Language

ENहिગુ
Scripture Library

Harivaṃśa, Appendix I · Part 341360

dadau tebhyas tadā viṣṇuḥ sarvebhyo janamejaya /
te ca prītā yathāyogaṃ yataḥ pūrvaṃ tato gatāḥ //
durvāsās tv atha tatraiva nāradena sahāyavān /
cintayan brahmaṇas tattvaṃ vijahāra yathāsukham /
bhagavān api govindas tayor vadham amanyata //
tatas tau haṃsaḍibhakau tasmin kāle mahīpate /
brahmadattaṃ mahīpālaṃ pitaraṃ vīryaśālinam /
prāvocatām idaṃ vākyaṃ sāmantajanasaṃsadi //
rājasūyaṃ mahāyajñaṃ pitaḥ kuru suyantritaḥ /
asmin māsi nṛpaśreṣṭha yatāmo yajñasiddhaye //
āvāṃ te 'dya mahārāja diśāṃ vijayatatparau /
yatiṣyāvo balaiḥ sārdhaṃ rathair aśvair gajair api //
saṃbhārā yajñasiddhyartham ānetavyā nṛpottama /
tatheti sa mahārājo brahmadatto 'bravīt tadā //
janārdanas tu viprendro dṛṣṭvā sāhasatatparau /
aśakyam iti manvāno vayasyaṃ haṃsam abravīt //
śṛṇu haṃsa vaco mahyaṃ śrutvā niścitya vīryavān /
āyuṣman sāhasaṃ kartuṃ niścito 'si nṛpottama //
sthite bhīṣme jarāsaṃdhe bāhlīke ca nṛpottame /
kiṃ ca vīreṣu sarveṣu yādaveṣu nṛpottama //
bhīṣmo hi balavān vṛddhaḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ /
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ yo jigāya bhṛgūttamaḥ /
taṃ yuddhe jitavān bhīṣmaḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ //
jarāsaṃdhasya yad vīryaṃ tad bhavān vetti saṃyuge /
vṛṣṇivīrās tu te sarve kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ //
tatra kṛṣṇo hṛṣīkeśo jitaśatruḥ kṛtī sadā /
jarāsaṃdhena sahitaḥ sadā yuddhe jitaśramaḥ /
pramukhe tasya na sthātuṃ śakto jīvan nṛpottama //
balabhadras tathā mattaḥ kruddho yadi bhaved balī /
lokān imān samāhartuṃ śaknotīti matir mama //
tathā ca sātyakir vīraḥ śakto jetuṃ raṇe ripūn /
tathānye yādavāḥ sarve kṛṣṇam āśritya daṃśitāḥ //
asmābhiś ca kṛtaḥ pūrvaṃ virodho yatibhiḥ saha /
durvāsā yatibhiḥ sārdhaṃ gato draṣṭuṃ sa keśavam //
iti śrutaṃ nṛpaśreṣṭha brāhmaṇād bhoktum āgatāt /
tathā sati yathā sidhyet tathā cintyaṃ ca mantribhiḥ /
tataḥ paścād vidhāsyāmo rājasūyaṃ mahākratum //
ko nāma bhīṣmo mandātmā vṛddho hīnabalaḥ sadā /
āvayoḥ purataḥ sthātuṃ śaktaḥ kila sa vṛddhakaḥ //
yādavā iti citraṃ naḥ śaktāḥ sthātuṃ raṇe dvija /

kaś ca kṛṣṇaḥ puraḥ sthātuṃ baladevaś ca mattakaḥ //
śaineyaś cāpi viprendra sthātuṃ nālaṃ vicitratā /
jarāsaṃdhas tu dharmātmā bandhur eva sadā mama //
gaccha vipra yaduśreṣṭhaṃ brūhi madvacanāt tvaran /
dīyatāṃ karasarvasvaṃ yajñārthaṃ lavaṇaṃ bahu //
lavaṇāni bahūny āśu gṛhya keśava māciram /
āgaccha tvaritaṃ kṛṣṇa na te kāryaṃ vilambanam /
iti brūhi yaduśreṣṭhaṃ yāhi tvaritavikramaḥ //
na brūyāś cottaraṃ vipra śapeyaṃ tvāṃ priyo 'si me /
mitrabhāvād idaṃ brūhi śapāmi tvāṃ punaḥ punaḥ //
iti saṃcodito vipro nottaraṃ pratyabhāṣata /
mitrabhāvāt tathā rājan snehāc ca janamejaya //
janārdanas tu dharmātmā nityaṃ gantuṃ samudyataḥ /
adya śvo vā paraśvo vā gacchāmīti yateta saḥ //
devaṃ draṣṭuṃ jagadyoniṃ śaṅkhacakragadādharam /
eka eva ca dharmātmā hayam āruhya satvaram //
prātar eva jagāmāśu draṣṭuṃ dvāravatīṃ dvijaḥ /
hariṃ kṛṣṇaṃ hṛṣīkeśaṃ manasā saṃsmaran dvijaḥ //
prabhuṃ kṛṣṇaṃ hṛṣīkeśaṃ manasā saṃsmaran harim /
tataḥ prāyād dhariṃ draṣṭuṃ brāhmaṇo brahmavittamaḥ /
hayenaikena rājendra tvaritaṃ sa yayau nṛpa //
yathā nidāghasamaye sūryāṃśuparipīḍitaḥ /
pāntho yāti jalaṃ dṛṣṭvā tvaritaṃ tatpipāsayā /
dhāvaty eva tathā vipro hariṃ draṣṭuṃ janārdanam //
gacchan sa cintayām āsa codayan hayam uttamam /
haṃsa eva yathā nityaṃ kuryāt priyahitaṃ mama /
tathā hi preṣitas tena hariṃ paśyety ahaṃ prabhum //
aham eva sadā dhanyo matto hy abhyadhiko na ca /
yato drakṣyāmy ahaṃ viṣṇuṃ vasantaṃ dvārakāpure //
sā hi me jananī dhanyā hariṃ dṛṣṭvā punar gatam /
kṛtārthaṃ sarvathā putraṃ drakṣyaty eṣā manasvinī //
mukham unnidrahemābja+ kiñjalkasadṛśaprabham /
drakṣyāmi devadevasya cakriṇaḥ śārṅgadhanvanaḥ //
vapur drakṣyāmy ahaṃ viṣṇor nīlotpaladalacchavi /
śaṅkhacakragadāśārṅga+ vanamālāvibhūṣitam //
netre te devadevasya padmakiñjalkasaprabhe /
paśyāmy aham adīnātmā naṣṭaduḥkho 'smi nirvṛtaḥ //
api drakṣyati yogātmā saumyenaiva svacakṣuṣā /
api vā matpriyaṃ brūyāt svasti ceti ca vā vadet //
drakṣyāmi cakriṇo varṣma antas trailokyasaṃyutam /

pādābjaṃ cakriṇo draṣṭuṃ tvarayaty eva māṃ manaḥ //
vakṣaḥsthalaṃ sadā viṣṇoḥ sphurad ratnaprabhāyutam /
paśyann iva ca gacchāmi smarann aniśam īśvaram //
pītakauśeyavasanaṃ lambahāravibhūṣitam /
īṣat smitādharaṃ viṣṇuṃ paśyāmi ca punaḥ punaḥ //
smarataś ca hare rūpaṃ lomaharṣo 'yam īdṛśaḥ /
gacchataś ca puro bhāti śaṅkhacakragadāsimān //
yātīva ca puro bhāti mahyaṃ devo jagadguruḥ /
eṣo 'yam iti me vaktuṃ jihvā prasphuratīva tam //
idaṃ duḥkhataraṃ manye karaṃ dehīti yad vacaḥ /
idaṃ tat sāhasaṃ manye yad vacas tasya bhūpateḥ //
haṃsasya karado viṣṇus tadājñāparicārakaḥ /
tasya sarvaṃ puro gatvā vaktāhaṃ kila nirdayaḥ //
mūḍhānām agraṇīr asmi nirlajjaś ca tathā vadan /
karaṃ dehi hare viṣṇo haṃsasya yadupuṃgava //
lavaṇāni bahūny āśu dātavyāni karātmanā /
iti vaktuṃ na me yuktaṃ puratas tasya śārṅgiṇaḥ //
tathāpi mitrabhāvāt tu vaktavyaṃ ghoram īdṛśam /
kaṣṭo hy ayaṃ mitrabhāvo manuṣyāṇāṃ kṛtātmanām //
atha vā sarvavid viṣṇuḥ sarvasya hṛdi saṃsthitam /
jānāty eva sadā bhāvaṃ prāṇināṃ śobhane rataḥ //
tathā sati na me doṣo mitrabhāvo yato hy ayam /
sarvathā rakṣatāṃ viṣṇur ghoraṃ vaktuṃ yatasya me //
drakṣyāmy ahaṃ jagannāthaṃ nīlakuñcitamūrdhajam /
kambugrīvādharaṃ viṣṇuṃ śrīvatsācchāditorasam //
sphuratpadmamahābāhuṃ ratnacchāyāvirājitam /
drakṣyāmi cakriṇaṃ viṣṇuṃ keśavaṃ yādaveśvaram //
acintyavibhavaṃ devaṃ bhūtabhavyabhavatprabhum /
ātmamāyaṃ jaganmāyaṃ drakṣyāmi jalaśāyinam //
kṛtārthaḥ sarvathā cāhaṃ bhavāmi vigatajvaraḥ /
adya me saphalaṃ janma sākṣātkṛtavato hariṃ //
adya me saphalā yajñāḥ sākṣāt kṛtavato harim /
netre me saphale viṣṇuṃ paśyataś ca jaganmayam //
prītimānas tu me viṣṇur vaktur ghorasya karmaṇaḥ /
unmiṣan netrayugmena drakṣyāmy asakṛd īśvaram //
āmūlamastakaṃ viṣṇuṃ paśyāmi ca punaḥ punaḥ /
pibāmi netrayugmena vapuḥ kṛṣṇasya kevalam //
dhārayiṣyāmy ahaṃ pāṃśuṃ tatpādaprabhavaṃ śivam /
tataḥ kṛtārthatāṃ yāsye svargamārgo hi tadrajaḥ //
meghagambhīranirghoṣaṃ śroṣyāmi ca hareḥ svaram /

pādābjaṃ cakriṇo viṣṇoḥ paśyāmi ca jagatpateḥ //
paśyāmīva harer vaktraṃ pūrṇendusadṛśaprabham /
harer idaṃ jagadrūpaṃ paśyāmīva ca sarvataḥ //
prasīdatu sadā viṣṇur ayuktaṃ vaktum icchataḥ /
ālolakuṇḍalayugaṃ haricandanacarcitam /
sphuratkeyūraratnārcir bāhudvayavirājitam //
savyoddhṛtamahāśaṅkhaṃ raśmijālavirājitam /
prodyadbhāskaravarṇābhaṃ cakrajvālāvabhāsitam //
projjvalatkaṅkaṇayutaṃ taptajāmbūnadāṅgadam /
pītakauśeyavasanaṃ vistīrṇoraskam acyutam //
kadā drakṣyāmi deveśam idānīm atha vānyadā /
sarvathā kṛtakṛtyo 'haṃ yad vapur draṣṭum udyataḥ //
namo mahyaṃ namo mahyaṃ yato draṣṭum ahaṃ harim /
udyato 'smi jagannāthaṃ balabhadrakṛtāspadam /
drakṣyāmy avaśyam adyaiva viṣṇuṃ jiṣṇuṃ jagadgurum //
śrīhārakaustubharucisphuritoruvakṣaḥ @
pītāmbaraṃ makarakuṇḍalapaṅkajākṣam |
kṛṣṇaṃ kirīṭadaracakragadordhvahastaṃ @
tejomayaṃ mama harer vapur astu bhūtyai ||
vedodadhau vividhaśāstramahābhiyoga+ @
niṣṇātaśuddhamatimandaramathyamāne |
uddyotamānam amarair aniśaṃ niṣevyaṃ @
nārāyaṇākhyam amṛtaṃ prapibāmi cādyam ||
dhyeyaṃ mumukṣubhir ameyam anādy anantaṃ @
sthūlaṃ susūkṣmataram ekam anekam ādyam |
jyotis trilokajanakaṃ tridaśaikavandyam @
akṣṇor mamāstu satataṃ hṛdaye 'cyutākhyam ||
cintayann iti viprendro yayau dvāravatīṃ purīm /
matvā kṛtārtham ātmānaṃ vāhayan hayam uttamam //
sa niveditasarvasvo dvāḥsthena hi janārdanaḥ /
atha praviśya dharmātmā sudharmāṃ vai dvijottamaḥ //
apaśyad devadeveśaṃ sudharmākṛtisaṃsthitam /
balabhadreṇa saṃyuktam adhyāsitamahāsanam //
agrataḥsthitaśaineyaṃ pārśvataḥsthitanāradam /
durvāsasā kṛtakatham ugrasenapuraḥsaram //
gāyadgandharvamukhyaiś ca nṛtyadapsarasāṃ gaṇaiḥ /
sevyamānaṃ mahārāja sūtamāgadhabandibhiḥ //
udgīyamānayaśasaṃ mādhavaṃ madhusūdanam /
udgīyamānaṃ vipraiś ca sāmabhiḥ sāmagair harim //
dṛṣṭvā prītamanā viṣṇuṃ provāca pulakacchaviḥ /

nāmnā janārdano 'smīti nanāma caraṇau hareḥ /
balabhadraṃ tato bhūyo vavande śirasā dvijaḥ //
dūto 'smi devadeveśa haṃsasya ḍibhakasya ca /
iti bruvāṇaṃ viprendram idam āha sa mādhavaḥ //
āssvedaṃ viṣṭaraṃ pūrvaṃ paścād būhi prayojanam /
tatheti cābravīd vipro mahad āsanam āsthitaḥ //
vācā saṃpūjya viprendram apṛcchat kuśalaṃ hariḥ /
brahmadattasya rājendra haṃsasya ḍibhakasya ca //
śrutaṃ cāpi tayor vīryaṃ tataḥ prīto dvijottama /
api vā kuśalaṃ vipra pitus tava janārdana //
iti śrutvā giraṃ viṣṇos tathety āha janārdanaḥ /
saṃgatiś ca girīśāt tu śrutā me vīryatas tayoḥ /
iti śrutvā giraṃ viṣṇos tathety āha janārdanaḥ //
kuśalaṃ brahmadattasya pituś ca mama keśava /
tayor eva jagannātha haṃsasya ḍibhakasya ca //
kim āhatur mahīpālau tau haṃsaḍibhakau nṛpau /
brūhi sarvam aśeṣeṇa nātra śaṅkā dvijottama //
vācyaṃ vāpy atha vāvācyaṃ kartavyam atha vetaram /
śrutvā tasya vidhāsyāmo yuktarūpaṃ dvijottama //
dūtasya sarvathā vipra na vācyāvācyakalpanā /
yat karma rājanirdiṣṭaṃ tad vācyaṃ dūtajanmanā //
nātra śaṅkā tvayā kāryā vaktavyasyetarasya vā /
ato vada yathāproktaṃ tābhyāṃ mama janārdana //
keśavenaivam uktas tu provācātho janārdanaḥ /
ajānann iva kiṃ brūṣe sarvaṃ pratyakṣadarśivān //
na cāsti te parokṣaṃ tu jagadvṛttāntam acyuta /
sarvaṃ hi manasā paśyan kiṃ tvam āttha vadeti mām //
vidvadbhir gīyase viṣṇo tvam eva jagatīpate /
icchayā sarvam āpnoṣi dṛṣṭādṛṣṭavivecanam //
tvam evedaṃ jagat sarvaṃ jagac ca tvayi tiṣṭhati /
na tvayā rahito hy ekaḥ padārthaḥ sacarācaraḥ //
nāsti kiṃcid avedyaṃ te sarvago 'si jagatpate /
tvam indraḥ sarvabhūtānāṃ rudraḥ saṃhārakarmakṛt //
rakṣitāsi sadā viṣṇo sarvalokasya mādhava /
saṃsārasya bhavān sraṣṭā kiṃ tvam āttha vadeti mām //
vidvadbhir gīyase viṣṇo jñānātmeti ca mādhava /
prāṇaṃ prāṇavidaḥ prāhus tvām eva puruṣottama //
śabdaṃ śabdavidaḥ prāhus tvām eva puruṣottama /
tathā sati hṛṣīkeśa kiṃ tvam āttha vadeti mām //
tathāpi śṛṇu deveśa codito 'si yatas tvayā /

vadety asakṛd evaitat tasmād vakṣyāmi mādhava //
rājasūyena yāgena brahmadatto 'dya yakṣyati /
tadarthaṃ preṣitas tābhyāṃ haṃsena ḍibhakena ca //
karārthaṃ yadumukhyebhyas tava cāmantraṇāya ca /
lavaṇaṃ bahu deyaṃ te yajñārthaṃ tasya keśava //
ity arthaṃ preṣitas tābhyāṃ karaṃ dehi tadājñayā /
idam apy aparaṃ tābhyāṃ uktaṃ śṛṇu jagatpate //
lavaṇāni bahūny āśu pragṛhya tvarito bhavān /
āgacchatu tayo rājñoḥ seyaṃ keśava vāgvibho //
ity uktavati viprendre dūte tatra tayor nṛpa /
prahasya suciraṃ kṛṣṇo babhāṣe dūtam īśvaraḥ //
śṛṇu dūta vaco mahyaṃ yuktam uktaṃ dvijottama /
karaṃ dadāmi tābhyāṃ tu karado 'smi yato nṛpa //
dhārṣṭyaṃ etat tayor vipra matto yat tu karagrahaḥ /
aho dhārṣṭyam aho dhārṣṭyaṃ tayoḥ kṣatriyabījayoḥ //
idam aśrutapūrvaṃ me matto yas tu karagrahaḥ /
ity uktvā keśavo dūtam idam āha sma yādavān //
hāsyam etad yaduśreṣṭhā matto yat tu karagrahaḥ /
yaṣṭāsau rājasūyasya brahmadatto mahīpatiḥ //
tau taṃ yājayitārau ca haṃso ḍibhaka eva ca /
voḍhā kila yaduśreṣṭhā lavaṇasya durātmanoḥ //
karado vāsudevo 'haṃ jīvāmi yadusattamāḥ /
hāsyaṃ hāsyam idaṃ hāsyaṃ śṛṇudhvaṃ yādavā vacaḥ //
ity uktavati dāśārhe balabhadrapurogamāḥ /
yādavāḥ sarva evaite hāsāya samavasthitāḥ //
karadaḥ kṛṣṇa ity evaṃ bruvantaḥ sarvasātvatāḥ /
hāsaṃ mumucur atyarthaṃ talaṃ dattvā parasparam /
talaśabdo hāsyaśabdo rodasī paryapūrayat //
sa ca vipro nṛpaśreṣṭha nindayan maitram ātmanaḥ /
aho kaṣṭam aho kaṣṭaṃ dautyaṃ yat kṛtavān aham /
iti lajjāsamāviṣṭas tūṣṇīm āsīd avāṅmukhaḥ //
hāsaṃ kurvatsu teṣv evaṃ keśavaḥ keśisūdanaḥ /
uvāca vacanaṃ dūtaṃ gaccha madvacanād dvija /
tāv itthaṃ haṃsaḍibhakau brūhi tvaritavikrama //
bāṇair dāsyāmi niśitaiḥ śārṅgamuktaiḥ śilāśitaiḥ /
navanītāttakusumaiḥ kaṅkapatraiḥ suvājitaiḥ //
asinā vātha dāsyāmi niśitena mahātmanoḥ /
śiro vaś chetsyate cakraṃ matkaraprahitaṃ bali //
yo varaṃ dattavāñ śarvo yuvayor dhārṣṭyakāraṇam /
sa eva rakṣitā vāṃ syāt taṃ jitvā vā nihanmy aham //

deśo 'yaṃ saṃvidhātavyo yatra naḥ saṃgatir bhavet /
tatra gantā tathā cāsmi sabalaḥ sahasainikaḥ //
bhavantau nirbhayau bhūtvā gacchetāṃ sabalau nṛpau /
puṣkare vā prayāge vā mathurāyām athāpi vā /
tatrāhaṃ sabalo yātā nātra kāryā vicāraṇā //
atha vā mitrabhāvāc ca vaktum evaṃ tvam akṣamaḥ /
na śakyaṃ yat tvayā vaktuṃ tat tu vakṣyati sātyakiḥ /
tvayā saha tato gatvā sākṣibhūto bhava dvija //
idaṃ ca jāne viprendra sneho mama sadā tvayi /
tena tvaṃ vijayī bhūyāḥ saṃsāre duḥkhasaṃkule /
matkathāparamo nityaṃ sadā bhava janārdana //
ity uktvā brāhmaṇaṃ kṛṣṇaḥ sātyakiṃ punar āha ca /
gaccha śaineya vipreṇa brūhi madvacanāt tayoḥ //
yan mayoktam aśeṣeṇa vada gatvā tayor yado /
yathā naḥ saṃgatir yuddhe tathā vada balād yado //
dhanur ādāya gaccha tvaṃ baddhagodhāṅgulitravān /
ekenāśvena gaccha tvam asahāyo yadūttama //
sātyakis taṃ tathety uktvā hayam āruhya śīghragam /
gantum aicchat tato rājann asahāyaḥ sa sātyakiḥ //
janārdanaṃ visṛjyāśu dūtaṃ taṃ yādaveśvaraḥ /
aho dhārṣṭyam aho dārṣṭyam ity uvāca janārdanaḥ //
namaskṛtya tato dūto mādhavaṃ yādaveśvaram /
sa yayau sālvanagaraṃ śaineyena saha dvijaḥ //
tataḥ praviśya dharmātmā brāhmaṇo brahmavittamaḥ /
āsanaṃ mahad āsthāya visṛjya yadave punaḥ /
āste yathāsukhaṃ vipraḥ śaineyena samanvitaḥ //
atha taṃ haṃsaḍibhayor darśayām āsa sātyakim /
dūto 'yaṃ sātyakiḥ prāptaḥ savyo bāhur ayaṃ hareḥ //
tasya tad vacanaṃ śrutvā haṃsaḥ prāha vacas tadā /
śrutyā samāgataḥ pūrvam adya dṛṣṭo mayā tv asau //
dhanurvede ca vede ca śastraśāstre tathaiva ca /
nipuṇo 'yaṃ sadā śūra ity evam anuśuśrumaḥ /
adya dṛṣṭipathaṃ prāptaḥ prītiṃ me vidadhāty asau //
kuśalaṃ vāsudevasya baladevasya cāpi vā /
kuśalāḥ sātvatāḥ sarve ugrasenapurogamāḥ //
tatheti sātyakiḥ prāha mandam unmiṣitānanaḥ /
tato janārdanaṃ prāha haṃso vākyaviśāradaḥ //
api dṛṣṭas tvayā cakrī siddhaṃ naḥ kāryam īhitam /
vada sarvam aśeṣeṇa mā vṛthā kālam atyagāḥ //
ity uktavati haṃse ca dharmātmātha janārdanaḥ /

uvāca prasahan vīraḥ stuvan nārāyaṇaṃ tadā //
adrākṣam adrākṣam ahaṃ janārdanaṃ @
karasthacakraṃ varaśaṅkhadhāriṇam |
ātaptajāmbūnadabhūṣitāṅgaṃ @
sphuratprabhādyotitaratnadhāriṇam ||
adrākṣam enaṃ yadubhiḥ purātanair @
vivicya vedyaṃ vidhivat sahāmaraiḥ |
praphullanīlotphalaśobhitaśriyaṃ @
vinidrahemābjavirājitodaram ||
adrākṣam enaṃ yadubhiḥ purogataṃ @
saṃsevyamānaṃ munivṛndamukhyaiḥ |
saṃstūyamānaṃ prabhubandimāgadhaiḥ @
smitapravālāruṇapallavādharam ||
adrākṣam enaṃ kavibhiḥ purātanair @
vivicya vedyaṃ vidhivat sahāmaraiḥ |
praphullanīlotpalaśobhitaśriyaṃ @
vinidrahemābjavirājitodaram ||
bhūyo 'ham adrākṣam ajaṃ jagadguruṃ @
prasādayantaṃ vacanena yādavān |
nirūpayantaṃ vidhivan munīśvaraiḥ @
pravṛddhavedārthavidhiṃ purātanaiḥ ||
adrākṣam adrākṣam ahaṃ punaḥ punaḥ @
samastalokaikahitaṃ prabhuṃ harim |
vasantam asmiñ jagato hitāya @
jaganmayaṃ taṃ paribhūya śatrūn ||
bhūyo 'py apaśyaṃ saha yādaveśvarair @
vikrīḍya vikrīḍya vihārakāle |
ramantam īḍyaṃ ramayantam īśvarān @
yadūttamān yādavamukhyam īśvaram ||
bhūyo 'py apaśyaṃ sarasīruhekṣaṇaṃ @
sārdhaṃ tayā bhīṣmatanūjayā harim |
vasantam ambhonidhiśāyinaṃ vibhuṃ @
bhaktapriyaṃ bhaktajanāspadaṃ harim ||
adrākṣam adrākṣam ahaṃ sunirvṛtaḥ @
piban pibaṃs tasya vapuḥ punaḥ punaḥ |
netreṇa mīladvivareṇa kevalaṃ @
dhanyo 'ham eveti tadā vyacintayam ||
adrākṣam ambhojayugaṃ dadhānaṃ @
prabhuṃ vibhuṃ bhūtabhavaprabhāvanam |
ādyaṃ kakudmānam uruṃ vibhāvasuṃ @

saṃsmṛtya saṃsmṛtya tam eva nirvṛtaḥ ||
adrākṣaṃ jagatām īśaṃ vakṣorājitakaustubham /
vījyamānaṃ hariṃ kṛṣṇaṃ cāmarāṇāṃ śataiḥ sadā //
yuvāṃ vidveṣayuktena cetasā yādaveśvaram /
smarantaṃ sarvadā viṣṇuṃ kva vā tau kva ca veti vā //
kuto drakṣyāmi tau mandau kuto vā matpurogatau /
dhyāyantam itthaṃ deveśaṃ karasaṃśravaṇāt tadā //
hasantam evam adrākṣaṃ karaṃ dehīty ataḥ param /
vadantaṃ nārade vācaṃ durvāsasi yatīśvare //
brahmasūtrapadāṃ vāṇīṃ dāpayantaṃ munīśvarān /
dṛṣṭvā dṛṣṭvā hariṃ devaṃ punaḥ punar acintayam //
asādhyam idam ārabdhaṃ tābhyām iti nṛpottama /
nārabdhavyam idaṃ kāryam itaḥprabhṛti bhūmipa //
nivṛttā sā kathā haṃsa yat karagrahaṇaṃ tava /
eṣa te 'śeṣam akhilaṃ vakṣyaty eva hi sātyakiḥ //
etad vacanaṃ ākarṇya haṃsaḥ kruddho 'bravīd vacaḥ /
are brāhmaṇadāyāda kā nāma tava vāg iyam /
āvayoḥ purato vaktuṃ trailokyaṃ jetum icchatoḥ //
māyayā tvāṃ bhramaty eṣa kṛṣṇo līlāvidhānavit /
taṃ dṛṣṭvā bhrama evaiṣa tava saṃjāyate mahān //
śaṅkhacakragadāśārṅga+ vanamālāvibhūṣitam /
vṛṣṇivīrasamāveśa+ samuddhṛtayaśodharam //
sūtamāgadhasaṃstāva+ prakaṭadvīrabāhukam /
atyadbhutayaśorāśi+ vilasallokamaṇḍalam //
caturbhujabalākrānta+ vṛṣṇiyādavasaṃsadam /
aho 'dya bhrama evaiṣa darśanāt tasya cakriṇaḥ //
idānīṃ ca mahātmāsau bhrāmayaty eva keśavaḥ /
tvām eva vipra mandātman nindrajālakṛtā hi sā //
cāpalyam idam evaitat tava vipra samudbhavam /
aho nu khalu sādṛśyaṃ kartavyaṃ bhavatā mama //
aham etat tvayā vipra marṣaye 'troditaṃ vacaḥ /
sakhibhāvād dvijaśreṣṭha anyathā kaḥ sahed idam //
gaccha mandamate vipra yatheṣṭaṃ sāṃprataṃ tv itaḥ /
gaccha gaccha yatheṣṭaṃ tvaṃ pṛthivīṃ pṛthivīṃ tava //
jitvā gopāladāyādaṃ hatvā yādavakān bahūn /
eṣa naḥ prathamaḥ kalpo jeṣyāma iti yādavān /
gaccha necchāmi vipra tvāṃ draṣṭuṃ paruṣavādinam //
śatrupakṣastutiparaṃ saha bhuktvā sadā mayā /
na me vipravadhaḥ kāryaḥ kaṣṭāyām api cāpadi //
ity uktvā brāhmaṇaṃ haṃso bhūyaḥ sātyakim abravīt /

are yādavadāyāda kimarthaṃ prāptavān iha /
kim abravīn nandasutaḥ kiṃ vā me nādiśat karam //
idaṃ tasya vaco haṃsa śaṅkhacakragadābhṛtaḥ /
śanair niśitadhārāgraiḥ śārṅgamuktaiḥ śilāśitaiḥ //
dāsyāmi karasarvasvam asinā vā śitena ca /
śiraś chetsyāmi te haṃsa karadānasya saṃgraham //
dhārṣṭyaṃ hi tava mandātman kim ato 'pi nṛpādhama /
devadevāj jagannāthāt karam icchati yo nṛpaḥ /
tasyaiṣa karasaṃkṣepo jihvācchedo narādhama //
tasya śārṅgaravaṃ śrutvā śaṅkhasya ca hareḥ punaḥ /
ko nāma jīvitaṃ kāṅkṣaṃs tiṣṭhedānīṃ tvam adya vai /
girīśavaradarpeṇa brūyād asadṛśaṃ vacaḥ //
sahāyā vayam evaite balabhadrapurogamāḥ /
prathamo balabhadro 'sau dvitīyo 'haṃ sa sātyakiḥ //
kṛtavarmā tṛtīyas tu caturtho niśaṭho balī /
pañcamo 'tha ca babhrus tu ṣaṣṭhaś caivotkalaḥ smṛtaḥ //
saptamaḥ sāraṇo dhīmān astraśastraviśāradaḥ /
aṣṭamas tv atha sāraṅgo navamo vipṛthus tathā /
daśamaś coddhavo dhīmān vayam ete balānvitāḥ //
tasyaite purato goptuḥ śaṅkhacakragadābhṛtaḥ /
devadevasya yuddheṣu tiṣṭhanty eva divāniśam //
yau hi vīrau sutau tasya svātmanā sadṛśau bale /
tāv eva vāṃ kṣamau yuddhe hantuṃ balamadānvitau //
yo girīśo girāv eva varaṃ dattvā sa tiṣṭhati /
yuvāṃ hi kevalau yuddhe tiṣṭhathaḥ saśaraṃ dhanuḥ /
gṛhītvā śatrubhiḥ sārdhaṃ yuddhaṃ kartuṃ samudyatau //
īdṛśeṣv atha bhṛtyeṣu yuddhaṃ kurvatsu śatrubhiḥ /
trailokyaṃ rakṣatas tasmāt karam icchan vrajeta kaḥ //
haniṣyaty eṣa vāṃ yuddhe trailokyaṃ yo 'dya rakṣati /
śareṇa niśitenājau śārṅgamuktena kevalam //
kva naḥ saṃgrāma ity evaṃ punar āha jagatpatiḥ /
puṣkare puṇyade nityam uta govardhane girau //
mathurāyāṃ prayāge vā darśayetāṃ balāni me /
śaṅkhacakradhare deve jagatpālanatatpare //
rājasūyaṃ mahāyajñaṃ yaṣṭum icchati kaḥ svayam /
vadan vā svastimān martyas tvāṃ vinā ko vrajet sukham //
idaṃ jāḍyam idaṃ mauḍhyam idam atyadbhutaṃ vacaḥ /
idam icchasi cen mūḍha hāsyatāṃ yāsi bhūtale /
ity uktvā sātyakir vīro hasann iva vibho sthitaḥ //
tataḥ kruddho mahārāja haṃso ḍibhaka eva ca /

idaṃ prāvocatāṃ vākyaṃ roṣavyākulitekṣaṇau //
didhakṣantau diśaḥ sarvāḥ sarvān vīkṣya nṛpottamān /
karaṃ kareṇa niṣpīḍya smarantau tadvaco mahat //
kva nu kva vā nandasūnuḥ kva vā rāmo balotkaṭaḥ /
iti bruvāṇau sākṣepau sātyakiṃ satyasaṃgaram //
are yādavadāyāda kiṃ brūṣe naḥ purogataḥ /
ito nirgaccha mandātman dūtas tvam asi sāṃpratam //
anyathā vadhya eva tvaṃ pralapan paruṣaṃ vacaḥ /
satyaṃ nirlajja evāsi yad brūyā īdṛśaṃ vacaḥ //
āvām idaṃ jagat sarvaṃ śāsituṃ saṃyatau nṛpau /
ko nāma mānuṣe loke karado naiva jīvati //
hatvā gopālakaṃ saṃkhye badhvā yādavakān bahūn /
gṛhṇīmaḥ karasarvasvaṃ tato gaccha narādhama //
avadhyo dūtatāṃ prāpto bahvabaddhaṃ prabhāṣase /
īśvaro nau varaṃ dātā hy astrāṇām api ca prabhuḥ //
rakṣitārau mahābhūtau saṃgrāmaṃ gacchatoś ca nau /
pitaraṃ yājayiṣyāvo hatvā gopālakān raṇe //
ete proktā bhṛśaṃ yuddhe kātarāḥ sarva eva te /
hatvā tān sabalān yuddhe punar jeṣyāva keśavam //
saṃskartavyā mahāsenā pragṛhītaśarāsanā /
gṛhītaprāsamusalā gṛhītakavacā sadā //
ārūḍharathasāhasra+ gadāparighasaṃkulā /
suprabhūtendhanavatī prabhūtayavasākulā //
prabhūtabalasaṃyuktā sakuṭīkā satomarā /
sacchatrā sadhvajā caiva sabhaṭā sādhu sāmbarā //
kalpyatāṃ vāhinī ghorā balādhyakṣāḥ samantataḥ /
avadhya eva gaccha tvaṃ na te maraṇato bhayam //
saṃgrāmaḥ puṣkare 'smākaṃ śvaḥ paraśvo 'pi vā nṛpa /
tato jñāsyāvahe vīryaṃ keśavasya balasya ca /
ye tvayoktā nṛpāḥ saṃkhye teṣām api ca yad balam //
eṣa gacchāmi vāṃ hantuṃ śvaḥ paraśvo 'pi vā nṛpau /
adyaiva hi mayā vadhyau na ced dūto bhavāmy aham //
na hi śvo vā paraśvo vā yuvāṃ kaṭukabhāṣiṇau /
dautyaṃ hi duḥkham akhilaṃ bhavaty eva sadā nṛṇām //
anyathāhaṃ yuvāṃ hatvā tato yāsyāmi nirvṛtim /
svavīryaṃ bāhudarpaṃ ca darśayaṃś ca nṛpādhamau //
śaṅkhacakragadāpāṇiḥ sārṅgadhanvā kirīṭabhṛt /
nīlakuñcitakeśāḍhyo lambabāhuḥ śriyā vṛtaḥ //
sa sarvalokaprabhavo viśvarūpaḥ surūpavān /
daityadānavahantāsau yogidhyeyaḥ purātanaḥ //

padmakiñjalkavadanaḥ śyāmalaḥ satyavikramaḥ /
sṛṣṭisthitilayasyaikaḥ kartā trijagatāṃ patiḥ //
śareṇa niśitenājau darpaṃ vāṃ vyapaneśyati /
ity uktvā ratham āruhya pratasthe sātyakiḥ kila //
sa praviśya puraṃ viṣṇoḥ sātyakiḥ śinipuṃgavaḥ /
ācacakṣe 'tha kṛṣṇāya yathā vṛttaṃ tayos tadā //
tataḥ prabhāte vimale keśavaḥ keśisūdanaḥ /
balādhyakṣānuvācedaṃ kṛtamaṅgalatatparaḥ //
saṃnahyantāṃ balaṃ sarvaṃ rathakuñjaravājimat /
anekabherīpaṇava+ prāsāsiparighākulam //
sadhvajaṃ sapatākaṃ ca sālaṃkāraparicchadam /
tatheti te pratiśrutya sarvaṃ cakrur anīkapāḥ //
ādāya sudṛḍhaṃ cāpaṃ ratham āruhya daṃśitāḥ /
agrato jagmur atyarthaṃ senāyāḥ puruṣottamāḥ //
vanamālī halī rāmo nīlavāsāḥ sitaprabhaḥ /
babhau sainyāgrato rājañ jagāmendrasamaprabhaḥ //
sātyakiś ca tathā rājan pragṛhītaśarāsanaḥ /
babhau krodhasamāyukto jagāmāgre mahābalaḥ //
anye ca yādavāḥ śūrāḥ pragṛhītamahāyudhāḥ /
siṃhanādaṃ prakurvanto jagmur atyartham uttamāḥ //
haris tu ratham āruhya saṃnaddhaṃ dārukeṇa ha /
śārṅgaṃ bhārasahaṃ ghoraṃ gṛhītvā saśaraṃ dhanuḥ //
cakrapāṇis tadā śaṅkhī gadāśūlaśarāsimān /
baddhagodhāṅgulitrāṇaḥ pītavāsā janārdanaḥ //
padmamālākṛtorasko nīlakuñcitamūrdhajaḥ /
yayau rathagato vipraiḥ stūyamāno mudānvitaiḥ //
sūtair māgadhaputraiś ca stūyamānas tatas tataḥ /
ānīya senāṃ sakalāṃ yayau kāṣṭhām athottarām //
pāñcajanyaṃ mukhe nyasya sarvaprāṇena keśavaḥ /
dadhmau mahāravaṃ kurvañ śatrūṇāṃ bhayavardhanam //
ādhmātas tena hariṇā sa cakre śaṅkharāṭ svanam /
ravaḥ sa rodasī rājan pūrayām āsa śaṅkhataḥ //
tasmiñ śaṅkhe tathādhmāte neduḥ śaṅkhāḥ sahasraśaḥ /
bheryaś cāpi samādhmātā mṛdaṅgā bahuśo nṛpa /
nedur atyartham atulaṃ gharmānte jaladā yathā //
atho yayur mahārāja puṣkaraṃ puṇyavardhanam /
sarasas tasya rājendra puṣkarasya nṛpottamāḥ //
pratīkṣya haṃsaḍibhakau yuddhāya samupasthitāḥ /
niveśaṃ kārayām āsur yādavāḥ sarva eva hi /
svaṃ svaṃ yathāsukhaṃ rājan pragṛhītakuṭīmaṭham //

bhagavān api govindaḥ saro dṛṣṭvā suśobhanam /
upaspṛśya jale tasmin praṇamya yatipuṅgavān //
tayor āgamanaṃ lipsur āste tīre yathāsukham /
śṛṇvan vedadhvaniṃ viṣṇur brāhmaṇānāṃ samantataḥ //
atha tau haṃsaḍibhakau jagmatuḥ puṣkaraṃ prati /
pragṛhītamahācāpau sarathau sadhvajau nṛpa //
puraḥsaramahābhūtau saṃharantāv ivolbaṇau /
prakurvantāv ururavaṃ bhasmanā pariveṣṭitau //
tripuṇḍrakalalāṭāntau rudrākṣapariśobhitau /
anyau dvāv iva rudrau tau lokasaṃhārakārakau //
tato 'nujagmuḥ śataśaḥ sainyāni nṛpasattama /
akṣauhiṇyo daśaivāsaṃs tayor atha samāgatāḥ //
vicakras tu mahārāja dānavo nagasaṃnibhaḥ /
tayor eva sakhā pūrvam āsīc ca balaśālinoḥ /
śakro 'pi yasya purataḥ sthātuṃ śakto na vajrabhṛt //
yo hi vīro mahārāja devadaitya samāgame /
devān nighnaṃs tadā yuddhe devendram ajayan mahān /
akaroc ca purā yuddhaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā //
yo hi dvāravatīṃ prāpya babādhe yadupuṅgavān /
sa tadānīṃ mahārāja śrutvā yuddham upasthitaḥ //
anekaśatasāhasrair dānavaiḥ parighāyudhaiḥ /
vṛtaḥ samabhavad daityo vṛṣṇidveṣān nṛpottama /
haṃsasya ḍibhakasyātha sāhāyyaṃ kartum udyataḥ //
vicakrasyātha daityasya hiḍimbo rākṣaseśvaraḥ /
atīva mitratāṃ yāto dadyāt prāṇāṃś ca saṃyati //
rākṣasair aparaiḥ sārdhaṃ śilāśūlāsipāṇibhiḥ /
yayau tasya sahāyārthaṃ hiḍimbaḥ puruṣādakaḥ //
aṣṭāśītisahasrāṇi rākṣasās tasya cābhavan /
anuyātā mahārāja śilāparighapāṇayaḥ //
tayos tatra mahāsainyaṃ gacchatoḥ keśavaṃ prati /
miśritaṃ daityasaṃghaiś ca rākṣasaiś ca samantataḥ /
atyadbhutaṃ mahāraudraṃ trailokyabhayadāyi ca //
daityena tena sahitau jagmatuḥ puṣkaraṃ prati /
tāv etau haṃsaḍibhakau hantuṃ keśavam añjasā //
tataḥ śrutvā jarāsaṃdho vigrahaṃ yadupuṅgavaiḥ /
nākaron nṛpa sāhāyyaṃ śāpo me bhaviteti ha //
gacchatoḥ saṃyugaṃ rājan haṃsasya ḍibhakasya ca /
atitvaritavikrāntās te yayuḥ puṣkaraṃ nṛpa //
siṃhanādaṃ vimuñcantaḥ kathayantaḥ parasparam /
aham eva nṛpā yuddhaṃ karomi prathamaṃ hareḥ //

ity abruvan nṛpā rājan gacchantaḥ keśavaṃ prati /
saṃprāptās te nṛpaśreṣṭhāḥ puṣkaraṃ puṇyavardhanam //
munijuṣṭaṃ tapovṛddhair ṛṣibhiś ca niṣevitam /
atyantabhadraṃ lokeṣu puṣkaraṃ prathamaṃ nṛpa //
puṣkaraṃ puṇḍarīkākṣo dvāv eva jagatīpate /
darśanāt sparśanāc cāpi kilbiṣacchedinau nṛpa //
puṣkaraṃ puṇḍarīkākṣo dvāv eva nṛpasattama /
sevyamānau muniśreṣṭhaiḥ sāmaraughair mahātmabhiḥ //
dvāv eva hi naraśreṣṭha kilbiṣaughasya nāśakau /
tāv ubhau yatra sahitau tatra te saṃsthitā nṛpāḥ //
dṛṣṭavantau hariṃ viṣṇuṃ viṣṭaraśravasaṃ param /
puṣkaraṃ puṇyanilayaṃ tīrthaṃ brahmarṣisevitam //
tebhyaḥ kuru namaskāraṃ manasā nṛpasattama /
aghaṃ niḥśeṣam abhavat tava bhūpa na saṃśayaḥ //
sainyaṃ tatra ca saṃprāptaṃ daityarakṣaḥsamākulam /
anekabherīpaṇava+ jharjharīḍiṇḍimākulam /
tālasaṃmiśrapaṇavaṃ rakṣonādasamākulam //
praviśya sarasas tīraṃ puṣkarasya viśāṃ pate /
adarśayat tatra devaṃ yuddhāya samupasthitam //
dve sene saṃgate rājan sadhvaje saparicchade /
mahāparighasaṃkīrṇe gadāśaktisamākule //
bherījharjharasaṃpūrṇe ḍiṇḍimārāvasaṃkule /
pragṛhītamahāśastre śūlāsivarakārmuke /
parasparakṛtotsāhe cakrāte yuddham uttamam //
te śarāḥ kārmukotsṛṣṭā nirbhidyātha śarīriṇām /
śarīrāṇi mahārāja jagmur dūraṃ sahasraśaḥ //
bhaṭabāhuvinirmuktāḥ khaḍgā nirbhidya vakṣasi /
sphuṭitāś ca tadā rājañ śirāṃsy āhatya saṃyayuḥ //
parighāś ca tadā rājñāṃ bāhubhiḥ paricoditāḥ /
tilaśaś cakrur atulāḥ śarīraṃ nṛparakṣasām /
daityānāṃ kurvatāṃ nādam anyonyavadhakāṅkṣiṇām //
daityā rakṣāṃsi rājendra rājānaś ca samantataḥ /
anyonyaṃ parighair jaghnuś cāpamuktair mahāśaraiḥ /
śaraiś ca bhogibhogābhais tīkṣṇam anye mahābalāḥ //
rākṣasā dānavāś cānye mattamātaṅgavikramāḥ /
anyonyaṃ jaghnire rājaṃś cāpamuktair mahāśaraiḥ /
nāgā nāgair mahārāja hayāś cāśvaiḥ samantataḥ //
rathā rathaiḥ samājaghnuḥ sādinaḥ sādibhis tathā /
paṭṭasāsiśaravrātaiḥ kuntaiḥ sāyakakarpaṇaiḥ //
saśaktiparighaprāsa+ paraśvadhasamākulaiḥ /

bhiṇḍipālair mahāraudrair jaghnur anyonyam āhave //
rākṣasā dānavā rājan kṣatriyāś ca samantataḥ /
itaś cetaś ca dhāvantaḥ kurvanto visvaraṃ ravam /
hatāḥ kecin mahārāja petur urvyāṃ mahāsibhiḥ //
kecin mathitamastiṣkā gadābhir vīryavattamāḥ /
bhagnagrīvā mahārāja parighaiḥ parighāyudhaiḥ //
yamarāṣṭraṃ gatāḥ kecit kecit svargaṃ samāyayuḥ /
apsarobhiḥ samāseduḥ paśyantaḥ svakalevaram /
kecit svāṃś ca parāṃś caiva hatvā bhrāntā ivābhavan //
etasminn antare rājañ śaṅkhā bheryaḥ sahasraśaḥ /
sasvanuḥ sarvataḥ sainye mṛdaṅgā bahavas tathā /
madhyaṃdinagate sūrye tāpaṃ dadhati ghoravat //
tataḥ piśācā vikṛtāḥ karālā nirṇatodarāḥ /
rākṣasāś ca mahāghorāḥ piśitaṃ keśaśāḍvalam /
muditā bhakṣayām āsuḥ pibantaḥ śoṇitaṃ bahu //
saṃcitāni śavāny āsan kabandhāḥ khaḍgapāṇayaḥ /
vibhajya deśaṃ bahuśo yuddhabhūmau śavārthinaḥ //
atha śyenā balāś caiva kaṅkā gṛdhrās tathāpare /
tuṇḍaiḥ śavāni niṣkṛṣya bhakṣayanti tatas tataḥ //
saptāśītisahasrāṇi hatā nāgā nṛpottama /
triṃśatsahasram ayutaṃ nihatā hayasattamāḥ //
hataṃ lakṣaṃ mahārāja rathānāṃ rathibhiḥ saha /
triṃśatkoṭyo hatās tatra sādinaḥ sāyudhā bhṛśam //
madhyaṃdinagate sūrye hatāḥ kecana nirgatāḥ /
kecic ca nihatā rājan puṣkaraṃ prāviśan saraḥ //
kecid bhūmiṃ samālambya bhītā ity abruvan raṇe /
muktakeśāḥ patanti sma rathaṃ saṃtyajya kecana //
saṃdaṣṭauṣṭhapuṭāḥ kecit svāminaḥ purato hatāḥ /
atyadbhutaṃ mahāyuddham āsīt puṣkaratīrthake /
yathā devāsuraṃ yuddhaṃ pūrvam āsīn nṛpottama //
etasminn antare rājan dvaṃdvayuddham avartata /
vicakraṃ yodhayām āsa śārṅgadhanvā gadādharaḥ //
balabhadro 'tha haṃsena ḍibhakena ca sātyakiḥ /
vāsudevograsenābhyāṃ hiḍimbaḥ puruṣādakaḥ /
śeṣāś ca śeṣai rājendra cakrur yuddham adīnagāḥ //
vāsudevas trisaptatyā daityaṃ vakṣasy atāḍayat /
śarair niśitadhārāgrair vismayaṃ darśayan raṇe //
dānavo devadeveśaṃ dṛḍhena niśitena ca /
śareṇākarṇam ākṛṣya dhanuḥpravaram īśvaram /
jaghāna stanayor madhye paśyatas tu śacīpateḥ //

tena viddho 'tha bhagavān vakṣodeśe janārdanaḥ /
avamac chonitaṃ viṣṇur ādikāle yathā prajāḥ //
tataḥ kruddho hṛṣīkeśaḥ kṣurapreṇāharad dhvajam /
aśvāṃś ca caturo hatvā sārathiṃ ca śarais tribhiḥ /
tato dadhmau śaṅkhavaraṃ yathā tārāmaye raṇe //
rathād utplutya sahasā dānavaḥ krodhamūrchitaḥ /
gadāṃ gṛhya mahāghorāṃ duḥsahāṃ vīryaśālinīm //
tayā jaghāna daityendraḥ kirīṭe keśavasya ha /
lalāṭe ca punar viṣṇuṃ siṃhanādam anīnadat //
tataḥ śilāṃ ca mahatīṃ pragṛhya danujaḥ kila /
bhrāmayitvā śataguṇaṃ prāharat keśavorasi //
tām āpatantīṃ saṃprekṣya hastenādāya keśavaḥ /
jaghāna ca tadā daityaṃ tāḍitaḥ sa tayā kṣitau /
gatāsur iva saṃjajñe śvasann iva papāta ha //
prāpya saṃjñāṃ tato daityaḥ krodhād dviguṇam ābabhau /
ādāya parighaṃ ghoram idam āha janārdanam //
anena tava govinda darpaṃ jātaṃ nihanmy aham /
vikramajñaḥ sadā cāsi mama devāsure raṇe //
tāv eva vipulau bāhū sa evāsmi janārdana /
tathāpi yudhyase vīra jñātvā vai māmakaṃ balam //
vārayainaṃ mahābāho parighaṃ bāhuniḥsṛtam /
ity uktvā devadeveśaṃ śaṅkhacakragadādharam /
cikṣepa daityo lokeśaṃ sarvalokasya paśyataḥ //
taṃ gṛhya bāhunā kṛṣṇo duṣṭo 'sīti vadan hariḥ /
khaṇḍaśaḥ kārayām āsa khaḍgena niśitena ca //
utpāṭya vṛkṣaṃ daityendraḥ śataśākhaṃ mahāśikham /
tena taṃ pothayām āsa viṣṭaraśravasaṃ vibhum /
gṛhya taṃ cāpi khaḍgena tilaśaś ca cakāra ha //
vikrīḍya suciraṃ kṛṣṇas tena daityena mādhavaḥ /
hantum aicchat tadā daityam ādāya niśitaṃ śaram /
āgneyāstreṇa saṃyojya jaghānainaṃ sa tena ha //
pradahya sa śaro daityaṃ sarvalokasya paśyataḥ /
yathāpūrvaṃ jagāmāśu karaṃ bhagavataḥ punaḥ //
hataśiṣṭās tadā daityāḥ palāyanta diśo daśa /
adyāpi na nivartante gacchanto vai mahodadhim //
baladevas tu dharmātmā dhanur ādāya satvaram /
jaghāna haṃsaṃ daśabhir bāṇair bāṇabhṛtāṃ varaḥ /
taṃ pratyavidhyan nārācair haṃsaḥ pañcabhir āśugaiḥ //
tān antare halī chittvā nārācair daśabhiḥ punaḥ /
nārācenāśu vivyādha lalāṭe haṃsam ojasā //

dṛḍhaṃ patan sa nārācas tasya saṃjñāṃ samādade /
rathopasthe ciraṃ sthitvā sthūṇākarṇaṃ samādade //
labdhvā haṃsaḥ sa saṃjñāṃ tu vidhvā tena yadūttamam /
siṃhavad vyanadad dhaṃso devān vismāpayan raṇe //
tataḥ kruddho halī viddhas tena bāṇena mādhavaḥ /
vamañ śoṇitam atyarthaṃ niśaśvāsa raṇājire /
lohitāviṣṭagātras tu kuṅkumārdra ivābhavat //
nārācaiḥ saptasāhasrair ardayām āsa yādavaḥ /
haṃsaṃ haṃsagatiṃ vīraṃ nīlavāsā halāyudhaḥ //
te muktā niśitā ghorā nārācāś ca suvājinaḥ /
rathe dhvaje tathā cāpe cakre tūṇīdvaye nṛpa /
patitāḥ sarvato rājan vyathāṃ caiva tathā dadhuḥ //
tataḥ kruddho mahārāja haṃso vīryabalānvitaḥ /
śareṇa halinaṃ vidhvā dhvajaṃ ciccheda kenacit /
śaraiś caturbhir aśvāṃś ca sūtaṃ pretādhipe dadau //
tataḥ kruddho halī tasmād gadāṃ gṛhya mahāraṇe /
āpapāta mahābāhur haṃsaṃ śeṣa iva śvasan //
tayā dhvajaṃ rathaṃ cakram īṣāṃ sūtaṃ halāyudhaḥ /
babhañja tilaśaḥ sarvaṃ nanāda ca punaḥ punaḥ //
bhūyaś ca gadayā haṃsaṃ cikṣepa ca halī kila /
so 'pi haṃso gadāṃ gṛhya rathāt tasmād avāpatat //
tatas tau haṃsahalinau yuyudhāte mahāraṇe /
mahārathau mahābāhū loke prathitatejasau //
atyadbhutau suvikrāntau parasparavadhaiṣiṇau /
kṛtaśramau mahāyuddhe siṃhavikrāntagāminau //
yathā devāsure yuddhe śakravṛtrau purāmbare /
ubhau saṃsiktasarvāṅgau śoṇitena mahāraṇe /
atyantakheditau yuddhe parasparabalena ha //
tataś ca dakṣiṇaṃ mārgaṃ balabhadro 'nvagṛhṇata /
savyaṃ tu haṃso rājendra vyagṛhṇāt satyasaṃgaraḥ //
pothayāṃ cakratur yuddhe gadābhyāṃ gajavikramau /
yathāprāṇaṃ mahābāhū jaghnatur maraṇāya vai //
atipravṛddhaṃ saṃgrāmaṃ devāsuraraṇopamam /
vidadhāte mahāraṅge paśyatāṃ tridivaukasām //
devāś ca munayaś caiva vismayaṃ parijagmire /
aho khalv īdṛśaṃ yuddhaṃ dṛṣṭaṃ pūrvaṃ na ca śrutam //
ity ūcur vismayavaśād devagandharvakiṃnarāḥ /
parasparakṛtotsāhau cakratur yuddham adbhutam //
atha haṃso mahāraṅge dakṣiṇaṃ dakṣiṇottamaḥ /
vyacaran mārgam atyarthaṃ savyaṃ tu balavān balī //

vikuñcya jānunī pūrvaṃ cakratur gadayā bhṛśam /
raṇaṃ raṇavidāṃ śreṣṭhau paśyatāṃ tridivaukasām //
yuddhaṃ cakratur atyarthaṃ tato ḍibhakasātyakī /
tāv ubhau balinau vīrau prakhyātau kṣatriyeṣu vai //
kṛtaśramau mahāyuddhe satataṃ vṛddhasevinau /
sātyakir daśabhir vīro ḍibhakaṃ satyavikramam /
avidhyan niśitair bāṇaiḥ stanamadhye tathorasi //
sa tena viddho balinā ḍibhakaḥ kṣatriyottamaḥ /
nārācaiḥ pañcasāhasrair vivyādha yudhi garvitaḥ //
tān antare vṛṣṇivīro niṣedhya vyanadad raṇe /
atha kruddho nṛpavaro vidhvā saptabhir āśugaiḥ /
punaḥ śatasahasreṇa pratyavidhyat sa sātyakim //
sātyakis tv atha vikrānto dhanuś ciccheda tasya tat /
ardhacandreṇa tīkṣṇena ḍibhakasya sa yādavaḥ //
athānyad dhanur ādāya ḍibhakaḥ śatrukarśanaḥ /
ājaghne ḍibhako rājan yuyudhānaṃ yudhāṃ varam /
kṣurapreṇātha raudreṇa tailadhautena vikramī //
sa tena viddho bāṇena vamañ śoṇitakaṃ nṛpa /
atīva śuśubhe rājan vasante kiṃśuko yathā //
dhanuś ciccheda bhūyas tu yad gṛhītaṃ punar mahat //
tato 'nyad dhanur ādāya ḍibhako yādaveśvaram /
jaghāna niśitair bānaiḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ //
sa dhanuḥ punar atyugraṃ ciccheda yudhi sātyakiḥ /
śareṇa tīkṣṇapuṅkhena ḍibhakasya durātmanaḥ //
tato 'nyad dhanur ādāya satvaraṃ sa nṛpottamaḥ /
dhanuṣā tena rājendra sātyakiṃ vivyadhe punaḥ //
evaṃ dhanūṃṣi rājendra śataṃ pañca ca pañca ca /
chittvā nanāda śaineyaḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ //
dhanūṃṣi tau samutsṛjya vīrau ḍibhakasātyakī /
khaḍgau pragṛhya cātyugrau yuddhāya samupasthitau //
tau hi khaḍgavidāṃ śreṣṭhau vīrau ḍibhakasātyakī /
dauḥśāsanir mahārāja saumadattis tathaiva ca //
abhimanyuś ca vikrānto nakulaś ca tathaiva ca /
ete khaḍgavidāṃ śreṣṭhāḥ kīrtitā yudhi sattamāḥ //
eṣv etau hi nṛpaśreṣṭhau khaḍge hi nṛpasattamau /
tāv etāv asinā yuddhaṃ cakratur yuddhalālasau //
bhrāntam udbhrāntam āviddhaṃ praviddhaṃ bāhuniḥsṛtam /
ākaraṃ vikaraṃ bhinnaṃ nirmaryādam amānuṣam //
saṃkocitaṃ vikucitaṃ savyajānu vijānu ca /
āhitaṃ citrakaṃ kṣiptaṃ kuḍumbaṃ lambanaṃ dhṛtam //

savyabāhu vinirbāhu savyetaram athottaram /
tribāhutuṅgabāhū ca savyonnatam udāsi ca //
pṛṣṭhataḥpraharaṃ caiva yaudhikaṃ prathitaṃ tathā /
iti pracārān dvātriṃśac cakratuḥ khaḍgayodhinau //
punaś ca praharantau tau na ca śramam upeyatuḥ /
puṣkarasthau mahārāja yuddhāya kṛtaniścayau //
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ /
tuṣṭuvus tau mahārāja jaye dhṛtakṛtaśramau /
aho vīryam aho vīryam etayor balaśālinoḥ //
etāv eva raṇe śaktau khaḍge dhanuṣi pāragau /
ekaḥ śiṣyo girīśasya droṇasyānyo hi dhīmataḥ //
arjunaḥ sātyakiś caiva vāsudevo jagatpatiḥ /
traya ete mahārāja prathitāḥ saṃgare sadā //
ḍibhakaḥ śaktibhṛc charvas traya ete mahārathāḥ /
prasiddhāḥ sarva evaite vīryeṣu ca baleṣu ca //
iti te devagandharvāḥ siddhā yakṣā mahoragāḥ /
divi sthitāḥ samaṃ brūyur yuddhadarśanalālasāḥ //
vasudevograsenau ca vṛddhau yuddheṣu nirvṛtau /
jarājaritasarvāṅgau palitāṅgaśirodharau //
jñānavijñānasaṃpannau rājamārgaviśāradau /
yuyudhāte mahāraṅge rākṣasena durātmanā //
śarair anekasāhasrair ardayām āsatū raṇe /
rākṣasendraṃ durātmānaṃ hiḍimbaṃ puruṣādakam //
hiḍimbo rākṣasendras tu bhakṣayan sarvato narān /
atipravṛddho duṣṭātmā lambabāhur mahāhanuḥ //
lambodaro virūpākṣaḥ piṅgakeśavilocanaḥ /
śyenanāso mahāraudra ūrdhvaromā mahābhujaḥ //
parvatākāragātraś ca dīrghadaṃṣṭraḥ śaśānanaḥ /
lambodaro dīrghadanto jagadgrāsakaraḥ sadā //
uttuṅgāsyo mahorasko dīrghagrīvo gajopamaḥ /
bhakṣayan māṃsapiṭakaṃ pibañ śoṇitasaṃcayam //
gajān gajaiḥ samāghnāno hayair aśvān nṛpottama /
rathān rathaiḥ samāhatya sādinaḥ sādibhis tathā //
manuṣyān svapuro dṛṣṭvā nāsyagrāsaṃ cakāra saḥ /
kāṃścid dhatvā mahārāja vṛṣṇipālān samantataḥ //
bhakṣayām āsa sahasā hiḍimbaḥ puruṣādakaḥ /
yān paśyati puro rakṣas tāñ jaghāna virūpadhṛk //
bhakṣayann aparān vṛṣṇīn pādātān rākṣasādhipaḥ /
cikṣepa sahasā kāṃścid dhiḍimbaḥ puruṣādakaḥ //
antakāle yathā kruddho rudraḥ prāṇabhṛto nṛpa /

kṣaṇenaikena sarvāṃs tān bhakṣayām āsa rākṣasaḥ //
kecid bhītā diśaḥ prāpur vṛṣṇayo vīryaśālinaḥ /
kecit tu bhakṣitās tena rakṣasā vṛṣṇipuṅgavāḥ //
kumbhakarṇo yathā rājan bhakṣayām āsa vānarān /
niḥśeṣaṃ vṛṣṇisainyaṃ tu cakāra puruṣādakaḥ //
niśceṣṭaṃ vṛṣṇisainyaṃ tu sthitaṃ citrapaṭe yathā //
etasminn antare kruddhau vṛddhau yādavapuṅgavau /
dhanur gṛhya mahāghoraṃ rākṣasasya puraḥ sthitau //
yathā kruddhasya siṃhasya meṣau kruddhatamāv iva /
vyādāyāsyaṃ mahad rakṣas tau dṛṣṭvāthābhyadhāvata //
cikhādiṣur virūpākṣaḥ pātālatalasaṃnibhaḥ /
paryadhāvat tato rakṣaḥ khādat khādat kalevaram //
pūrayām āsatur vīrau śarair yaduvṛṣau nṛpa /
hiḍimbāsyaṃ mahāghoraṃ vyāditāsyam ivāntakam //
sarvāṃs tān khādayām āsa devaśatrur virūpadhṛk /
dhāvati sma tato rakṣo vyāditāsyaṃ bhayānakam //
tayor gṛhītvā dhanuṣī babhañja yudhi satvaram /
bāhū prasārya duṣṭātmā rākṣaso vikṛtānanaḥ //
vasudevaṃ mahīpālaṃ rājānaṃ vṛddhasevinam /
grahītuṃ rākṣasaśreṣṭho yatate nṛpasaṃsadi //
eṣa vāṃ bhakṣayiṣyāmi vasudeva nṛpādhama /
ugrasena kimarthaṃ tvaṃ tiṣṭhase matpuro 'dhama //
āgaccha praviśāsyaṃ me grāsabhūtau yuvāṃ mama /
vidhinā nirmitau vṛddhau vasudeva hareḥ pitaḥ //
bubhukṣitaḥ śramārtaś ca yuddhe tvaritavikramaḥ /
manmukhān naiva gacchetaṃ praviśantau tvarānvitau //
yuvayoḥ śoṇitaṃ pītvā tṛptiṃ yāsyāmi nirvṛtaḥ /
khādāmi ca punar māṃsaṃ vṛddhayor yuvayoḥ sukham //
iti bruvaṃs tadā kruddho vyāditāsyo mahāhanuḥ /
dhāvati sma tadā kṣipraṃ hiḍimbo rākṣaseśvaraḥ //
vasudevograsenau ca bhītau viprekṣya sarvataḥ /
diśo 'bhyabhajatāṃ rājan niḥśastrau vṛṣṇipuṃgavau //
etasminn antare dṛṣṭvā balabhadraḥ pratāpavān /
dṛṣṭvā ca tau tathābhūtau vasudevograsenakau //
vāsudevaṃ samādiśya haṃsaṃ yudhyantam īśvaram /
nirgatya cāntaraṃ tasya rākṣasasya durātmanaḥ //
mā kṛthāḥ sāhasaṃ rakṣo muñcaitau rājasattamau /
sthito 'smi yudhyatāṃ rakṣo mayā śatrūñ jighāṃsatā //
aham eva haniṣye tvāṃ kā ceyaṃ tava bhīṣikā /
iti bruvāṇaṃ halinaṃ visṛjyaitau mahāraṇe //

Original text: Harivaṃśa, Appendix I · Edition: Parashuram Lakshman Vaidya, Poona : Bhandarkar Oriental Research Institute 1969 (For details see the separate introduction on the Zürich server.) · Data entry Atul Agarwala J. Wayne Bass Julie Bélanger Peter Bisschop Horst Brinkhaus John Brockington Eva De Clercq André Couture James Fitzgerald Arlo Griffiths N. Hanemann Petteri Koskikallio Kreshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc