હરિવંશ · ભાગ 381400

સ્નાતઃ સ્વલંકૃતસ્ તત્ર સો ઽનિરુદ્ધઃ સ ભાર્યયા ॥
તતઃ સ્નિગ્ધૈઃ શુભૈર્ વાક્યૈર્ ગન્ધર્વાશ્ ચ જગુસ્ તદા ।
નૃત્યન્ત્ય્ અપ્સરસશ્ ચૈવ વિવાહમ્ ઉપશોભયન્ ॥
તતો નિર્વર્તયિત્વા તુ વિવાહં શત્રુસૂદનઃ ।
અનિરુદ્ધસ્ય સુપ્રાજ્ઞઃ સર્વૈર્ દેવગણૈર્ વૃતઃ ॥
આમન્ત્ર્ય વરદં તત્ર રુદ્રં દેવનમસ્કૃતમ્ ।
ચકાર ગમને બુદ્ધિં કૃષ્ણઃ પરપુરંજયઃ ॥
દ્વારકાભિમુખં કૃષ્ણં જ્ઞાત્વા શત્રુનિષૂદનમ્ ।
કમ્ભાણ્ડો વચનં પ્રાહ પ્રાઞ્જલિર્ મધુસૂદનમ્ ॥
શૃણુ મે પુણ્ડરીકાક્ષ વિજ્ઞાપ્યં મધુસૂદન ।
બાણસ્ય ગાવસ્ તિષ્ઠન્તિ હસ્તે તુ વરુણસ્ય વૈ ।
યાસામ્ અમૃતકલ્પં વૈ ક્ષીરં ક્ષરતિ માધવ ।
તત્ પીત્વાતિબલશ્ ચૈવ નરો ભવતિ દુર્જયઃ ॥
કુમ્ભાણ્ડેનૈવમ્ આખ્યાતે હરિઃ પ્રીતમનાસ્ તદા ।
ગમનાય મતિં ચક્રે ગન્તવ્યમ્ ઇતિ નિશ્ચિતઃ ॥
તતસ્ તુ ભગવાન્ બ્રહ્મા વર્ધાપ્ય સ તુ કેશવમ્ ।
જગામ બ્રહ્મલોકં સ વૃતઃ સ્વભવનાલયૈઃ ॥
ઇન્દ્રો મરુદ્ગણૈશ્ ચૈવ દ્વારકાભિમુખં યયૌ ।
તતો ઽનિરુદ્ધઃ પ્રીતાત્મા પ્રાઞ્જલિર્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ।
દેવદેવ મહાયુદ્ધે જયેત્ ત્વાં કો નુ સત્તમમ્ ॥
શક્તો ન પ્રમુખે સ્થાતું સાક્ષાદ્ અપિ શતક્રતુઃ ।
આરોહ ગરુડં તૂર્ણં ગચ્છામો દ્વારકાં પુરીમ્ ॥
યતઃ કૃષ્ણસ્ તતઃ સર્વે ગચ્છન્તિ જયકાઙ્ક્ષિણઃ ॥
વાહનેન મયૂરેણ સખીભિઃ પરિવારિતા ।
દ્વારકાભિમુખી સોષા દેવ્યા પ્રસ્થાપિતા યયૌ ॥
તતો બલશ્ ચ કૃષ્ણશ્ ચ પ્રદ્યુમ્નશ્ ચ મહાબલઃ ।
આરૂઢવન્તો ગરુડમ્ અનિરુદ્ધશ્ ચ વીર્યવાન્ ॥
પ્રસ્થિતશ્ ચ સ તેજસ્વી ગરુડઃ પક્ષિણાં વરઃ ।
ઉન્મૂલયંસ્ તરુગણાન્ કમ્પયંશ્ ચાપિ મેદિનીમ્ ॥
આકુલાશ્ ચ દિશઃ સર્વા રેણુધ્વસ્તમ્ ઇવામ્બરમ્ ।
ગરુડે સંપ્રયાતે ઽભૂન્ મન્દરશ્મિર્ દિવાકરઃ ॥
અથાહુકો મહાબાહુઃ કૃષ્ણં પ્રાહ મહાદ્યુતિમ્ ।
હર્ષાદ્ ઉત્ફુલ્લનયનઃ શ્રૂયતાં યદુનન્દન ॥
એવં ગતે ઽનિરુદ્ધસ્ય ક્રિયતાં મહદુત્સવઃ ।
ક્ષેમાત્ પ્રત્યાગતં દૃષ્ટ્વા સેવ્યમાનાઃ સહાસતે (?) ॥
ઉષાપિ ચ મહાભાગા સખીભિઃ પરિવારિતા ।
રમતે પરયા પ્રીત્યા અનિરુદ્ધેન સંગતા ॥
કુમ્ભાણ્ડદુહિતા રામા ઉષાયાઃ સખિમણ્ડલે ।
પ્રવેશ્યતાં મહાભાગા વૈદર્ભીં વર્ધયેત્ પુનઃ ॥
સામ્બાય દીયતાં રામા કુમ્ભાણ્ડદુહિતા શુભા ।

શેષાશ્ ચ કન્યા દીયન્તાં કુમારાણાં યથાક્રમમ્ ॥
વર્તતે ચોત્સવસ્ તત્ર અનિરુદ્ધસ્ય વેશ્મનિ ।
ગૃહે શ્રીધન્વિનશ્ ચૈવ શુભસ્ તત્ર પ્રવર્તતે ॥
વાદયન્તિ પુરે તત્ર નાર્યો મદવશં ગતાઃ ।
નૃત્યન્તે ચાપરાસ્ તત્ર ગાયન્તિ ચ તથાપરાઃ ॥
કાશ્ચિત્ પ્રમુદિતાસ્ તત્ર કાશ્ચિદ્ અન્યોન્યમ્ અબ્રુવન્ ।
નાનાવર્ણામ્બરધરાઃ ક્રીડમાનાસ્ તતસ્ તતઃ ॥
અભિયાન્તિ તતો ઽન્યોન્યં કાશ્ ચિન્ મદવશાત્ સ્વયમ્ ।
ક્રીડન્તિ કાશ્ચિદ્ અક્ષૈસ્ તુ હર્ષાદ્ ઉત્ફુલ્લલોચનાઃ ॥
માયૂરં રથમ્ આરુહ્ય સખીભિઃ પરિવારિતા ।
ઉષા સંપ્રેષિતા દેવ્યા રુદ્રાણ્યા પ્રતિગૃહ્યતામ્ ॥
ઇયં ચૈવ કુલશ્લાઘ્યા નામ્નોષા નામ સુન્દરી ।
બાણપુત્રી તવ વધૂઃ પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ ભામિનીમ્ ॥
તતઃ પ્રતિગૃહીતા સા સ્ત્રીભિર્ આચારમઙ્ગલૈઃ ।
પ્રવેશિતા ચ સા વેશ્મ અનિરુદ્ધસ્ય શોભના ॥
દેવકી રેવતી ચૈવ રુક્મિણ્ય્ અથ વિદર્ભજા ।
દૃષ્ટ્વાનિરુદ્ધં રુરુદુઃ સ્નેહહર્ષસમન્વિતાઃ ॥
રેવતી રુક્મિની ચૈવ ગૃહમુખ્યં પ્રવેશયત્ ।
વધૂર્ વર્ધસિ દિષ્ટ્યા ત્વમ્ અનિરુદ્ધસ્ય દર્શનાત્ ॥
તતસ્ તૂર્યપ્રણાદૈસ્ તા વરનાર્યઃ શુભાનનાઃ ।
ક્રિયાં ચારેભિરે કર્તુમ્ ઉષા ચ ગૃહસંસ્થિતા ॥
તતો હર્મ્યતલસ્થા સા વૃષ્ણિપુંગવસંશ્રિતા ।
રમતે સર્વસદૃશૈર્ ઉપભોગૈર્ વરાનના ॥
ચિત્રલેખા ચ સુશ્રોણી અપ્સરોરૂપધારિણી ।
આપૃચ્છ્ય ચ સખીવર્ગમ્ ઉષાં ચ ત્રિદિવં ગતા ॥
ગતાસુ તાસુ સર્વાસુ સખીષ્વ્ અસુરસુન્દરી ।
માયાવત્યા ગૃહં નીતા પ્રથમં સા નિમન્ત્રિતા ॥
તાસાં પ્રદ્યુમ્નગૃહિણી સ્નુષાં દૃષ્ટ્વા સુમધ્યમામ્ ।
વાસોભિર્ અન્નપાનૈશ્ ચ પૂજયામ્ આસ સુન્દરીમ્ ॥
તતઃ ક્રમેણ સર્વાસ્ તા વધૂમ્ ઊષાં યદુસ્ત્રિયઃ ।
આચારમ્ અનુપશ્યન્ત્યઃ સ્વવર્મ ઇતિ વવ્રિરે ॥
એતત્ તે સર્વમાખ્યાતં મયા કુરુકુલોદ્વહ ।
યથા બાણો જિતઃ સંખ્યે જીવન્મુક્તશ્ ચ વિષ્ણુના ॥
ભગવન્ કેન વિધિના શ્રોતવ્યં ભારતં બુધૈઃ ।
સૌતે સુમહદ્ આખ્યાનં ભવતા પરિકીર્તિતમ્ ।
પ્રજાનાં પતિભિઃ સાર્ધં દેવાનામ્ ઋષિભિઃ સહ ।
પિતૃગન્ધર્વભૂતાનાં પિશાચોરગરક્ષસામ્ ।
દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ યક્ષાણામ્ અથ પક્ષિણામ્ ।
પાણ્ડૂનાં ધૃતરાષ્ટ્રાણાં યદૂનાં વૃષ્ણિભિઃ સહ ।
ઐલેયેક્ષ્વાકુવંશાનાં નૃપાણાં ચરિતં તથા ।

દિવ્યમાનુષસંભૂતઃ પ્રાદુર્ભાવો ઽનુકીર્તિતઃ ।
માહાત્મ્યં દેવદેવસ્ય વિષ્ણોર્ અમિતતેજસઃ ।
અત્યદ્ભુતાનિ કર્માણિ વિક્રમા ધર્મનિશ્ચયાઃ ।
વિચિત્રાશ્ ચ કથાયોગા જન્મ ચાગ્ર્યમ્ અનુત્તમમ્ ।
તત્ કથ્યમાનમ્ અસ્માકં ત્વયા વૈ શ્લક્ષ્ણયા ગિરા ।
મનઃકર્ણસુખં સૂત પ્રીણાત્ય્ અમૃતસંમિતમ્ ।
મહાભારતમ્ આખ્યાનં વિધિના કેન શ્રૂયતે ।
પૌરાણે કિં ફલં ચાસ્ય તદ્ ભવાન્ વક્તુમ્ અર્હતિ ।
પર્વણાં શ્રવણવિધિં પારણેષુ ચ યત્ ફલમ્ ।
જનમેજયેન યત્ પૃષ્ટં તસ્મિન્ન્ અવભૃતે ક્રતૌ ।
વ્યાસપ્રોક્તં મહાપુણ્યં વેદાર્થસમલંકૃતમ્ ।
શ્રુતમ્ આખ્યાનં અખિલમ્ અનેકસમયાન્વિતમ્ ।
શ્રુત્વાખ્યાનમ્ ઇદં સમ્યક્ પાવનં વૈ દ્વિજોત્તમ ।
અતો મહત્તરં ભૂયો વક્ષ્યામિ વિધિમ્ ઉત્તમમ્ ।
ફલં કિં કે ચ દેવાશ્ ચ પૂજ્યા વૈ પારણેષ્વ્ ઇહ ॥
દેયં સમાપ્તે ભગવન્ કિં ચ પર્વણિ પર્વણિ ।
વાચકઃ કીદૃશશ્ ચાત્ર એષ્ટવ્યસ્ તદ્ બ્રવીહિ મે ॥
શૃણુ રાજન્ વિધિમ્ ઇમં ફલં યચ્ ચાપિ ભારતાત્ ।
સમ્યક્ પૃષ્ટો ઽસ્મિ રાજેન્દ્ર ત્વયા બુદ્ધિમતાં વર ।
મયાપિ ભગવાન્ વ્યાસઃ પૃષ્ટો વેદવિદાં વર ।
પૃષ્ટેન તુ મયા ગુહ્યં વિધિર્ ઉક્તો મહાત્મના ।
તથા વક્ષામિ તે સમ્યક્ સમાધાય પુનઃ પુનઃ ।
શ્રુતાદ્ ભવતિ રાજેન્દ્ર યત્ ત્વં મામ્ અનુપૃચ્છસિ ॥
દિવિ દેવા મહીપાલ ક્રીડાર્થમ્ અવનિં ગતાઃ ।
કૃત્વા કાર્યમ્ ઇદં ચૈવ તતશ્ ચ દિવમ્ આગતાઃ ॥
હન્ત યત્ તે પ્રવક્ષ્યામિ તચ્ છૃણુષ્વ સમાહિતઃ ।
ઋષીણાં દેવતાનાં ચ સંભવં વસુધાતલે ॥
વસુરુદ્રાસ્ તથા સાધ્યા વિશ્વે દેવાશ્ ચ શાશ્વતાઃ ।
આદિત્યાશ્ ચાશ્વિનૌ દેવૌ લોકપાલાઃ સહર્ષિભિઃ ॥
ગુહ્યકાશ્ ચ સગન્ધર્વા નાગા વિદ્યાધરાસ્ તથા ।
સિદ્ધા ધર્મઃ સ્વયંભૂશ્ ચ મુનિઃ કાત્યાયનો વરઃ ॥
ગિરયઃ સાગરા નદ્યસ્ તથૈવાપ્સરસાં ગણાઃ ।
ગ્રહાઃ સંવત્સરાશ્ ચૈવ અયનાન્ય્ ઋતવસ્ તથા ॥
સ્થાવરં જંગમં ચૈવ જગત્ સર્વં સુરાસુરમ્ ।
ભારતે ભરતશ્રેષ્ઠ એકસ્થમ્ ઇહ દૃશ્યતે ॥
તેષાં શ્રુત્વા પ્રતિષ્ઠાનં નામકર્માનુકીર્તનાત્ ।
કૃત્વાપિ પાતકં ઘોરં સદ્યો મુચ્યેત માનવઃ ॥
ઇતિહાસમ્ ઇમં શ્રુત્વા યથાવદ્ અનુપૂર્વશઃ ।
સંયમ્યાન્તઃશુચિર્ ભૂત્વા પારં ગત્વા ચ ભારતે ॥
તેષાં શ્રેષ્ઠાનિ દેયાનિ શ્રુત્વા ભારત ભારતમ્ ।

બ્રાહ્મણેભ્યો યથાશક્ત્યા ભક્ત્યા ચ ભરતર્ષભ ॥
મહાદાનાનિ દેયાનિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
ગાવઃ કાંસ્યોપદોહાશ્ ચ કન્યાશ્ ચૈવ સ્વલંકૃતાઃ ॥
સર્વકામગુણોપેતા યાનાનિ વિવિધાનિ ચ ।
ભવનાનિ ચ વિચિત્રાણિ ભૂમિર્ વાસાંસિ કાઞ્ચનમ્ ॥
વાહનાનિ ચ દેયાનિ હયા મત્તાશ્ ચ વારણાઃ ।
શયનં શિબિકાશ્ ચૈવ સ્યન્દનાશ્ ચ સ્વલંકૃતાઃ ॥
વાચકાય પ્રદાતવ્યં ગન્ધમાલ્યં સવસ્ત્રકમ્ ।
કટકં કુણ્ડલં ચૈવ યજ્ઞસૂત્રં તથૈવ ચ ।
છત્રં ચોપનહોષ્ણીકં કઞ્ચુકં સવિશેષતઃ ।
એવં સંપૂજ્ય વિધિવત્ તતો દદ્યાચ્ ચ દક્ષિણામ્ ।
વિધિહીનં ચ યઃ કુર્યાત્ ફલં સમ્યઙ્ ન ચાપ્નુયાત્ ।
કામાલ્ લોભાત્ તથા મોહાન્ ન કર્તવ્યાન્યથા નૃપ ।
કુર્વન્ સ નરકં યાતિ વિપરીતં ફલં લભેત્ ।
યદ્ યદ્ ગૃહે વરં કિંચિદ્ યદ્ યદ્ અસ્તિ મહદ્ વસુ ।
તત્ તદ્ દેયં દ્વિજાતિભ્ય આત્મા દારાશ્ ચ સૂનવઃ ॥
શ્રદ્ધયા પરયા દત્તં ક્રમશસ્ તસ્ય પારગઃ ।
શક્તિતઃ સુમના હૃષ્ટઃ શુશ્રૂષુર્ અવિકત્થનઃ ॥
સત્યાર્જવરતો દાન્તઃ શુચિઃ શૌચસમન્વિતઃ ।
શ્રદ્દધાનો જિતક્રોધો યથા સિધ્યતિ તચ્ છૃણુ ॥
શ્રોતુઃ શ્રાવયિતા રાજન્ કથયામિ સમાસતઃ ।
વાચકે ચ ગુણાઃ પ્રોક્તા યાવન્તસ્ તાઞ્ શૃણુષ્વ મે ।
શુચિઃ શીલાન્વિતાચારઃ શુક્લવાસા જિતેન્દ્રિયઃ ।
સંસ્કૃતઃ સર્વશાસ્ત્રજ્ઞઃ શ્રદ્દધાનો ઽનસૂયકઃ ॥
છન્દજ્ઞો લક્ષણજ્ઞશ્ ચ સત્કવિઃ કાલવેદિકઃ ।
રૂપવાન્ સુભગો દાન્તઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ ।
દાનમાનગૃહીતશ્ ચ કાર્યો ભવતિ વાચકઃ ॥
આસ્તીકશ્ ચ સદાક્રોધી લોભી ચૈવાજિતેન્દ્રિયઃ ।
મન્દબુદ્ધિર્ અસંતોષી ત્યાજ્યો ભવતિ વાચકઃ ।
વેદાર્થવિત્ કૃતી વાગ્મી ન્યાયવાન્ પદવિત્તમઃ ।
અવિલમ્બમનાયસ્ તમ્ અદ્રુતં ધીરમ્ ઊર્જિતમ્ ।
અસંસક્તાક્ષરપદં રસભાવસમન્વિતમ્ ॥
ત્રિષષ્ટિવર્ણસંયુક્તમ્ અષ્ટસ્થાનસમન્વિતમ્ ।
વાચયેદ્ વાચકઃ સ્વસ્થઃ સ્વાસીનઃ સુસમાહિતઃ ॥
નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં ચૈવ તતો જયમ્ ઉદીરયેત્ ॥
ઈદૃશાદ્ વાચકાદ્ રાજઞ્ શ્રુત્વા ભારત ભારતમ્ ।
નિયમસ્થઃ શુચિઃ શ્રોતા શૃણ્વન્ સ ફલમ્ અશ્નુતે ॥
ભારતં શતપર્વોક્તં મુનિના તત્ત્વદર્શિના ।
દશભિર્ દશભિશ્ ચૈવ પર્વણાં પારણં સ્મૃતમ્ ॥

સભાન્તં પ્રથમં પ્રોક્તં દ્વિતીયં વનવાસિકમ્ ।
ઉદ્યોગાન્તં તૃતીયં તુ ભીષ્માન્તં ચ ચતુર્થકમ્ ॥
પઞ્ચમં દ્રોણપર્વાન્તં કર્ણાન્તં પારણં તતઃ ।
વિશોકાન્તં સપ્તમં તુ શાન્તિપર્વાન્તમ્ અષ્ટમમ્ ॥
નવમં સ્વર્ગપર્વાન્તમ્ આશ્ચર્યાન્તં તતઃ પરમ્ ।
॥ કેચિત્ તુ સંખ્યાકથનાભાવાત્ સમતાનિયમેન દશસહસ્રશ્લોકસમાપ્તિઃ પારણમ્ *॥
॥ કેચિત્ તુ મહાભારતસ્ય એકાવૃત્તિર્ એકપારણમ્ ઇતિ ચ *॥
પારણં પ્રથમં પ્રાપ્ય દ્વિજાન્ કામૈશ્ ચ તર્પયેત્ ।
અગ્નિષ્ટોમસ્ય યાગસ્ય ફલં વૈ લભતે નરઃ ॥
અપ્સરોગણસંકીર્ણ વિમાનં લભતે મહત્ ।
પ્રહૃષ્ટઃ સ તુ દેવૈશ્ ચ દિવં યાતિ સમાહિતઃ ॥
હંસયુક્તં વિમાનં સ પ્રહૃષ્ટઃ સહ દેવતૈઃ ।
સેવ્યમાનો ઽમરગણૈર્ દિવં યાતિ સમાહિતઃ ।
દ્વિતીયં પારણં પ્રાપ્ય અતિરાત્રફલં લભેત્ ।
સદોપનૃત્યમાનઃ સન્ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણૈઃ ।
ચન્દ્રરશ્મિપ્રતીકાશૈર્ હયૈર્ યુક્તમ્ મનોજવૈઃ ।
તપ્તહાટકનિર્યૂહં વિમાનમ્ અધિરોહતિ ।
સ્વર્ગતશ્ ચ મુદા યુક્તો રમતે નન્દને વને ।
સર્વરત્નમયં દિવ્યં વિમાનમ્ અધિરોહતિ ॥
દિવ્યમાલ્યામ્બરધરો દિવ્યગન્ધાનુલેપનઃ ।
દિવ્યાઙ્ગદધરો નિત્યં દેવલોકે મહીયતે ॥
વિમાનં સુકૃતં વાસં સુખેનૈવોપપદ્યતે ।
મુકુટેનાગ્નિવર્ણેન જામ્બૂનદવિભૂષિણા ।
દિવ્યાપ્સરોવૃતશ્ ચૈવ દેવગન્ધર્વસેવિતઃ ।
તૃતીયં પારણં પ્રાપ્ય દ્વાદશાહફલં લભેત્ ।
વસત્ય્ અમરસંકાશો વર્ષાણ્ય્ અયુતશો દિવિ ॥
ચતુર્થે વાજપેયસ્ય પઞ્ચમે દ્વિગુણં લભેત્ ।
ફલં નરવરશ્રેષ્ઠ પારણે પારણે સતિ ।
ઉદિતાદિત્યસંકાશં જ્વલન્તમ્ અનલોપમમ્ ॥
વિમાનં વિબુધૈઃ સાર્ધમ્ આરુહ્ય દિવિ ગચ્છતિ ।
વર્ષાયુતાનિ ભવને શક્રસ્ય દિવિ મોદતે ॥
ષષ્ઠે દ્વિગુણમ્ અસ્તીતિ સપ્તમે ત્રિગુણં ફલમ્ ।
કૈલાસશિખરાકારં વૈદૂર્યમયવેદિકમ્ ॥
પરિક્ષિપ્તં ચ બહુધા મણિવિદ્રુમભૂષિતમ્ ।
વિમાનં સમધિષ્ઠાય કામગં સાપ્સરોગણમ્ ॥
સર્વાંલ્ લોકાન્ વિચરતે દ્વિતીય ઇવ ભાસ્કરઃ ॥
અષ્ટમે રાજસૂયસ્ય પારણે લભતે ફલમ્ ।
ચન્દ્રોદયનિભં રમ્યં વિમાનમ્ અધિરોહતિ ॥
ચન્દ્રરશ્મિપ્રતીકાશૈર્ હયૈર્ યુક્તં મનોજવૈઃ ।
સેવ્યમાનો વરસ્ત્રીણાં ચન્દ્રાત્ કાન્તતરૈર્ મુખૈઃ ॥

મેખલાનાં નિનાદેન નૂપુરાણાં ચ નિસ્વનૈઃ ।
અઙ્કે પરમનારીણાં સુખસુપ્તો વિબુધ્યતે ॥
નવમે ક્રતુરાજસ્ય વાજિમેધસ્ય ભારત ।
ફલં સ લભતે મર્ત્યો વિમાનં ચૈવ કામિકમ્ ।
કાઞ્ચનસ્તમ્ભનિર્વ્યૂહં વૈદૂર્યમયવેદિકમ્ ।
જામ્બૂનદમયૈર્ દિવ્યૈર્ ગવાક્ષૈઃ સર્વતો વૃતમ્ ॥
સેવિતં ચાપ્સરઃસંઘૈર્ ગન્ધર્વૈર્ દિવિચારિભિઃ ।
વિમાનં સમધિષ્ઠાય શ્રિયા પરમયા જ્વલન્ ॥
દિવ્યમાલ્યામ્બરધરો દિવ્યચન્દનભૂષિતઃ ।
મોદતે દૈવતૈઃ સાર્ધં દિવિ દેવ ઇવાપરઃ ॥
દશમં પારણં પ્રાપ્ય દ્વિજાતીન્ અભિવન્દ્ય ચ ।
કિંકિણીજાલનિર્ઘોષં પતાકાધ્વજશોભિતમ્ ॥
વજ્રવેદિકસંકાશં વૈદૂર્યમણિતોરણમ્ ।
હેમજાલપરિક્ષિપ્તં પ્રવાલવલભીમુખમ્ ॥
ગન્ધર્વૈર્ ગીતકુશલૈર્ અપ્સરોભિશ્ ચ શોભિતમ્ ।
વિમાનં વિબુધાવાસં સુખેનૈવોપપદ્યતે ॥
મુકુટેનાગ્નિવર્ણેન જામ્બૂનદવિભૂષણઃ ।
દિવ્યચન્દનદિગ્ધાઙ્ગો દિવ્યમાલ્યવિભૂષિતઃ ॥
દિવ્યાંલ્ લોકાન્ વિચરતિ દિવ્યૈર્ ભોગૈઃ સમન્વિતઃ ।
વિબુધાનાં પ્રસાદેન શ્રિયા પરમયા યુતઃ ॥
અથ વર્ષગણાન્ એવં સ્વર્ગલોકે મહીયતે ।
તતો ગન્ધર્વસહિતઃ સહસ્રાણ્ય્ એકવિંશતિમ્ ।
નિવાસેષુ વસેત્ સુખમ્ ।
તતો વર્ષસહસ્રાણાં @
પુરંદરપુરે રમ્યે શક્રેણ સહ મોદતે ॥
દીપ્યમાનો વિમાનેષુ લોકેષુ વિવિધેષુ ચ ।
દિવ્યનારીગણાકીર્ણો નિવસત્ય્ અમરો યથા ॥
તતઃ સૂર્યસ્ય ભવને ચન્દ્રસ્ય ભવને તથા ।
શિવસ્ય ભવને રાજન્ વિષ્ણોર્ યાતિ સલોકતામ્ ॥
એવમ્ એતન્ મહારાજ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
શ્રદ્ધધાનેન વૈ ભાવ્યમ્ એવમ્ આહ ગુરુર્ મમ ॥
લેખકસ્ય તુ દાતવ્યં મનસા યદ્ યદ્ ઇચ્છતિ ।
પુસ્તકં હરિવંશસ્ય દાતવ્યં દક્ષિણાન્વિતમ્ ।
વેષ્ટનં રજ્જુસંયુક્તં દદ્યાદ્ વૈભવસારતઃ ।
પુટિકે ચ શુભે ચૈવ ફલસ્યાનન્ત્યહેતવે ।
વાચકાય પ્રદાતવ્યમ્ આત્મનઃ પુત્રમ્ ઇચ્છતા ।
કાંસ્યપાત્રં પ્રદાતવ્યં સર્પિઃસંપૂર્ણમ્ એવ ચ ।
હિરણ્યં દક્ષિણા ચૈવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
હસ્ત્યશ્વરથયાનાનિ વાહનં ચ વિશેષતઃ ।
કટકે કુણ્ડલે ચૈવ બ્રહ્મસૂત્રં તથાપરમ્ ॥

વસ્ત્રં ચૈવ વિચિત્રં ચ ગન્ધં ચૈવ વિશેષતઃ ।
દેવવત્ પૂજયેત્ તં તુ વિષ્ણુલોકમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
દંપતી પરિધાનં ચ દેયં સ્વર્ણં તથા વસુ ॥
પિતરઃ પિતૃલોકસ્થા જલ્પન્તિ બહુશો વચઃ ।
કો ઽપિ અસ્મત્કુલે ભૂયાદ્ ધરિવંશં શૃણોતિ યઃ ।
નૂનં વૈ તારિતાસ્ તેન તસ્ય તુષ્ટા વરપ્રદાઃ ॥
શ્રુતે તુ હરિવંશે વૈ દદામઃ પુત્રસંતતિમ્ ।
પુત્રવાન્ સ ભવેન્ નૂનં દશ જન્માનિ પઞ્ચ ચ ॥
પુત્રાન્ પવિત્રાન્ આપ્નોતિ યજ્ઞકર્મકરાન્ અપિ ।
વૈષ્ણવાન્ વિષ્ણુભક્તાંશ્ ચ દ્વિજભક્તાંસ્ તથૈવ ચ ॥
હરિવંશસ્ય વૈ શ્રોતા પુનાત્ય્ આ સપ્તમં કુલમ્ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ યાનિ દેયાનિ ભારત ।
વાચ્યમાને ચ વિપ્રેભ્યો રાજન્ પર્વણિ પર્વણિ ॥
જાતિં દેશં ચ સત્ત્વં ચ માહાત્મ્યં ભરતર્ષભ ।
ધર્મં વૃત્તિં ચ વિજ્ઞાય ક્ષત્રિયાણાં નરાધિપ ॥
સ્વસ્તિ વાચ્ય દ્વિજાન્ આદૌ તતઃ કાર્યં પ્રવર્તતે ।
સમાપ્તે પર્વણિ તતઃ સ્વશક્ત્યા તર્પયેદ્ દ્વિજાન્ ॥
આદૌ તુ ભરતશ્રેષ્ઠ ગન્ધમાલ્યાર્ચિતાન્ દ્વિજાન્ ।
આદૌ તુ વાચકં ચૈવ વસ્ત્રગન્ધસમન્વિતમ્ ।
પૌલોમે ભરતશ્રેષ્ઠ ગન્ધમાલ્યોજ્જ્વલાન્ દ્વિજાન્ ।
વિધિવદ્ ભોજયેદ્ રાજન્ મધુપાયસમ્ ઉત્તમમ્ ॥
તતો મૂલફલપ્રાયં પાયસં મધુસર્પિષા ।
આસ્તિકે ભોજયેદ્ રાજન્ દદ્યાચ્ ચૈવ ગુડૌદનમ્ ।
તતઃ સર્વગુણોપેતમ્ અન્નં સંભવપર્વણિ ।
અપૂપૈશ્ ચૈવ પૂપૈશ્ ચ મોદકૈશ્ ચ સમન્વિતમ્ ॥
સભાપર્વણિ રાજેન્દ્ર હવિષ્યં ભોજયેદ્ દ્વિજાન્ ।
આરણ્યકે મૂલફલૈસ્ તર્પયેત દ્વિજોત્તમાન્ ॥
આરણ્યપર્વમ્ આસાદ્ય જલકુમ્ભં પ્રદાપયેત્ ।
તર્પણાનિ ચ મુખ્યાનિ વન્યમૂલફલાનિ ચ ॥
સર્વકામગુણોપેતં વિપ્રેભ્યો ઽન્નં પ્રદાપયેત્ ।
વિરાટપર્વણિ તથા વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ ॥
કાંસ્યોપદોહના ગાશ્ ચ કારણાર્થં પ્રદાપયેત્ ।
ઉદ્યોગે ભરતશ્રેષ્ઠ સર્વકામગુણાન્વિતમ્ ।
સુવર્ણં ચ તથા દદ્યાદ્ ઉદ્યોગે ચ શ્રુતે તથા ।
ભોજનં ભોજયેદ્ વિપ્રાન્ ગન્ધમાલ્યૈર્ અલંકૃતાન્ ॥
ભીષ્મપર્વણિ રાજેન્દ્ર દત્ત્વા યાનમ્ અનુત્તમમ્ ।
ભોજનં ચૈવ મૃષ્ટાન્નમ્ અષ્ટૌ દાનાનિ દાપયેત્ ।
તતઃ સર્વગુણોપેતમ્ અન્નં દદ્યાત્ સુસંસ્કૃતમ્ ॥
દ્રોણપર્વણિ વિપ્રેભ્યો ભોજનં પરમાર્ચિતમ્ ।
સર્વકામગુણોપેતં દ્રોણપર્વનિ ભારત ।

શરાશ્ ચ દેયા રાજેન્દ્ર ચાપાન્ય્ અસિવરાસ્ તથા ॥
વર્મવસ્ત્રાણ્ય્ અલંકારાન્ પૂજયેચ્ ચ દ્વિજોત્તમાન્ ।
કર્ણપર્વણ્ય્ અપિ તથા ભોજનં સાર્વકામિકમ્ ।
વિપ્રેભઃ સંસ્કૃતં સમ્યગ્ દદ્યાત્ સંયતમાનસઃ ।
શલ્યપર્વણિ રાજેન્દ્ર મોદકૈઃ સગુડૌદનૈઃ ॥
અપૂપૈસ્ તર્પણૈશ્ ચૈવ સર્વમ્ અન્નં પ્રદાપયેત્ ।
ગદાપર્વણ્ય્ અપિ તથા મુદ્ગમિશ્રં પ્રદાપયેત્ ॥
સૌપ્તિકે પર્વણિ તથા ભોજનં સાર્વકામિકમ્ ।
સ્ત્રીપર્વણિ તથા રત્નૈસ્ તર્પયેત દ્વિજોત્તમાન્ ।
ઘૃતૌદનં પુરસ્તાચ્ ચ ઐષીકે દાપયેત્ પુનઃ ॥
તતઃ સર્વગુણોપેતમ્ અન્નં દદ્યાત્ સુસંસ્કૃતમ્ ॥
શાન્તિપર્વણ્ય્ અપિ ગતે હવિષ્યં ભોજયેદ્ દ્વિજાન્ ॥
અનુશાસનિકે રાજન્ મૃષ્ટાન્નં ભોજયેદ્ દ્વિજાન્ ।
આશ્વમેધિકમ્ આસાદ્ય ભોજનં સાર્વકામિકમ્ ।
તથાશ્રમનિવાસે તુ હવિષ્યં ભોજયેદ્ દ્વિજાન્ ॥
મૌસલે સાર્વગુણિકં ગન્ધમાલ્યાનુલેપનમ્ ।
મહાપ્રસ્થાનિકે તદ્વત્ સર્વકામગુણાન્વિતમ્ ।
પ્રસ્થાને ભરતશ્રેષ્ઠ દદ્યાચ્ ચોપાનહૌ શુભૌ ।
પ્રાસ્થાનિકે તથા પર્વે મિષ્ટાન્નં દાપયેદ્ દ્વિજાન્ ।
સ્વર્ગપર્વણ્ય્ અપિ તથા હવિષ્યં ભોજયેદ્ દ્વિજાન્ ॥
સ્વર્ગારોહણકે દદ્યાદ્ ભોજનં સર્વકામિકમ્ ।
સુવર્ણેન ચ સંયુક્તં વાચકાય નિવેદયેત્ ।
હરિવંશસમાપ્તૌ તુ સહસ્રં ભોજયેદ્ દ્વિજાન્ ।
હરિવંશે તતઃ પર્વં પાયસં તત્ર ભોજનમ્ ।
હરિવંશે તુ વૈ દેયં યચ્ ચાસ્ય દયિતં ગૃહે ।
હરિવંશે તથા પર્વે પાયસં તત્ર ભોજયેત્ ।
નિષ્કમાત્રસુવર્ણેન પુસ્તકં ચ પ્રદાપયેત્ ।
શ્રવણેન ચ દાનેન પુત્રપ્રાપ્તિર્ ન સંશયઃ ।
ગામ્ એકાં નિષ્કસંયુક્તાં બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્ ।
તદર્ધેનાપિ દાતવ્યા દરિદ્રેણાપિ પાર્થિવ ॥
લક્ષ્મીનારાયણૌ પૂજ્યૌ ગન્ધપુષ્પાદ્યલંકૃતૈઃ ॥
ઉમામહેશ્વરં ચૈવ તદગ્રે સ્થાપયેદ્ સુધીઃ ।
પુસ્તકં પૂજયિત્વા તુ વસ્ત્રાગન્ધાદ્યલંકૃતમ્ ।
શ્રવણં હરિવંશસ્ય કર્તવ્યં ચ યથાવિધિ ॥
વાચકે હેમકેયૂરં ઉણ્ડલાભરણાદિકમ્ ।
ઉમામહેશ્વરં ચૈવ દંપત્યોશ્ ચ યથાવિધિમ્ ॥
પુસ્તકં હરિવંશસ્ય વાચકાય પ્રદાપયેત્ ।
જુહુયાચ્ ચ દશાંશેન તિલમાજ્યપરિપ્લુતૈઃ ॥
એકાદશ વર્ણનિષ્કાઃ પ્રદાતવ્યા ચ દક્ષિણા ॥
પ્રતિપર્વસમાપ્તૌ તુ પુસ્તકં વૈ વિચક્ષણઃ ।

સુવર્ણેન ચ સંયુક્તં વાચકાય નિવેદયેત્ ॥
શ્લોકં વા શ્લોકપાદં વા અક્ષરં વા નૃપાત્મજ ।
શૃણુયાદ્ એકચિત્તસ્ તુ વિષ્ણુદયિતો ભવેત્ ॥
વ્યાસં ચૈવ સપત્નીકં પૂજયેચ્ ચ યથાવિધિ ।
લક્ષ્મીનારાયણં દેવં પૂજિતં તચ્ ચ પૂજયેત્ ॥
વાચકં પૂજયેદ્ યસ્ તુ ભૂમિવસ્ત્રસુધેનુભિઃ ।
વિષ્ણુઃ સંપૂજિતસ્ તેન સ સાક્ષાદ્ દેવકીસુતઃ ॥
પારણે પારણે રાજન્ યથાવદ્ ભરતર્ષભ ॥
સમાપ્ય સર્વાઃ પ્રયતઃ સંહિતાઃ શાસ્ત્રકોવિદઃ ।
શુભે દેશે નિવેશ્યાથ ક્ષૌમવસ્ત્રાભિસંવૃતાઃ ॥
શુક્લામ્બરધરઃ સ્રગ્વી શુચિર્ ભૂત્વા સ્વલંકૃતઃ ।
અર્ચયેત યથાન્યાયં ગન્ધમાલ્યૈઃ પૃથક્ પૃથક્ ॥
પુસ્તકં પ્રયતઃ પૂજ્ય સ્વર્ણરત્નૈર્ દુઃકૂલકૈઃ ।
પ્રાર્થયેત તતો નૂનં સર્વકામાન્ય્ અથેપ્સિતાન્ ।
શ્રીફલાર્ઘ્યં કરાભ્યાં ચ ગૃહીત્વા તત્ર દંપતી ।
(અથ પ્રાર્થના) ।
ઓં બ્રહ્મન્ વિષ્ણો મહેશાન પુત્રાન્ દેહિ મમાનઘાન્ ।
સાવિત્રીસહિતો બ્રહ્મંલ્ લક્ષ્મીસહિત કેશવ ।
પાર્વતીસહિતઃ સ્વામિઞ્ શિવ પુત્રાન્ દદસ્વ નઃ ।
પુત્રદાનેને દેવેશ પુત્રવન્તં કુરુષ્વ મામ્ ।
(ઇતિ પ્રાર્થના) ।
પ્રદક્ષિણાં નમસ્કારો હરૌ પુસ્તકમ્ એવ ।
જય દેવાધિદેવેશ લક્ષ્મીવાસ નમો ઽસ્તુ તે ।
જય ત્વં જગતાં નાથ કામનાં મમ પૂરય ।
યં યં ચિન્તયતે કામં તં તમ્ આપ્નોતિ નિષ્ચિતમ્ ।
હરિવંશઃ શ્રુતો યેન તસ્ય હસ્તગતો જયઃ ।
વિષ્ણુર્ એવ મહાયોગી યોગેન સ્તૂયતે હિ યઃ ।
સ્તૂયતે બ્રહ્મસહિતૈર્ ઋષિભિઃ શંકરેણ ચ ।
સ્તૂયતે સર્વદેવૈશ્ ચ પ્રસન્નબલપૌરુષૈઃ ।
કુર્યાત્ ષોડશભિઃ કર્ષૈર્ મૂર્તિં નારાયણસ્ય તુ ।
નરસ્ય દશભિઃ કર્ષૈઃ સુવર્ણસ્ય નરાધિપ ।
ભૂષણૈઃ સમલંકૃત્ય પ્રતિષ્ટ્ઃઆં કારયેત્ તયોઃ ।
મહાપુરુષસૂક્તેન હ્ય્ અભિષેકં તુ કારયેત્ ।
પૂજયિત્વા ગન્ધમાલ્યૈઃ સ્વસ્તિવાચનપૂર્વકમ્ ।
જુહુયાદ્ વૈષ્ણવૈર્ મન્ત્રૈર્ અષ્ટોત્તરશતં તિલૈઃ ।
હોમાન્તે મૂર્તિસહિતં હરિવંશસ્ય પુસ્તકમ્ ।
પૂજયેત્ પ્રયતો ભૂત્વા શ્રદ્દધાનેન ચેતસા ।
સર્વાલંકારસંયુક્તં મૂર્તિયુક્તં સવેદનમ્ ।
ચિત્રપુષ્ટદ્વયયુતમ્ આચાર્યાય નિવેદયેત્ ।
તતશ્ ચ બ્રાહ્મણાન્ રાજન્ પ્રયતઃ શિષ્ટમાનસઃ ।

સંહિતાપુસ્તકાન્ રાજન્ પ્રયતઃ સુસમાહિતઃ ।
ભક્તૈર્ માંસૈશ્ ચ પેયૈશ્ ચ કામૈશ્ ચ વિવિધૈઃ શુભૈઃ ॥
હિરણ્યં ચ સુવર્ણં ચ દક્ષિણામ્ અથ દાપયેત્ ।
સર્વત્ર ત્રિપલં સ્વર્ણં દાતવ્યં પ્રયતાત્મના ।
તદર્ધં પાદશેષં વા વિત્તશાટ્યવિવર્જિતમ્ ।
યદ્ યદ્ એવાત્મનો ઽભીષ્ટં તદ્ તદ્ દેયં દ્વિજાતયે ।
સર્વથા તોષયેદ્ ભક્ત્યા વાચકં ગુરુમ્ આત્મનઃ ।
દેવતાઃ કીર્તયેત્ સર્વા નરનારાયણૌ તથા ॥
તતો ગન્ધૈશ્ ચ માલ્યૈશ્ ચ સ્વલંકૃત્ય દ્વિજોત્તમાન્ ।
તર્પયેદ્ દ્વિવિધૈઃ કામૈર્ દાનૈશ્ ચોચ્ચાવચૈસ્ તથા ॥
અતિરાત્રસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ।
પ્રાપ્નુયાચ્ ચ ક્રતુફલં તથા પર્વણિ પર્વણિ ॥
વાચકો ભરતશ્રેષ્ઠ વ્યક્તાક્ષરપદસ્વરઃ ।
ભવિષ્યં શ્રાવયેદ્ વિપ્રાન્ ભારતં ભરતર્ષભ ।
ભુક્તવત્સુ દ્વિજેન્દ્રેષુ યથાવત્ સંપ્રદાપયેત્ ।
વાચકં ભરતશ્રેષ્ઠ ભોજયિત્વા સ્વલંકૃતમ્ ।
બ્રાહ્મણેષુ તુ તુષ્ટેષુ પ્રસન્નાઃ સર્વદેવતાઃ ।
અનેન વિધિના યસ્ તુ હરિવંશં શૃણોતિ હિ ।
અતિરાત્રસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ।
વિત્તશાટ્યં સમાશ્રિત્ય યો નુ કુર્યાદ્ ઇમં વિધિમ્ ।
યથોક્તં ન ફલં તસ્ય ભવેદ્ ઇહ ન સંશયઃ ।
શ્રુત્વા તત્પુસ્તકં દેયં પ્રતિમા પર્વણિ તથા ।
આચાર્યાય પ્રયત્નેન તોષયેદ્ બ્રાહ્મણં તથા ।
વાચકઃ પરિતુષ્ટશ્ ચ શુભાં પ્રીતિમ્ અનુત્તમામ્ ।
વાચકે પરિતુષ્ટે તુ શુભા પ્રીતિર્ અનુત્તમા ।
તતો હિ વરણં કાર્યં દ્વિજાનાં ભરતર્ષભ ॥
સર્વકામૈર્ યથાન્યાયં સાધુભિશ્ ચ પૃથગ્વિધૈઃ ।
ઇત્ય્ એષ વિધિર્ ઉદ્દિષ્ટો મયા તે દ્વિપદાં વર ।
શ્રદ્દધાનેન વૈ ભાવ્યં યન્ માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥
હરિવંશમ્ ઇમં પુણ્યં વિધિના કેન સુવ્રત ।
શૃણુયાત્ પુરુષો નિત્યં પઠેચ્ ચ નિયતાત્મવાન્ ।
તથા વક્ષ્યામિ તે સર્વં શૃણુષ્વૈકમના નૃપ ।
નમસ્કૃત્ય જગન્નાથં દેવં નારાયણં હરિમ્ ।
પારાશર્યં તથા વ્યાસં માં ચ ત્વાં ચ જગત્પતે ।
અર્ચયેત્ પુસ્તકં પૂર્વં ગન્ધપુષ્પાદિના સહ ।
સ્નાત્વા શુચિઃ પ્રસન્નાત્મા સવ્યેનાદાય પુસ્તકમ્ ।
દક્ષિણેન નમસ્કૃત્ય કરેણ વિધિના નરઃ ।
અધ્યાયં એકં દેવેભ્યઃ શ્રાવયેત સદા નરઃ ।
ગન્ધર્વેભ્યઃ પિશાચેભ્યો ગુહ્યકેભ્યસ્ તથૈવ ચ ।
વાગ્યતઃ પ્રયતો ભૂત્વા એકમ્ અધ્યાયમ્ આચરેત્ ।

તતશ્ ચાપિ યથાશક્તિ પઠેત નિયતાત્મવાન્ ।
શ્રાવયેત્ સતતં વિપ્રો નિત્યં દેવેશ્વરે હરૌ ।
સુખદુઃખે તથા ક્રોધે દેવકાર્યે તથૈવ ચ ।
પિતૃકાર્યે તથા યાને વિવાહે મંગલે ઽપિ ચ ।
સાયં પ્રાતઃ સદા રાજન્ મનઃક્ષોભે તથૈવ ચ ।
વિદ્યારમ્ભે તથા ચાન્તે વિદ્યાગ્રહણસંનિધૌ ।
વાચયેત મહારાજ તત્ર તત્ર સમૃદ્ધયે ।
ચરિતં દેવદેવસ્ય પુણ્યાત્યેવ દિવાનિશમ્ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન પઠેદ્ વંશં હરેર્ નૃપ ।
ન નાસ્તિકેષુ વક્તવ્યં કૃતઘ્ને ન ચ પાપિષુ ।
વાચયન્ વાપિ રાજેન્દ્ર તદા તૂષ્ણીં તુ સંયતઃ ।
અન્યથા કિલ્બિષી રાજન્ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
ચતુર્વર્ગપ્રદં નિત્યં ચરિતં કેશવસ્ય હ ।
તસ્માદ્ ધિ ભવતા નિત્યં ગોપ્યં સર્વત્ર ભારત ।
શુશ્રૂષવે ચ વક્તવ્યં નમસ્કૃત્ય જનાર્દનમ્ ।
નિયમસ્થઃ શુચિઃ શ્રોતા શૃણુયાન્ નાન્યમાનસઃ ।
ઇદં ચાપ્ય્ અપરં રાજઞ્ શૃણુ યત્નપરો ભવ ।
પારણક્રમમ્ એવૈતત્ પાત્રે દર્ભાન્ સમાનયેત્ ।
ઉદકુમ્ભાન્ સમાનીય કુર્યાત્ પારણમ્ આદિતઃ ।
સમાપ્તે પારણે રાજન્ સ્નાનં તેન સમારભેત્ ।
વાચકસ્યાપિ રાજેન્દ્ર શ્લક્ષ્ણં વાસોયુગં દદેત્ ।
માણિક્યં હાટકં વાપિ ભૂમિં ગાશ્ ચાપિ યત્નતઃ ।
તેન પ્રીતો હરિર્ વિષ્ણુર્ આત્મસાયુજ્યમ્ આનયેત્ ।
ઇદં પુણ્યમ્ ઇદં પુણ્યમ્ ઇત્ય્ ઉવાચ મહામુનિઃ ।
યઃ શ્રાવયેદ્ ધરેર્ નિત્યં યથાશક્તિ નરઃ સદા ।
હરેર્ વંશં હરેર્ વંશં ઇતિ વા નિત્યમ્ આચરેત્ ।
હરિવંશે સ્થિતે રાજન્ કો નામ નરકં વ્રજેત્ ।
કૃપણો વા યદિ સ્યાત્ તુ કસ્યાહુર્ નરકે ભયમ્ ।
એતસ્ય શ્રવણે રાજન્ પારણે ચ નરોત્તમ ।
તસ્માદ્ યત્નવતા નિત્યં શ્રેયશ્ ચ પરમ્ ઋચ્છતિ ।
ઇત્ય્ એતત્ પારણે પુણ્યં શ્રવણેષુ ચ યો વિધિઃ ।
પ્રોક્તાવ્ એતૌ મયા વિપ્ર મહાભારતકીર્તને ।
મહાગ્રન્થં મહાર્થં ચ મહદ્ યુદ્ધસમાશ્રયમ્ ।
મહદ્ભિર્ ધાર્યતે યસ્માન્ મહાભારતમ્ ઉચ્યતે ।
ભારતં શૃણુયાન્ નિત્યં ભારતં પરિકીર્તયેત્ ।
ભારતં ભવને યસ્ય તસ્ય હસ્તે ગતો જયઃ ।
યઃ શૃણોતિ વિવિધેન સંહિતાં @
શ્રાવયેદ્ દ્વિજવરાંશ્ ચ ભક્તિતઃ ।
સોત્તમાં ગતિં અવાપ્ય મોદતે @
દેવસંઘ સંહિતસ્ ત્રિવિષ્ટપે ॥

દ્વૈપાયનોષ્ટપુટનિઃસૃતમ્ અપ્રમેયં @
પુણ્યં પવિત્રમ્ અથ પાપહરં શિવં ચ ।
યો ભારતં સમધિગચ્છતિ વાચ્યમાનં @
કિં તસ્ય પુષ્કરજલૈર્ અભિશેચનેન ॥
યો ગોશતં કનકશૃઙ્ગખુરં પ્રદદ્યાદ્ @
વિપ્રાય વેદવિદુષે વિનયાન્વિતાય ।
પુણ્યાં ચ ભારતકથાં શૃણુયાત્ સદેમાં @
તુલ્યં ફલં ભવતિ તસ્ય ચ તસ્ય ચૈવ ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વિરરામૈવં વ્યાસશિષ્યો મહાતપાઃ ।
જનમેજયસ્ તુ રાજર્ષિર્ વિષ્ણોર્ ભક્તિં સમુદ્વહન્ ।
શશાસ ચ નૃપો રાજા રાજ્યં નિહતકણ્ટકમ્ ।
ઉભૌ સુકૃતિનૌ લોકે કૃષ્ણપ્રીતિસમન્વિતૌ ।
(નિયતં સ્વર્ગગામિનૌ) ।
ભારતાદ્ વિવિધં પુણ્યં ભારતે વિવિધાઃ કથાઃ ।
ભારતં સેવતે યશ્ ચ દીર્ઘમ્ આયુર્ અવાપ્નુયાત્ ।
(સ યાતિ પરમં પદમ્) ।
ભારતં સર્વશાસ્ત્રાણામ્ ઉત્તમં ભરતર્ષભ ।
ભારતાત્ પ્રાપ્યતે શ્રેયો મોક્ષસ્ તેન બ્રવીમિ તે ।
મહાભારતમ્ આખ્યાનં ક્ષિતિં ગાં ચ સરસ્વતીં ।
બ્રાહ્મણાન્ કેશવં ચૈવ પ્રાતર્ ઉત્થાય કીર્તયેત્ ।
(કીર્તયન્ નાવસીદતિ) ।
વન્દે માયારણે પુણ્યે ભારતે ભરતર્ષભ ।
આદૌ ચાન્તે ચ મધ્યે ચ હરિઃ સર્વત્ર ગીયતે ।
યત્ર વિષ્ણુકથા દિવ્યા શ્રૂયતે ચ સનાતનઃ ।
તચ્ છ્રોતવ્યં મનુષ્યેણ પરં સુખમ્ ઇહેચ્છતા ।
એત . . . મહાર્થં ચ મહદ્ યુદ્ધસમાશ્રયમ્ ।
મહદ્ભિર્ ધ્રિયતે યસ્માન્ મહાભારતમ્ ઉચ્યતે ।
ભારત નેહ સંહિતાં (સિચ્) ।
શ્રાવયેદ્ બુધજનાંશ્ ચ ભક્તિતઃ @
સોત્તમાં ગતિમ્ અવાપ્ય મોદતે ।
દેવસંઘસહિતસ્ ત્રિવિષ્ટપે @
પુત્રપૌત્રસહિતશ્ ચ વીર્યવાન્ ।
ભારતશ્રવણે રાજન્ પારણે ચ નૃપોત્તમ ।
સદા યત્નવતા ભાવ્યં શ્રેયસ્ તુ પરમ્ ઇચ્છતા ॥
ભારતં શૃણુયાન્ નિત્યં ભારતં પરિકીર્તયેત્ ।
ભારતં ભવને યસ્ય તસ્ય હસ્તગતો જયઃ ॥
ભારતં પરમં પુણ્યં ભારતે વિવિધાઃ કથાઃ ।
ભારતં સેવ્યતે દેવૈર્ ભારતં પરમં પદમ્ ॥
ભારતે શ્રિયમ્ અભ્યેતિ ભારતં યાગ ઉચ્યતે ।
ભારતં સર્વશાસ્ત્રાણામ્ ઉત્તમં ભરતર્ષભ ।

ભારતાત્ પ્રાપ્યતે મોક્ષસ્ તત્ત્વમ્ એતદ્ બ્રવીમિ તે ॥
મહાભારતમ્ આખ્યાનં ક્ષિતિં ગાં ચ સરસ્વતીમ્ ।
બ્રહ્માણં કેશવં ચૈવ કીર્તયન્ નાવસીદતિ ॥
વેદે રામાયણે પુણ્યે ભારતે ભરતર્ષભ ।
આદૌ ચાન્તે ચ મધ્યે ચ હરિઃ સર્વત્ર ગીયતે ॥
યત્ર વિષ્ણુકથા દિવ્યાઃ શ્રુતયશ્ ચ સનાતનાઃ ।
તચ્ છ્રોતવ્યં મનુષ્યેન પરં પદમ્ ઇહેચ્છતા ॥
એતત્ પવિત્રં પરમમ્ એતદ્ ધર્મનિદર્શનમ્ ।
એતત્ સર્વગુણોપેતં શ્રોતવ્યં ભૂતિમ્ ઇચ્છતા ॥
યદ્ દત્તં શૃણુયાન્ નિત્યં શ્રદ્ધાયુક્તેન સંયુતમ્ ।
ક્રિયતે ઽસારસંસારે વાઞ્છિતસ્યૈવ કારણમ્ ।
હરિવંશસ્ય શ્રવણમ્ ઇતિ દ્વૈપાયનો ઽબ્રવીત્ ।
અશ્વમેધસહસ્રેણ વાજપેયશતૈસ્ તથા ।
યત્ ફલં પ્રાપ્યતે પુંભિસ્ તદ્ ધરેર્ વંશપારણાત્ ।
અજરમ્ અમરમ્ એકં ધ્યેયમ્ આદ્યન્તશૂન્યં @
સગુણમ્ અગુણમ્ આદ્યં સ્થૂલમ્ અત્યન્તસૂક્ષ્મમ્ ।
નિરુપમમ્ અનુમેયં યોગિનાં જ્ઞાનગમ્યં @
ત્રિભુવનગુરુમ્ ઈશં ત્વાં પ્રપન્નો ઽસ્મિ વિષ્ણો ।
સર્વસ્ તરતુ દુર્ગાણિ સર્વો ભદ્રાણિ પશ્યતુ ।
સર્વેષાં વાઞ્છિતા અર્થા ભવન્ત્વ્ અસ્ય ચ પારણાત્ ।
યથાનુકીર્તનં પુણ્યં પવિત્રં પાપનાશનમ્ ।
ગોસહસ્રસમં પુણ્યં વાજિમેધશતં ફલમ્ ।
ધર્માર્થકામમોક્ષાંશ્ ચ લભતે નાત્ર સંશયઃ ।
કાયિકં વાચિકં ચૈવ મનસા સમુપાર્જિતમ્ ।
તત્ સર્વં નાશમ્ આયાતિ તમઃ સૂર્યોદયે યથા ॥
અષ્ટાદશપુરાણાનામ્ શ્રવણાદ્ યત્ ફલં ભવેત્ ।
તત્ ફલં સમવાપ્નોતિ વૈષ્ણવો નાત્ર સંશયઃ ॥
સ્ત્રિયશ્ ચ પુરુષાશ્ ચૈવ વૈષ્ણવં પદમ્ આપ્નુયુઃ ।
સ્ત્રીભિશ્ ચ પુત્રકામાભિઃ શ્રોતવ્યં વૈષ્ણવં યશઃ ॥
દક્ષિણા ચાત્ર દેયા વૈ નિષ્કપઞ્ચસુવર્ણકમ્ ।
વાચકાય યથાશક્ત્યા યથોક્તં ફલમ્ ઇચ્છતા ॥
સ્વર્ણશૃંગીં ચ કપિલાં સવત્સાં વસ્ત્રસંવૃતામ્ ।
વાચકાય ચ દદ્યાદ્ ધિ આત્મનઃશ્રેયઃ ઇચ્છતા ॥
અલંકારં પ્રદદ્યાચ્ ચ પાણ્યોર્ વૈ ભરતર્ષભ ।
કર્ણસ્યાભરણં દદ્યાદ્ ધનં ચૈવ વિશેષતઃ ॥
ભૂમિદાનં સમાદદ્યાદ્ વાચકાય નરાધિપ ।
ભૂમિદાનસમં દાનં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ॥
શૃણોતિ શ્રાવયેદ્ વાપિ સતતં ચૈવ યો નરઃ ।
સર્વપાપવિનિમુક્તો વૈષ્ણવં પદમ્ આપ્નુયાત્ ॥
પિતૄન્ ઉદ્ધરતે સર્વાન્ એકાદશ સમુદ્ભવાન્ ।

આત્માનં સસુતં ચૈવ સ્ત્રિયં ચ ભરતર્ષભ ॥
દશાંશશ્ ચૈવ હોમો ઽપિ કર્તવ્યો ઽત્ર નરાધિપ ॥
ઇદં મયા તવાગ્રે ચ પ્રોક્તં સર્વં નરર્ષભ ।
પ્રભાવં પદ્મનાભસ્ય સ્વપતઃ સાગરામ્ભસિ ।
પુષ્કરે વૈ યથોદ્ભૂતા દેવાઃ સર્ષિગણાઃ પુરા ॥
આદિત્યા વસવો રુદ્રા મરુતશ્ ચોષ્મપાસ્ તથા ।
અશ્વિનૌ ચ મહાભાગૌ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ।
ઋષયશ્ ચ મહાત્માનઃ સાધ્યા વિશ્વેશ્વરાસ્ તથા ॥
વ્યાસર્ષિણા પુરા પ્રોક્તમ્ એતદ્ આખ્યાહિ મે ઽખિલમ્ ।
બૃંહિતઃ પરમોદારો વેદવેદાન્તવિત્ તથા ।
ક્રિયન્તં ચૈવ કાલં વૈ સ શેતે પુરુષોત્તમઃ ॥
એતદ્ આખ્યાહિ નિખિલં યોગં યોગવિદાં પતે ।
ત્વં હિ નઃ પરમોદારો વેદવેદાઙ્ગવિત્ તથા ॥
શૃણ્વતસ્ તસ્ય મે કીર્તિં ન તૃપ્તિર્ ઉપજાયતે ॥
કિયન્તં સ ચ કાલં વૈ શેતે સ પુરુષોત્તમઃ ।
કિયન્તં ચૈવ શયિતે કાલં કાલસ્ય સંભવઃ ॥
કિયતા ચૈવ કાલેન ઉત્તિષ્ઠતિ સુરાધિપઃ ।
કથમ્ ઉત્થાય ભગવાન્ અસૃજન્ નિખલં જગત્ ॥
કે પ્રજાપતયસ્ તત્ર આસન્ પૂર્વં મહામુને ।
કથં નિર્મિતવાંશ્ ચૈવ સ તુ લોકાન્ સનાતનઃ ॥
એવમ્ એકાર્ણવે ઘોરે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ।
નષ્ટદેવાસુરગણે પ્રનષ્ટોરગરાક્ષસે ॥
નષ્ટાનિલાનલે લોકે નષ્ટાકાશમહીતલે ।
કેવલં ગહ્વરીભૂતે મહાભૂતવિપર્યયે ॥
પ્રભુર્ મહાભૂતપતિર્ મહાતેજા મહાકૃતિઃ ।
આસ્તે સ ચ સુરશ્રેષ્ઠો વિધિમ્ આદાય કં મુને ॥
શૃણોમિ પરયા ભક્ત્યા તવ વક્ત્રાદ્ વિશેષતઃ ।
તન્ મે ત્વમ્ ઉપપન્નાય બ્રહ્મન્ન્ એતદ્ અસંશયમ્ ।
વક્તુમ્ અર્હસિ ધર્મિષ્ઠ યશો નારાયણાત્મકમ્ ॥
પ્રાદુર્ભાવં પુરસ્કૃત્ય ભૂતં ભવ્યં મહાત્મનઃ ।
શ્રાદ્ધાનામ્ ઉપવિષ્ટાનાં ભગવન્ વક્તુમ્ અર્હસિ ॥
નારાયણયશોજ્ઞાને યા ભવેદ્ ભવતઃ સ્પૃહા ।
ત્વદ્વંશાનઘપૂતસ્ય કાર્યં કુરુ કુલર્ષભ ॥
તમ્ આશ્રિત્ય સ્પૃહા યેષાં તેષાં યુક્તા જગત્પતે ।
શૃણુષ્વાદિપુરાણેભ્યો દેવતાભ્યો યથાશ્રુતિ ।
બ્રાહ્મણાનાં ચ વદતાં શ્રુતો ઽસ્માભિર્ મહાત્મનામ્ ॥
યથા ચ તપસા દૃષ્ટ્વા બૃહસ્પતિસમદ્યુતિઃ ।
પરાશરસુતઃ શ્રીમાન્ ગૂરુર્ દ્વૈપાયનો ઽબ્રવીત્ ॥
તત્ તે ઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ યથાશક્તિ યથાશ્રુતિ ।
ન વિજ્ઞાતું મયા શક્યમ્ ઋષિમાત્રેણ ભારત ॥

કઃ સમુત્સહતે જ્ઞાતું પરં નારાયણાત્મકમ્ ।
વિશ્વાત્મનો ઽયં બ્રહ્માપિ ન વેદયતિ તત્ત્વતઃ ॥
શ્રુતં મે વિશ્વદેવાનાં યદ્ રહસ્યં મહર્ષિણામ્ ।
યદ્ દિવ્યં સર્વદેવાનાં યત્ તત્ત્વં તત્ત્વવાદિનામ્ ॥
તદ્ અધ્યાત્મવિદાં ચિન્ત્યં કારણં ચૈવ કર્મણામ્ ।
અધિદૈવં યદ્ અધ્યાત્મં યદ્ દૈવમ્ ઇતિ સંજ્ઞિતમ્ ॥
યદ્ભૂતમ્ અધિભૂતં ચ યત્ પરં ચ મહર્ષિણામ્ ।
તત્ સત્યં દેવદૃષ્ટં ચ યત્ સત્યં યતયો વિદુઃ ॥
યઃ કર્તા કારકો બુદ્ધિર્ મનઃ ક્ષેત્રજ્ઞ એવ ચ ।
પ્રધાનં પુરુષઃ શાસ્તા યઃ કશ્ચિદ્ અભિશબ્દ્યતે ॥
કાલઃ કાલં સ્વપયતિ દ્રષ્ટા સ્વાધીન એવ ચ ।
પ્રાણઃ પઞ્ચવિધશ્ ચૈવ ધ્રુવમ્ અક્ષરમ્ એવ ચ ॥
ઉચ્યતે વિવિધૈર્ ભાવૈસ્ તસ્યૈવાનઘ તત્પરૈઃ ।
સ એવ ભગવાન્ સર્વં કરોતિ વિકરોતિ ચ ॥
યો ઽસ્માન્ કારયતે કર્મ તેન સ્મ વ્યાકુલીકૃતાઃ ।
યજામહે તમ્ એવેશં તમ્ એવેચ્છામ નિર્વૃતાઃ ॥
યો વક્તા યશ્ ચ વક્તવ્યો યશ્ ચાહં પ્રબ્રવીમિ તે ।
ઇદં શૃણુત યચ્છ્રેયો યચ્ ચાન્યત્ પરિજલ્પથ ॥
યાઃ કથાશ્ ચૈવ વર્તન્તે શ્રુતયો વાથ ગહ્વરાઃ ।
વિશ્વં વિશ્વપતિર્ દેવઃ સર્વં નારાયણાત્મકમ્ ॥
યત્ સત્યં યદ્ અમૃતમ્ આદિમ્ અક્ષરં વૈ @
યદ્ ભૂતં ભવતિ મિથશ્ ચ યદ્ ભવિષ્યમ્ ।
યત્ કિંચિચ્ ચરમ્ અચરાવ્યયં ત્રિલોકે @
તત્ સર્વં પુરુષવરઃ પ્રભુર્ વરિષ્ઠઃ ॥
ચત્વાર્ય્ આહુઃ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તત્ કૃતં યુગમ્ ।
તસ્ય તાવચ્છતી સંધ્યા દ્વિગુણા જનમેજય ॥
તત્ર ધર્મશ્ ચતુષ્પાદો હ્ય્ અધર્મઃ પાદવિગ્રહઃ ।
સ્વધર્મનિરતાઃ સન્તો યજન્તે ચૈવ માનવાઃ ॥
વિપ્રાઃ સ્થિતા ધર્મપરા રાજવૃત્તે સ્થિતા નૃપાઃ ।
કૃષ્યામ્ અભિરતા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાઃ શુશ્રૂષવઃ સ્થિતાઃ ॥
સદા સત્ત્વં ચ સત્યં ચ ધર્મશ્ ચૈવ વિવર્ધતે ।
સદ્ભિર્ આચરિતં યચ્ ચ ક્રિયતે ખ્યાયતે ચ વૈ ॥
એતત્ કૃતયુગે વૃત્તં સર્વેષામ્ એવ ભારત ।
પ્રાણિનાં ધર્મબુદ્ધીનામ્ અપિ ચેન્ નીચયોનિનામ્ ॥
ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ ત્રેતાયુગમ્ ઇહોચ્યતે ।
તસ્ય તાવચ્છતી સંધ્યા દ્વિગુણા પરિકીર્તિતા ॥
દ્વાભ્યામ્ અધર્મઃ પાદાભ્યાં ત્રિભિર્ ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ ।
તત્ર સત્યં ચ સત્ત્વં ચ કૃતે સર્વં વિધીયતે ॥
ત્રેતાયાં વિકૃતિં યાન્તિ વર્ણા લૌલ્યેન સંયુતાઃ ।
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય વૈકૃત્યાદ્ યાન્તિ દૌર્બલ્યમ્ આશ્રિતઃ ॥

એષા ત્રેતાયુગગતિર્ વિચિત્રા દેવનિર્મિતા ।
દ્વાપરસ્યાપિ યા ચેષ્ટા તામ્ અપિ શ્રોતુમ્ અર્હસિ ॥
દ્વાપરં દ્વે સહસ્રે તુ વર્ષાણાં કુરુસત્તમ ।
તસ્ય તાવચ્છતી સંધ્યા દ્વિગુણા પરિકીર્તિતા ॥
તત્રાપ્ય્ અર્થપરા વિપ્રા જ્ઞાનિનો રજસાવૃતાઃ ।
શઠા નૈકૃતિકાઃ ક્ષુદ્રા જાયન્તે કુરુપુંગવ ।
દ્વાભ્યાં ધર્મઃ સ્થિતઃ પદ્ભ્યામ્ અધર્મસ્ ત્રિભિર્ ઉત્થિતઃ ॥
વિપર્યયં યાન્તિ શનૈઃ કૃતે યે ધર્મસેતવઃ ।
બ્રાહ્મણ્યભાવા નશ્યન્તિ તથાસ્તિક્યં વિશીર્યતે ।
વ્રતોપવાસાસ્ ત્યજ્યન્તે દ્વાપરે યુગપર્યયે ॥
તથા વર્ષસહસ્રં તુ વર્ષાણાં દ્વે શતે તથા ।
સંધ્યાયાઃ પરિસંખ્યાતં ક્રૂરં કલિયુગં સ્મૃતમ્ ॥
તત્રાધર્મશ્ ચતુષ્પાદં સ્યાદ્ ધર્મઃ પાદવિગ્રહઃ ।
કામિનસ્ તમસા છન્ના જાયન્તે તત્ર માનવાઃ ॥
નૈવોપવાસકૃત્ કશ્ચિન્ ન સાધુર્ ન ચ સત્યવાક્ ।
નાસ્તિકો બ્રહ્મવક્તા વા નરો ભવતિ વૈ તદા ॥
અહંકારગૃહીતાશ્ ચ પ્રક્ષીણસ્નેહબાન્ધવાઃ ।
વિપ્રાઃ શૂદ્રસમાચારાઃ શૂદ્રાસ્ ત્વ્ આચારલક્ષણાઃ ॥
દૂષકાસ્ ત્વ્ આશ્રમાણાં ચ વર્ણાનાં ચૈવ સંકરાઃ ।
અગમ્યેષ્વ્ અભિરજ્યન્તે વત્સ્યન્ત્ય્ એવં કલૌ યુગે ॥
આયુસ્ તથૈવ સંદેહે યુગાન્તે જનમેજય ।
એવં દ્વાદશસાહસ્રં તત્રૈતદ્ યુગમ્ ઉચ્યતે ।
તદ્ એકસપ્તતિગુણં મન્વન્તરમ્ ઇહોચ્યતે ॥
ભૂયશ્ ચતુર્દશગુણં તદ્ અહો બ્રહ્મણઃ સ્મૃતમ્ ।
ત્રય્યાં ચૈવ તુ સંદેહો યુગાન્તે જનમેજય ।
દિવ્યાં દ્વાદશસાહસ્રીં યુગાખ્યં કવયો વિદુઃ ।
એતત્સહસ્રપર્યન્તં તદ્ અહો બ્રાહ્મમ્ ઉચ્યતે ॥
તતો ઽહનિ ગતે તસ્મિન્ સર્વેષામ્ એવ દેહિનામ્ ।
શરીરનિર્વૃતિં ચક્રે રુદ્રઃ સંહારબુદ્ધિમાન્ ॥
દેવતાનાં ચ સર્વાસાં બ્રાહ્મણાનાં મહીપતે ।
દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ યક્ષગન્ધર્વરક્ષસામ્ ॥
દેવર્ષીણાં બ્રહ્મર્ષીણાં તથા રાજર્ષિણાં અપિ ।
કિંનરાણામ્ અપ્સરસાં ભુજઙ્ગાનાં તથૈવ ચ ॥
પર્વતાનાં નદીનાં ચ પશૂનાં ચૈવ ભારત ।
તિર્યગ્યોનિગતાનાં ચ સત્ત્વાનાં કૃમિણાં તથા ॥
મહાભૂતપતિર્ દેવઃ પઞ્ચ ભૂતાનિ ભૂતકૃત્ ।
જગત્સંહરણાર્થાય કુરુતે વૈશસં મહત્ ॥
ભૂત્વા સૂર્યશ્ ચક્ષુષી ચાદદાનો @
ભૂત્વા વાયુઃ સંહરન્ પ્રાણિજાલમ્ ।
ભૂત્વા વહ્નિર્ દહ્યતે સર્વલોકાન્ @

મેઘો ભૂત્વા ભૂય એવાભ્યવર્ષત્ ॥
ભૂત્વા નારાયણો યોગી સપ્તમૂર્તિર્ વિભાવસુઃ ।
ગભસ્તિભિઃ પ્રદીપ્તાભિઃ સંશોષયતિ સાગરાન્ ॥
પીત્વાર્ણવાંશ્ ચ સર્વાન્ સ નદીકૂપાંશ્ ચ સર્વશઃ ।
પર્વતાનાં ચ સલિલં સર્વમ્ આદાય રશ્મિભિઃ ॥
ભિત્ત્વા સહસ્રશશ્ ચૈવ મહીં ગત્વા રસાતલમ્ ।
રસાતલગતં કૃત્સ્નં પિબતે રસમ્ ઉત્તમમ્ ॥
અપ્સુ સૃજન્ ક્લેદમ્ અન્યદ્ દદાતિ પ્રાણિનાં ધ્રુવમ્ ।
તત્ સર્વમ્ અરવિન્દાક્ષ આદત્તે પુરુષોત્તમઃ ॥
વાયુશ્ ચ બલવાન્ ભૂત્વા સ વિધૂયાખિલં જગત્ ।
પ્રાણોદયં સુરાણાં ચ વાયુના કુરુતે હરિઃ ॥
તતો દેવગણાનાં ચ સર્વેષામ્ એવ દેહિનામ્ ।
યે ચેન્દ્રિયગણાઃ સર્વે યે ચાન્યે રજસોદ્ભવાઃ ।
રૂપં ઘ્રાણં શરીરં ચ પૃથિવીમ્ આશ્રિતા ગુણાઃ ॥
જિહ્વા રસશ્ ચ સ્નેહશ્ ચ સંશ્રિતાઃ સલિલં ગુણાઃ ।
રૂપં ચક્ષુર્ વિપાકશ્ ચ જ્યોતિર્ એવાશ્રિતા ગુણાઃ ॥
ત એકીભૂય સર્વે ઽપિ પ્રલયે સમુપસ્થિતે ।
સ્પર્શઃ પ્રાણશ્ ચ ચેષ્ટા ચ પવનં સંશ્રિતા ગુણાઃ ।
શબ્દં શ્રોત્રં ચ યોનિશ્ ચ ગગનં સંશ્રિતા ગુણાઃ ।
લોકમાયા ભગવતા મુહૂર્તેન વિનાશિતાઃ ।
મનો બુદ્ધિશ્ ચ સર્વેષાં ક્ષેત્રજ્ઞશ્ ચેતિ યઃ શ્રુતઃ ।
પરમેષ્ઠિનં વરેણ્યં ચ હૃષીકેશં સમાશ્રિતાઃ ॥
તતો ભગવતા તત્ર રશ્મિભિઃ પરિવારિતાઃ ।
વાયુનાકૃષ્યમાણાશ્ ચ રૂપાન્યોન્યસમાશ્રયાત્ ॥
તેષાં સંઘર્ષજોદ્ભૂતઃ પાવકઃ શતધા જ્વલન્ ।
અદહન્ નિખિલાંલ્ લોકાન્ ઉગ્રઃ સંવર્તકો ઽનલઃ ॥
સ પર્વતાંસ્ તરૂન્ ગુલ્માંલ્ લતાવલ્લીસ્ તૃણાનિ ચ ।
વિમાનાનિ ચ દિવ્યાનિ પુરાણિ વિવિધાનિ ચ ॥
આશ્રમાંશ્ ચ તથા પુણ્યાન્ દિવ્યાન્ય્ આયતનાનિ ચ ।
યાનિ ચાશ્રયણીયાનિ તાનિ સર્વાણિ સો ઽદહત્ ॥
ભસ્મીભૂતાંસ્ તતઃ સર્વાંલ્ લોકાંલ્ લોકગુરુર્ હરિઃ ।
ભૂયો નિર્વાપયામાસ જલયુક્તેન કર્મણા ॥
સહસ્રદૃઙ્ મહાતેજા ભૂત્વા કૃષ્ણો મહાઘનઃ ।
દિવ્યતોયેન હવિષા તર્પયામાસ મેદિનીમ્ ॥
તતઃ ક્ષીરનિકાશેન સ્વાદુના પરમામ્ભસા ।
શિવેન પુણ્યેન મહી નિર્વાણમ્ અગમત્ પરમ્ ॥
તેન સા જલસંછન્ના પયસા સર્વતો ધરા ।
એકાર્ણવજલા ભૂત્વા સર્વસત્ત્વવિવર્જિતા ॥
મહાભૂતાન્ય્ અપિ ચ તં પ્રવિષ્ટાન્ય્ અમિતૌજસમ્ ।
નષ્ટાર્કપવનાકાશે સૂક્ષ્મે જનવિવર્જિતે ॥

સંશોષયિત્વા પીત્વા ચ કલ્પયિત્વા ચ દેહિનઃ ।
દગ્ધ્વા સંતાપયિત્વા ચ વસત્ય્ એકઃ સનાતનઃ ॥
પૌરાણં રૂપં આસ્થાય કિમ્ અપ્ય્ અમિતબુદ્ધિમાન્ ।
એકાર્ણવજલે હ્ય્ આસીદ્ યોગી યોગમ્ ઉપાગતઃ ॥
વટપત્રં સમાદાય હરિર્ યોગેન કેનચિત્ ।
તસ્યોપરિ જગન્નાથઃ શેતે બાલત્વમ્ આશ્રિતઃ ॥
અયુતાનાં સહસ્રાણિ ગતાન્ય્ એકાર્ણવે ઽમ્ભસિ ।
ન ચૈનં કશ્ચિદ્ અવ્યક્તં વ્યક્તં વેદિતુમ્ અર્હતિ ॥
એકાર્ણવવિધિઃ કો ઽયં યશ્ ચૈષ પરિકીર્તિતઃ ।
ક એષ પુરુષો નામ કિં યોગઃ કશ્ ચ યોગવાન્ ॥
એતાવન્તમ્ અસૌ કાલમ્ એકાર્ણવવિધિં પ્રતિ ।
કરિષ્યતીમં ભગવાન્ ઇતિ કશ્ચિન્ ન બુધ્યતે ॥
ન દ્રષ્ટા નૈવ વદિતા ન જ્ઞાતા નૈવ પાર્શ્વતઃ ।
ન સ્મ વિજ્ઞાયતે કશ્ચિદ્ ઋતે તં દેવં ઉત્તમમ્ ॥
નભઃ ક્ષિતિં પવનમ્ અથ પ્રકાશયન્ @
પ્રજાપતિં ભુવનપતિં સુરેશ્વરમ્ ।
પિતામહં શ્રુતિનિલયં મહામુનિં @
મહોદધૌ શયનં અરોચયત્ પ્રભુઃ ॥
એવમ્ એકાર્ણવીભૂતે શેતે લોકે મહાદ્યુતિઃ ।
નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ।
નષ્ટાનલાનિલે લોકે નષ્ટાકાશે મહીતલે ।
ચન્દ્રસૂર્યગ્રહે નષ્ટે @
પ્રચ્છાદ્ય સલિલં સર્વં હરિર્ નારાયણઃ પ્રભુઃ ॥
પ્રચ્છાદ્ય સલિલેનોર્વીં હંસો નારાયણાયતે ।
મહતો રજસો મધ્યે મહાર્ણવસમસ્ય વૈ ।
વિરજસ્કો મહાબાહુર્ અક્ષરં બ્રહ્મ યં વિદુઃ ॥
અત્મરૂપપ્રકાશેન મનસા સંવૃતઃ પ્રભુઃ ।
દિવ્યમ્ આસ્થાય કાલં તુ તતઃ સુષ્વાપ સો ઽવ્યયઃ ॥
મનસાધિકમ્ આસ્થાય યત્ર તં સત્રમ્ આસતે ।
યથાતત્ત્વં પરં જ્ઞાનં સૂતં યદ્ બ્રહ્મણો મતમ્ ।
રહસ્યારણ્યકોદિષ્ટં યત્રોપનિષદં સ્મૃતમ્ ॥
પુરુષો યજ્ઞ ઇત્ય્ એવં યત્ પરં પરિકીર્તિતમ્ ।
યચ્ ચાન્યત્ પુરુષાખ્યં સ્યાત્ સર્વં તત્ પુરુષોત્તમઃ ॥
યે ચ યજ્ઞપરા વિપ્રા ઋત્વિજા ઇતિ સંજ્ઞિતાઃ ।
આત્મદેહાત્ પુરા ભૂત્વા યજ્ઞેભ્યઃ શ્રૂયતાં તદા ॥
બ્રહ્માણં પરમં વક્ત્રાદ્ ઉદ્ગાતારં ચ સામગમ્ ।
હોતારમ્ અથ ચાધ્વર્યું બાહુભ્યામ્ અસૃજત્ પ્રભુઃ ॥
બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણચ્છંસી પ્રસ્તોતારં ચ સર્વશઃ ।
તન્મિત્રં વરુણં સૃષ્ટ્વા પ્રતિષ્ઠાતારમ્ એવ ચ ॥
ઉદસત્ પ્રતિહર્તારં હોતારં ચૈવ ભારત ।

અધ્યાપકમ્ અથોરુભ્યાં નેષ્ઠારં ચૈવ ભારત ॥
પાણિભ્યામ્ અથ ચાગ્નીધ્રં બ્રહ્મણ્યં ચૈવ યજ્ઞિયમ્ ।
ગ્રાવાણમ્ અથ બાહુભ્યાં સૂનેતારં ચ ચક્ષુષઃ ॥
એવમ્ એવૈષ ભગવાન્ ષોડશૈતાઞ્ જગત્પતિઃ ।
પ્રવક્તૄન્ સર્વજ્ઞાનામ્ ઋત્વિજો ઽસૃજદ્ ઉત્તમાન્ ॥
તદ્ એષ વૈ વેદમયઃ પુરુષો યજ્ઞસંજ્ઞિતઃ ।
વેદાશ્ ચ તન્મયાઃ સર્વે સાઙ્ગોપનિષદ્ અક્રિયાઃ ॥
સ્વપિત્ય્ એકાર્ણવે ચૈવ યદાશ્ચર્યમ્ અભૂત્ તદા ।
શ્રૂયતાં તદ્ યથાવૃત્તં માર્કણ્ડેયો ઽનુભૂતવાન્ ॥
જીર્ણો ભગવતસ્ તસ્ય કુક્ષાવ્ એવ મહામુનિઃ ।
બહુવર્ષસહસ્રાયુસ્ તસ્યૈવ વરતેજસા ॥
ઇતિ તીર્થપ્રસઙ્ગેન પૃથિવીતીર્થગોચરઃ ।
આશ્રમાન્ અપિ પુણ્યાંશ્ ચ તીર્થાન્ય્ આયતનાનિ ચ ॥
દેશાન્ રાષ્ટ્રાણિ ચિત્રાણિ પુરાણિ વિવિધાનિ ચ ।
જપહોમરતઃ ક્ષાન્તસ્ તપો ઘોરં સમાશ્રિતઃ ॥
રુદ્રં સર્વેશ્વરં શંભું બ્રહ્માણં કમલાસનમ્ ।
ચન્દ્રાદિત્યૌ તથા વાયુમ્ ઇન્દ્રં વરુણમ્ એવ ચ ॥
અગ્નિં યમં ભૂતપતિં કાલમૃત્યું તથૈવ ચ ।
પર્વતાન્ અથ સર્વાંશ્ ચ નદીસાગરસપ્તમાન્ ॥
દદર્શ સર્વં ભગવાન્ મહામુનિઃ @
કુક્ષૌ જગત્કર્તુર્ અસૌ જગત્પતેઃ ।
સ્વયં ચ મૂર્તેઃ પુરુષોત્તમસ્ય @
તત્રૈવ માયાપટલે જગન્મયે ॥
કદાચિત્ પર્યટન્ ભૂયો બહુકાલં શ્રમાન્વિતઃ ।
માર્કણ્ડેયસ્ તતસ્ તસ્ય શનૈર્ વક્ત્રાદ્ વિનિઃસૃતઃ ।
નિષ્ક્રામન્તં ન ચાત્માનં જાનીતે દેવમાયયા ॥
નિષ્ક્રાન્તસ્ તસ્ય વદનાદ્ એકાર્ણવમ્ અથો ગતઃ ।
સર્વતસ્ તપસા છન્નં માર્કણ્ડેયો નિરીક્ષતે ॥
તસ્યોત્પન્નં ભયં તીવ્રં સંશયશ્ ચાત્મજીવિતે ।
વટપત્રે સ્થિતં દેવં દદર્શ મુદિતાત્મવાન્ ।
દેવદર્શનસંહૃષ્ટો વિસ્મયં ચાગમત્ પરમ્ ॥
સ ચિન્તયતિ મધ્યસ્થો માર્કણ્ડેયો ઽભિશઙ્કિતઃ ।
કિં સ્વિદ્ ભવેદ્ ઇયં ચિન્તા મોહઃ સ્વપ્નો ઽનુભૂયતે ॥
વ્યક્તમ્ અન્યતમો ભાવો હ્ય્ એતેષાં ભવિતા મમ ।
ન હીદૃશમ્ અસંક્લિષ્ટમ્ અયુક્તં સત્યમ્ અર્હતિ ॥
નષ્ટચન્દ્રાર્કપવને છન્નપર્વતભૂતલે ।
કતમઃ સ્યાદ્ અયં લોક ઇતિ ચિન્તાં વ્યવસ્થિતઃ ॥
અપશ્યચ્ ચાદિપુરુષં શયાનં પર્વતોપમમ્ ।
તોયાર્દ્રમ્ ઇવ જીમૂતં મધ્યે મગ્નં મહાર્ણવે ॥
સલિલાર્ધાદ્ અધો મગ્નં જીમૂતમ્ ઇવ સાગરે ।

તપન્તમ્ ઇવ તેજોભિર્ ભાસ્વન્તમ્ ઇવ વર્ચસા ।
જાગ્રન્તમ્ ઇવ ગામ્ભીર્યાચ્ છ્વસન્તમ્ ઇવ પન્નગમ્ ॥
સ દેવં પ્રષ્ટુમ્ આયાતિ કો ભવાન્ ઇતિ વિસ્મયાત્ ।
ગામ્ભીર્યાજ્ જાગ્રતમ્ ઇવ જ્વલન્તમ્ ઇવ તેજસા ॥
તથૈવ ચ શનૈર્ ભૂયો મુનિઃ કુક્ષિં પ્રવેશિતઃ ॥
સ પ્રવિષ્ટઃ પુનઃ કુક્ષૌ માર્કણ્ડેયઃ સુનિશ્ચિતઃ ।
તથૈવ ચરતે ભૂયો ઽવિજાનન્ સ્વપ્નદર્શનમ્ ॥
સ તથૈવ યથાપૂર્વં પૃથિવીમ્ અટતે બલાત્ ।
પુણ્યતીર્થાનિ પૂતાનિ નિરીક્ષન્ન્ ઇવ ભૂતલે ॥
ક્રતુભિર્ યજમાનાંશ્ ચ સમાપ્તવરદક્ષિણૈઃ ।
પશ્યતે દેવકુક્ષિસ્થાન્ યજ્ઞિયાઞ્ શતશો દ્વિજાન્ ॥
સદ્વૃત્તમ્ આશ્રિતાઃ સર્વે વર્ણા બ્રાહ્મણપૂર્વકાઃ ।
ચત્વારશ્ ચાશ્રમાઃ સમ્યગ્ યથોદ્દિષ્ટપદાનુગાઃ ॥
વર્ષાણાં શતસાહસ્રં માર્કણ્ડેયસ્ય ધીમતઃ ।
ચરતઃ પૃથિવીં કૃત્સ્નાં ન ચ કુક્ષ્યન્તમ્ ઈક્ષતે ॥
તતઃ કદાચિદ્ અથ વૈ પુનર્ વક્ત્રાદ્ વિનિઃસૃતઃ ।
સુપ્તં ન્યગ્રોધશાખાયાં બાલમ્ એકં નિરીક્ષતે ॥
યથા ચૈકાર્ણવજલે નીહારેણાવૃતાન્તરે ।
અવ્યક્તભીષણે લોકે સર્વભૂતવિવર્જિતે ॥
સ ભૂયો વિસ્મયાવિષ્ટઃ કૌતૂહલસમન્વિતઃ ।
બાલમ્ આદિત્યસંકાશં ન શક્નોત્ય્ ઉપસર્પિતુમ્ ॥
સો ઽચિન્તયદ્ અથૈકાન્તે સ્થિત્વા સલિલસંનિધૌ ।
પૂર્વદૃષ્ટમ્ ઇદં નેતિ શઙ્કિતો દેવમાયયા ॥
અગાધે સલિલે સ્તબ્ધે માર્કણ્ડેયઃ પ્લવન્ મુનિઃ ।
બાહુભ્યામ્ અસકૃદ્ વિપ્રઃ પ્લવત્ય્ એવ દિવાનિશમ્ ।
તદા શ્રમસ્ તે બહુધા ન પારં તસ્ય પશ્યતિ ।
તતઃ પ્લવતિ મૂઢાત્મા જાનાત્ય્ એવ ન કિંચન ॥
ન શાન્તિં લભતે તત્ર તેજસા ગ્રસ્તવિક્રમઃ ॥
પ્લવન્તમ્ એકં બહુધા માર્કણ્ડેયં મહામુનિમ્ ।
તથૈવ ભગવાન્ હંસો ગતો યોગેન બાલતામ્ ।
બભાષે મેઘતુલ્યેન સ્વરેણ પુરુષોત્તમઃ ॥
મા ભૈર્ વત્સ ન ભેતવ્યં મમૈવાયાહિ ચાન્તિકમ્ ।
માર્કણ્ડેય મુને વીર બાલસ્ ત્વં શ્રમપીડિતઃ ॥
કો માં નામ્ના પીડયતિ તપઃ પરિભવન્ મમ ।
બહુવર્ષસહસ્રાખ્યં ધર્ષયંશ્ ચૈવ મે વયઃ ॥
ન હ્ય્ એષ સમુદાચારો દેવેષ્વ્ અપિ સમાહિતઃ ।
માં બ્રહ્માપિ સ વિશ્વશો દીર્ઘાયુર્ ઇતિ ભાષતે ॥
ય ઽયં જગદ્ગુરુઃ સાક્ષાદ્ વિષ્ણુઃ સર્વેશ્વરો હરિઃ ।
સ એષ વત્સ વત્સેતિ પિતા બ્રૂતે ન સંશયઃ ।
કસ્ તપોઘોરશિરસો મમાદ્ય ત્યક્તજીવિતઃ ।