥ icchatā //
alaṃkāraṃ pradadyāc ca pāṇyor vai bharatarṣabha /
karṇasyābharaṇaṃ dadyād dhanaṃ caiva viśeṣataḥ //
bhūmidānaṃ samādadyād vācakāya narādhipa /
bhūmidānasamaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati //
śṛṇoti śrāvayed vāpi satataṃ caiva yo naraḥ /
sarvapāpavinimukto vaiṣṇavaṃ padam āpnuyāt //
pitṝn uddharate sarvān ekādaśa samudbhavān /
ātmānaṃ sasutaṃ caiva striyaṃ ca bharatarṣabha //
daśāṃśaś caiva homo 'pi kartavyo 'tra narādhipa //
idaṃ mayā tavāgre ca proktaṃ sarvaṃ nararṣabha /
prabhāvaṃ padmanābhasya svapataḥ sāgarāmbhasi /
puṣkare vai yathodbhūtā devāḥ sarṣigaṇāḥ purā //
ādityā vasavo rudrā marutaś coṣmapās tathā /
aśvinau ca mahābhāgau śataśo 'tha sahasraśaḥ /
ṛṣayaś ca mahātmānaḥ sādhyā viśveśvarās tathā //
vyāsarṣiṇā purā proktam etad ākhyāhi me 'khilam /
bṛṃhitaḥ paramodāro vedavedāntavit tathā /
kriyantaṃ caiva kālaṃ vai sa śete puruṣottamaḥ //
etad ākhyāhi nikhilaṃ yogaṃ yogavidāṃ pate /
tvaṃ hi naḥ paramodāro vedavedāṅgavit tathā //
śṛṇvatas tasya me kīrtiṃ na tṛptir upajāyate //
kiyantaṃ sa ca kālaṃ vai śete sa puruṣottamaḥ /
kiyantaṃ caiva śayite kālaṃ kālasya saṃbhavaḥ //
kiyatā caiva kālena uttiṣṭhati surādhipaḥ /
katham utthāya bhagavān asṛjan nikhalaṃ jagat //
ke prajāpatayas tatra āsan pūrvaṃ mahāmune /
kathaṃ nirmitavāṃś caiva sa tu lokān sanātanaḥ //
evam ekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame /
naṣṭadevāsuragaṇe pranaṣṭoragarākṣase //
naṣṭānilānale loke naṣṭākāśamahītale /
kevalaṃ gahvarībhūte mahābhūtaviparyaye //
prabhur mahābhūtapatir mahātejā mahākṛtiḥ /
āste sa ca suraśreṣṭho vidhim ādāya kaṃ mune //
śṛṇomi parayā bhaktyā tava vaktrād viśeṣataḥ /
tan me tvam upapannāya brahmann etad asaṃśayam /
vaktum arhasi dharmiṣṭha yaśo nārāyaṇātmakam //
prādurbhāvaṃ puraskṛtya bhūtaṃ bhavyaṃ mahātmanaḥ /
śrāddhānām upaviṣṭānāṃ bhagavan vaktum arhasi //
nārāyaṇayaśojñāne yā bhaved bhavataḥ spṛhā /
tvadvaṃśānaghapūtasya kāryaṃ kuru kularṣabha //
tam āśritya spṛhā yeṣāṃ teṣāṃ yuktā jagatpate /
śṛṇuṣvādipurāṇebhyo devatābhyo yathāśruti /
brāhmaṇānāṃ ca vadatāṃ śruto 'smābhir mahātmanām //
yathā ca tapasā dṛṣṭvā bṛhaspatisamadyutiḥ /
parāśarasutaḥ śrīmān gūrur dvaipāyano 'bravīt //
tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yathāśakti yathāśruti /
na vijñātuṃ mayā śakyam ṛṣimātreṇa bhārata //
kaḥ samutsahate jñātuṃ paraṃ nārāyaṇātmakam /
viśvātmano 'yaṃ brahmāpi na vedayati tattvataḥ //
śrutaṃ me viśvadevānāṃ yad rahasyaṃ maharṣiṇām /
yad divyaṃ sarvadevānāṃ yat tattvaṃ tattvavādinām //
tad adhyātmavidāṃ cintyaṃ kāraṇaṃ caiva karmaṇām /
adhidaivaṃ yad adhyātmaṃ yad daivam iti saṃjñitam //
yadbhūtam adhibhūtaṃ ca yat paraṃ ca maharṣiṇām /
tat satyaṃ devadṛṣṭaṃ ca yat satyaṃ yatayo viduḥ //
yaḥ kartā kārako buddhir manaḥ kṣetrajña eva ca /
pradhānaṃ puruṣaḥ śāstā yaḥ kaścid abhiśabdyate //
kālaḥ kālaṃ svapayati draṣṭā svādhīna eva ca /
prāṇaḥ pañcavidhaś caiva dhruvam akṣaram eva ca //
ucyate vividhair bhāvais tasyaivānagha tatparaiḥ /
sa eva bhagavān sarvaṃ karoti vikaroti ca //
yo 'smān kārayate karma tena sma vyākulīkṛtāḥ /
yajāmahe tam eveśaṃ tam evecchāma nirvṛtāḥ //
yo vaktā yaś ca vaktavyo yaś cāhaṃ prabravīmi te /
idaṃ śṛṇuta yacchreyo yac cānyat parijalpatha //
yāḥ kathāś caiva vartante śrutayo vātha gahvarāḥ /
viśvaṃ viśvapatir devaḥ sarvaṃ nārāyaṇātmakam //
yat satyaṃ yad amṛtam ādim akṣaraṃ vai @
yad bhūtaṃ bhavati mithaś ca yad bhaviṣyam |
yat kiṃcic caram acarāvyayaṃ triloke @
tat sarvaṃ puruṣavaraḥ prabhur variṣṭhaḥ ||
catvāry āhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tat kṛtaṃ yugam /
tasya tāvacchatī saṃdhyā dviguṇā janamejaya //
tatra dharmaś catuṣpādo hy adharmaḥ pādavigrahaḥ /
svadharmaniratāḥ santo yajante caiva mānavāḥ //
viprāḥ sthitā dharmaparā rājavṛtte sthitā nṛpāḥ /
kṛṣyām abhiratā vaiśyāḥ śūdrāḥ śuśrūṣavaḥ sthitāḥ //
sadā sattvaṃ ca satyaṃ ca dharmaś caiva vivardhate /
sadbhir ācaritaṃ yac ca kriyate khyāyate ca vai //
etat kṛtayuge vṛttaṃ sarveṣām eva bhārata /
prāṇināṃ dharmabuddhīnām api cen nīcayoninām //
trīṇi varṣasahasrāṇi tretāyugam ihocyate /
tasya tāvacchatī saṃdhyā dviguṇā parikīrtitā //
dvābhyām adharmaḥ pādābhyāṃ tribhir dharmo vyavasthitaḥ /
tatra satyaṃ ca sattvaṃ ca kṛte sarvaṃ vidhīyate //
tretāyāṃ vikṛtiṃ yānti varṇā laulyena saṃyutāḥ /
cāturvarṇyasya vaikṛtyād yānti daurbalyam āśritaḥ //
eṣā tretāyugagatir vicitrā devanirmitā /
dvāparasyāpi yā ceṣṭā tām api śrotum arhasi //
dvāparaṃ dve sahasre tu varṣāṇāṃ kurusattama /
tasya tāvacchatī saṃdhyā dviguṇā parikīrtitā //
tatrāpy arthaparā viprā jñānino rajasāvṛtāḥ /
śaṭhā naikṛtikāḥ kṣudrā jāyante kurupuṃgava /
dvābhyāṃ dharmaḥ sthitaḥ padbhyām adharmas tribhir utthitaḥ //
viparyayaṃ yānti śanaiḥ kṛte ye dharmasetavaḥ /
brāhmaṇyabhāvā naśyanti tathāstikyaṃ viśīryate /
vratopavāsās tyajyante dvāpare yugaparyaye //
tathā varṣasahasraṃ tu varṣāṇāṃ dve śate tathā /
saṃdhyāyāḥ parisaṃkhyātaṃ krūraṃ kaliyugaṃ smṛtam //
tatrādharmaś catuṣpādaṃ syād dharmaḥ pādavigrahaḥ /
kāminas tamasā channā jāyante tatra mānavāḥ //
naivopavāsakṛt kaścin na sādhur na ca satyavāk /
nāstiko brahmavaktā vā naro bhavati vai tadā //
ahaṃkāragṛhītāś ca prakṣīṇasnehabāndhavāḥ /
viprāḥ śūdrasamācārāḥ śūdrās tv ācāralakṣaṇāḥ //
dūṣakās tv āśramāṇāṃ ca varṇānāṃ caiva saṃkarāḥ /
agamyeṣv abhirajyante vatsyanty evaṃ kalau yuge //
āyus tathaiva saṃdehe yugānte janamejaya /
evaṃ dvādaśasāhasraṃ tatraitad yugam ucyate /
tad ekasaptatiguṇaṃ manvantaram ihocyate //
bhūyaś caturdaśaguṇaṃ tad aho brahmaṇaḥ smṛtam /
trayyāṃ caiva tu saṃdeho yugānte janamejaya /
divyāṃ dvādaśasāhasrīṃ yugākhyaṃ kavayo viduḥ /
etatsahasraparyantaṃ tad aho brāhmam ucyate //
tato 'hani gate tasmin sarveṣām eva dehinām /
śarīranirvṛtiṃ cakre rudraḥ saṃhārabuddhimān //
devatānāṃ ca sarvāsāṃ brāhmaṇānāṃ mahīpate /
daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣagandharvarakṣasām //
devarṣīṇāṃ brahmarṣīṇāṃ tathā rājarṣiṇāṃ api /
kiṃnarāṇām apsarasāṃ bhujaṅgānāṃ tathaiva ca //
parvatānāṃ nadīnāṃ ca paśūnāṃ caiva bhārata /
tiryagyonigatānāṃ ca sattvānāṃ kṛmiṇāṃ tathā //
mahābhūtapatir devaḥ pañca bhūtāni bhūtakṛt /
jagatsaṃharaṇārthāya kurute vaiśasaṃ mahat //
bhūtvā sūryaś cakṣuṣī cādadāno @
bhūtvā vāyuḥ saṃharan prāṇijālam |
bhūtvā vahnir dahyate sarvalokān @
megho bhūtvā bhūya evābhyavarṣat ||
bhūtvā nārāyaṇo yogī saptamūrtir vibhāvasuḥ /
gabhastibhiḥ pradīptābhiḥ saṃśoṣayati sāgarān //
pītvārṇavāṃś ca sarvān sa nadīkūpāṃś ca sarvaśaḥ /
parvatānāṃ ca salilaṃ sarvam ādāya raśmibhiḥ //
bhittvā sahasraśaś caiva mahīṃ gatvā rasātalam /
rasātalagataṃ kṛtsnaṃ pibate rasam uttamam //
apsu sṛjan kledam anyad dadāti prāṇināṃ dhruvam /
tat sarvam aravindākṣa ādatte puruṣottamaḥ //
vāyuś ca balavān bhūtvā sa vidhūyākhilaṃ jagat /
prāṇodayaṃ surāṇāṃ ca vāyunā kurute hariḥ //
tato devagaṇānāṃ ca sarveṣām eva dehinām /
ye cendriyagaṇāḥ sarve ye cānye rajasodbhavāḥ /
rūpaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca pṛthivīm āśritā guṇāḥ //
jihvā rasaś ca snehaś ca saṃśritāḥ salilaṃ guṇāḥ /
rūpaṃ cakṣur vipākaś ca jyotir evāśritā guṇāḥ //
ta ekībhūya sarve 'pi pralaye samupasthite /
sparśaḥ prāṇaś ca ceṣṭā ca pavanaṃ saṃśritā guṇāḥ /
śabdaṃ śrotraṃ ca yoniś ca gaganaṃ saṃśritā guṇāḥ /
lokamāyā bhagavatā muhūrtena vināśitāḥ /
mano buddhiś ca sarveṣāṃ kṣetrajñaś ceti yaḥ śrutaḥ /
parameṣṭhinaṃ vareṇyaṃ ca hṛṣīkeśaṃ samāśritāḥ //
tato bhagavatā tatra raśmibhiḥ parivāritāḥ /
vāyunākṛṣyamāṇāś ca rūpānyonyasamāśrayāt //
teṣāṃ saṃgharṣajodbhūtaḥ pāvakaḥ śatadhā jvalan /
adahan nikhilāṃl lokān ugraḥ saṃvartako 'nalaḥ //
sa parvatāṃs tarūn gulmāṃl latāvallīs tṛṇāni ca /
vimānāni ca divyāni purāṇi vividhāni ca //
āśramāṃś ca tathā puṇyān divyāny āyatanāni ca /
yāni cāśrayaṇīyāni tāni sarvāṇi so 'dahat //
bhasmībhūtāṃs tataḥ sarvāṃl lokāṃl lokagurur hariḥ /
bhūyo nirvāpayāmāsa jalayuktena karmaṇā //
sahasradṛṅ mahātejā bhūtvā kṛṣṇo mahāghanaḥ /
divyatoyena haviṣā tarpayāmāsa medinīm //
tataḥ kṣīranikāśena svādunā paramāmbhasā /
śivena puṇyena mahī nirvāṇam agamat param //
tena sā jalasaṃchannā payasā sarvato dharā /
ekārṇavajalā bhūtvā sarvasattvavivarjitā //
mahābhūtāny api ca taṃ praviṣṭāny amitaujasam /
naṣṭārkapavanākāśe sūkṣme janavivarjite //
saṃśoṣayitvā pītvā ca kalpayitvā ca dehinaḥ /
dagdhvā saṃtāpayitvā ca vasaty ekaḥ sanātanaḥ //
paurāṇaṃ rūpaṃ āsthāya kim apy amitabuddhimān /
ekārṇavajale hy āsīd yogī yogam upāgataḥ //
vaṭapatraṃ samādāya harir yogena kenacit /
tasyopari jagannāthaḥ śete bālatvam āśritaḥ //
ayutānāṃ sahasrāṇi gatāny ekārṇave 'mbhasi /
na cainaṃ kaścid avyaktaṃ vyaktaṃ veditum arhati //
ekārṇavavidhiḥ ko 'yaṃ yaś caiṣa parikīrtitaḥ /
ka eṣa puruṣo nāma kiṃ yogaḥ kaś ca yogavān //
etāvantam asau kālam ekārṇavavidhiṃ prati /
kariṣyatīmaṃ bhagavān iti kaścin na budhyate //
na draṣṭā naiva vaditā na jñātā naiva pārśvataḥ /
na sma vijñāyate kaścid ṛte taṃ devaṃ uttamam //
nabhaḥ kṣitiṃ pavanam atha prakāśayan @
prajāpatiṃ bhuvanapatiṃ sureśvaram |
pitāmahaṃ śrutinilayaṃ mahāmuniṃ @
mahodadhau śayanaṃ arocayat prabhuḥ ||
evam ekārṇavībhūte śete loke mahādyutiḥ /
naṣṭe sthāvarajaṅgame |
naṣṭānalānile loke naṣṭākāśe mahītale /
candrasūryagrahe naṣṭe @
pracchādya salilaṃ sarvaṃ harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ //
pracchādya salilenorvīṃ haṃso nārāyaṇāyate /
mahato rajaso madhye mahārṇavasamasya vai /
virajasko mahābāhur akṣaraṃ brahma yaṃ viduḥ //
atmarūpaprakāśena manasā saṃvṛtaḥ prabhuḥ /
divyam āsthāya kālaṃ tu tataḥ suṣvāpa so 'vyayaḥ //
manasādhikam āsthāya yatra taṃ satram āsate /
yathātattvaṃ paraṃ jñānaṃ sūtaṃ yad brahmaṇo matam /
rahasyāraṇyakodiṣṭaṃ yatropaniṣadaṃ smṛtam //
puruṣo yajña ity evaṃ yat paraṃ parikīrtitam /
yac cānyat puruṣākhyaṃ syāt sarvaṃ tat puruṣottamaḥ //
ye ca yajñaparā viprā ṛtvijā iti saṃjñitāḥ /
ātmadehāt purā bhūtvā yajñebhyaḥ śrūyatāṃ tadā //
brahmāṇaṃ paramaṃ vaktrād udgātāraṃ ca sāmagam /
hotāram atha cādhvaryuṃ bāhubhyām asṛjat prabhuḥ //
brāhmaṇo brāhmaṇacchaṃsī prastotāraṃ ca sarvaśaḥ /
tanmitraṃ varuṇaṃ sṛṣṭvā pratiṣṭhātāram eva ca //
udasat pratihartāraṃ hotāraṃ caiva bhārata /
adhyāpakam athorubhyāṃ neṣṭhāraṃ caiva bhārata //
pāṇibhyām atha cāgnīdhraṃ brahmaṇyaṃ caiva yajñiyam /
grāvāṇam atha bāhubhyāṃ sūnetāraṃ ca cakṣuṣaḥ //
evam evaiṣa bhagavān ṣoḍaśaitāñ jagatpatiḥ /
pravaktṝn sarvajñānām ṛtvijo 'sṛjad uttamān //
tad eṣa vai vedamayaḥ puruṣo yajñasaṃjñitaḥ /
vedāś ca tanmayāḥ sarve sāṅgopaniṣad akriyāḥ //
svapity ekārṇave caiva yadāścaryam abhūt tadā /
śrūyatāṃ tad yathāvṛttaṃ mārkaṇḍeyo 'nubhūtavān //
jīrṇo bhagavatas tasya kukṣāv eva mahāmuniḥ /
bahuvarṣasahasrāyus tasyaiva varatejasā //
iti tīrthaprasaṅgena pṛthivītīrthagocaraḥ /
āśramān api puṇyāṃś ca tīrthāny āyatanāni ca //
deśān rāṣṭrāṇi citrāṇi purāṇi vividhāni ca /
japahomarataḥ kṣāntas tapo ghoraṃ samāśritaḥ //
rudraṃ sarveśvaraṃ śaṃbhuṃ brahmāṇaṃ kamalāsanam /
candrādityau tathā vāyum indraṃ varuṇam eva ca //
agniṃ yamaṃ bhūtapatiṃ kālamṛtyuṃ tathaiva ca /
parvatān atha sarvāṃś ca nadīsāgarasaptamān //
dadarśa sarvaṃ bhagavān mahāmuniḥ @
kukṣau jagatkartur asau jagatpateḥ |
svayaṃ ca mūrteḥ puruṣottamasya @
tatraiva māyāpaṭale jaganmaye ||
kadācit paryaṭan bhūyo bahukālaṃ śramānvitaḥ /
mārkaṇḍeyas tatas tasya śanair vaktrād viniḥsṛtaḥ /
niṣkrāmantaṃ na cātmānaṃ jānīte devamāyayā //
niṣkrāntas tasya vadanād ekārṇavam atho gataḥ /
sarvatas tapasā channaṃ mārkaṇḍeyo nirīkṣate //
tasyotpannaṃ bhayaṃ tīvraṃ saṃśayaś cātmajīvite /
vaṭapatre sthitaṃ devaṃ dadarśa muditātmavān /
devadarśanasaṃhṛṣṭo vismayaṃ cāgamat param //
sa cintayati madhyastho mārkaṇḍeyo 'bhiśaṅkitaḥ /
kiṃ svid bhaved iyaṃ cintā mohaḥ svapno 'nubhūyate //
vyaktam anyatamo bhāvo hy eteṣāṃ bhavitā mama /
na hīdṛśam asaṃkliṣṭam ayuktaṃ satyam arhati //
naṣṭacandrārkapavane channaparvatabhūtale /
katamaḥ syād ayaṃ loka iti cintāṃ vyavasthitaḥ //
apaśyac cādipuruṣaṃ śayānaṃ parvatopamam /
toyārdram iva jīmūtaṃ madhye magnaṃ mahārṇave //
salilārdhād adho magnaṃ jīmūtam iva sāgare /
tapantam iva tejobhir bhāsvantam iva varcasā /
jāgrantam iva gāmbhīryāc chvasantam iva pannagam //
sa devaṃ praṣṭum āyāti ko bhavān iti vismayāt /
gāmbhīryāj jāgratam iva jvalantam iva tejasā //
tathaiva ca śanair bhūyo muniḥ kukṣiṃ praveśitaḥ //
sa praviṣṭaḥ punaḥ kukṣau mārkaṇḍeyaḥ suniścitaḥ /
tathaiva carate bhūyo 'vijānan svapnadarśanam //
sa tathaiva yathāpūrvaṃ pṛthivīm aṭate balāt /
puṇyatīrthāni pūtāni nirīkṣann iva bhūtale //
kratubhir yajamānāṃś ca samāptavaradakṣiṇaiḥ /
paśyate devakukṣisthān yajñiyāñ śataśo dvijān //
sadvṛttam āśritāḥ sarve varṇā brāhmaṇapūrvakāḥ /
catvāraś cāśramāḥ samyag yathoddiṣṭapadānugāḥ //
varṣāṇāṃ śatasāhasraṃ mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ /
carataḥ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ na ca kukṣyantam īkṣate //
tataḥ kadācid atha vai punar vaktrād viniḥsṛtaḥ /
suptaṃ nyagrodhaśākhāyāṃ bālam ekaṃ nirīkṣate //
yathā caikārṇavajale nīhāreṇāvṛtāntare /
avyaktabhīṣaṇe loke sarvabhūtavivarjite //
sa bhūyo vismayāviṣṭaḥ kautūhalasamanvitaḥ /
bālam ādityasaṃkāśaṃ na śaknoty upasarpitum //
so 'cintayad athaikānte sthitvā salilasaṃnidhau /
pūrvadṛṣṭam idaṃ neti śaṅkito devamāyayā //
agādhe salile stabdhe mārkaṇḍeyaḥ plavan muniḥ /
bāhubhyām asakṛd vipraḥ plavaty eva divāniśam /
tadā śramas te bahudhā na pāraṃ tasya paśyati /
tataḥ plavati mūḍhātmā jānāty eva na kiṃcana //
na śāntiṃ labhate tatra tejasā grastavikramaḥ //
plavantam ekaṃ bahudhā mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim /
tathaiva bhagavān haṃso gato yogena bālatām /
babhāṣe meghatulyena svareṇa puruṣottamaḥ //
mā bhair vatsa na bhetavyaṃ mamaivāyāhi cāntikam /
mārkaṇḍeya mune vīra bālas tvaṃ śramapīḍitaḥ //
ko māṃ nāmnā pīḍayati tapaḥ paribhavan mama /
bahuvarṣasahasrākhyaṃ dharṣayaṃś caiva me vayaḥ //
na hy eṣa samudācāro deveṣv api samāhitaḥ /
māṃ brahmāpi sa viśvaśo dīrghāyur iti bhāṣate //
ya 'yaṃ jagadguruḥ sākṣād viṣṇuḥ sarveśvaro hariḥ /
sa eṣa vatsa vatseti pitā brūte na saṃśayaḥ /
kas tapoghoraśiraso mamādya tyaktajīvitaḥ /
Original text: Harivaṃśa, Appendix I · Edition: Parashuram Lakshman Vaidya, Poona : Bhandarkar Oriental Research Institute 1969 (For details see the separate introduction on the Zürich server.) · Data entry Atul Agarwala J. Wayne Bass Julie Bélanger Peter Bisschop Horst Brinkhaus John Brockington Eva De Clercq André Couture James Fitzgerald Arlo Griffiths N. Hanemann Petteri Koskikallio Kreshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0