Harivaṃśa, Appendix I · Part 321340

dṛṣṭvāyāntaṃ niṣādeśam ekalavyaṃ halī tadā /
rathī gadī śarī bhūtvā tasthau tasyāgrato balī //
baladevaṃ ca viṃśatyā jaghāna śaramālayā /
rathaṃ daśabhir āhatya sūtaṃ daśabhir āśugaiḥ //
siṃhanādaṃ prakurvāṇo daśabhis tv atha sīriṇam /
dhanurjyāṃ daśabhiś chittvā siṃhanādaṃ vyanīnadat //
sajyaṃ ca kārmukaṃ kṛtvā baladevo niṣādapam /
nārācair daśabhir vidhvā bāṇaiś ca daśabhiḥ śitaiḥ /
ciccheda dhanur ardhaṃ tat sarvakṣatrasya paśyataḥ //
sūtaṃ daśabhir āhatya rathaṃ triṃśadbhir eva ca /
dhvajaṃ ciccheda bhallena niṣādasya jagatpate //
tato 'paraṃ mahac cāpaṃ niṣādo vīryavattamaḥ /
dṛḍham aurvīsamāyuktaṃ daśatālapramāṇataḥ /
kāmapālaṃ śareṇāśu jaghāna stanadeśataḥ //
baladevo mahāvīryaḥ śeṣaḥ sarpa iva śvasan /
daśabhis tad dhanur divyaṃ śaraiḥ sarvasahair balī /
ciccheda muṣṭideśe tu mādhavo mādhavāgrajaḥ //
ekalavyo niṣādeśaḥ khaḍgam ādāya satvaram /
prāhiṇod baladevāya niśitaṃ ghoravigraham //
tam antare yaduvṛṣo vṛṣṇivīraḥ pratāpavān /
tilaśaḥ pañcabhir bāṇaiś cakāra yadunandanaḥ //
tato 'paraṃ mahākhaḍgaṃ sarvakālāyasaṃ śubham /
prāhiṇot sāratheḥ kāyam ālokyātha niṣādapaḥ //
taṃ cāpi daśabhir vīro mādhavo yadupuṃgavaḥ /
bāṇair nimeṣamātreṇa nirbibheda mahāraṇe //
tataḥ śaktiṃ samādāya ghaṇṭāmālākulāṃ nṛpa /
niṣādo baladevāya preṣayitvā mahābalaḥ /
siṃhanādaṃ mahāghoraṃ akarot sa niṣādarāṭ //
sā śaktiḥ sarvakalyāṇī baladevam upāgamat //
utplutya tāṃ mahāghorāṃ balabhadraḥ pratāpavān /
ādāyātha niṣādeśaṃ sarvān vismāpayann iva /
tayaiva taṃ jaghānāśu vakṣodeśe sa mādhavaḥ //
sa tayā tāḍito vīraḥ svaśaktyātha niṣādapaḥ /
vihvalaḥ sarvagātreṣu nipapāta mahītale /
prāṇasaṃśayam āpanno niṣādo rāmatāḍitaḥ //
niṣādās tasya rājendra śataśo 'tha sahasraśaḥ /
aṣṭāśītisahasrāṇi niṣādāḥ śastrayodhinaḥ /
gadinaḥ sādinaś caiva maheṣvāsā mahābalāḥ //
śarair anekasāhasraiḥ śaktibhiś ca paraśvadhaiḥ /
gadābhiḥ paṭṭasaiḥ śūlaiḥ parighaiḥ prāsatomaraiḥ //

kuntair atha kuṭhāraiś ca vyadravan rāmam ojasā /
śalabhā iva rājendra dīpyamānaṃ hutāśanam /
te śaraiḥ pātayāṃ cakrū rāmaṃ rāmam ivāparam //
kecit kuṭhārair ājaghnuḥ kecit kuntaiḥ paraśvadhaiḥ /
gadābhiḥ kecid āyānti śaktibhiś ca tathāpare /
nijaghnuḥ sahasā rāmaṃ sphurantaṃ pāvakaṃ yathā //
tataḥ kruddho halī sākṣād dhalam udyamya satvaram /
sarvāṃs tān karṣayām āsa musalena vyapothayat //
te hanyamānā rāmeṇa niṣādāḥ parvatāśrayāḥ /
nipetur dharaṇīpṛṣṭhe śataśo 'tha sahasraśaḥ //
kṣaṇena tān mahārāja hatvā sarvān mahābalān /
siṃhavad vinadaṃs tatra tasthau rāmo mahābalaḥ //
tato rātrau mahāghorāḥ piśācāḥ piśitāśanāḥ /
ākṛṣya māṃsayūthāni bhakṣayantaḥ samāsate /
pibantaḥ śoṇitaṃ koṣṇaṃ saṃkṛṣya ca śavaṃ bahu //
kravyādāḥ sarva evāśu bhakṣayantas tadā śavam /
hasanto vividhaṃ ghoraṃ nādayanto vasuṃdharām //
rākṣasāḥ piśitāśāś ca pibanto rudhiraṃ bahu /
āśiṣaṃ yuñjate rājañ śavasya piśitāśanāḥ //
nṛtyanti sma tadā rājan nagaryāṃ raṇatoṣiṇaḥ /
kākā baḷāś ca gṛdhrāś ca śyenā gomāyukās tathā /
bhakṣayantaḥ pradhāvantas tataś cetaś ca dāruṇam //
etasminn antare vīro niṣādo labdhasaṃjñakaḥ /
hatān sarvān samālokya niṣādān atha sīriṇā //
gadām ādāya kupito rāmam eva jagāma ha /
jaghāna gadayā rājañ jatrudeśe niṣādapaḥ //
tato rāmo gadī rājan niṣādaṃ bāhuśālinam /
ājaghne gadayā krūraṃ madamatto halāyudhaḥ /
tayoś ca tumulaṃ yuddhaṃ gadābhyāṃ samavartata //
ākāśe śabda āsīt tu tayor yuddhe mahāravaḥ /
samudrāṇāṃ yathā ghoṣaḥ sarveṣāṃ saṃnigacchatām //
kalpakṣaye mahārāja śabdaḥ sa tumulo 'bhavat /
kṣubhito nāgalokaś ca nāgāḥ kṣobhaṃ samāyayuḥ /
pṛthivī cāntarikṣaṃ ca sarvaṃ śabdamayaṃ babhau //
tataḥ sa pauṇḍrako rājā sātyakiṃ vṛṣṇinandanam /
gadayaiva jaghānāśu satvaraṃ raṇakovidaḥ /
yuyudhāno balī rājan vāsudevaṃ jaghāna ha //
tayoś ca tumulaḥ śabdaḥ prādur āsīn mahāraṇe /
caturṇāṃ yudhyatāṃ rājan parasparavadhaiṣiṇām /
brahmāṇḍakṣobhaṇo rājañ śabda āsīt subhairavaḥ //

tato rajaḥ prādur abhūt tasmin saṃgrāmamūrdhani /
tārakā niṣprabhā āsaṃs tamasy evaṃ kṣayaṃ gate //
uṣasi pratibuddhāyāṃ tamo niḥśeṣatāṃ yayau /
udito bhagavān sūryaś candraś ca kṣayam āyayau //
tato yuddhaṃ prādur abhūc caturṇāṃ bāhuśālinām /
devāsurasamaṃ rājann udite bhāskare mahat //
tataḥ prabhāte vimale bhagavān devakīsutaḥ /
gantum aicchaj jagannāthaḥ purīṃ badarikāśramāt //
namaskṛtya munīn sarvān yayau dvāravatīṃ prabhuḥ /
āruhya garuḍaṃ viṣṇur vegena mahatā prabhuḥ //
sumahāñ śuśruve śabdas teṣāṃ yuddhaṃ prakurvatām /
gacchatā devadevena purīṃ dvāravatīṃ nṛpa //
acintayaj jagannāthaḥ ko nv ayaṃ śabda utthitaḥ /
saṃgrāmasaṃbhavo ghora āryaśaineyasaṃyutaḥ //
vyaktam āgatavān pauṇḍro nagarīṃ dvārakām anu /
tena yuddhaṃ samabhavat pauṇḍrakeṇa durātmanā //
yadūnāṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ yudhyatām itaretaram /
śabdo 'yaṃ sumahān vṛtto nātra kāryā vicāraṇā //
ity evaṃ cintayitvā tu dadhmau śaṅkhaṃ mahāravam /
pāñcajanyaṃ hariḥ sākṣāt prīṇayan vṛṣṇipuṃgavān //
rodasī pūrayām āsa tena śabdena keśavaḥ /
yādavā vṛṣṇayaś caiva śrutvā śaṅkhasya taṃ ravam //
vyaktam āyāti bhagavān pāñcajanyaravo hy ayam /
iti te menire rājan vṛṣṇayo yādavās tathā /
nirbhayāḥ samapadyanta vṛṣṇayo yādavā nṛpa //
tasminn eva kṣaṇe dṛṣṭas tārkṣyaś ca patatāṃ varaḥ /
tataś ca devakīsūnur dṛṣṭas tair yādaveśvaraiḥ //
sūtāś ca māgadhāś caiva puro yānti jagatpateḥ /
stutyā stotuṃ hariṃ viṣṇum īśvaraṃ kamalekṣaṇam //
tataś ca yādavāḥ sarve parivavrur janārdanam /
kṛṣṇas tu garuḍaṃ bhūyo gaccha tvaṃ merum uttamam //
ity uktvā garuḍaṃ viṣṇur visṛjya yadupuṃgavaḥ /
dārukaṃ punar āhedaṃ ratham ānaya me prabho //
sa tatheti pratijñāya ratham ānīya satvaram /
ratho 'yaṃ bhagavan deva kim ataḥ kṛtyam asti me /
ity uktvā ratham ādāya praṇamyāgre sthito hareḥ //
gate 'tha garuḍe viṣṇū ratham āruhya satvaram /
yatra yuddhaṃ samabhavat tatra yāti sma keśavaḥ //
tatra gatvā mahāraṅge yudhyatāṃ ca mahātmanām /
pāñcajanyaṃ mahāśaṅkhaṃ dadhmau yaduvṛṣottamaḥ //

pauṇḍro 'tha vāsudevas tu kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā raṇotsukam /
sātyakiṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā vāsudevam upāgamat //
kruddho 'tha sātyakī rājan vārayām āsa pauṇḍrakam /
na gantavyam ito rājann eṣa dharmaḥ sanātanaḥ //
jitvā māṃ gaccha rājendra paraṃ yoddhuṃ mahāraṇe /
kṣatriyo 'si mahāvīra sthite mayi raṇotsuke //
eṣa te garvam akhilaṃ nāśayiṣyāmi saṃyuge /
ity uktvā cāgratas tasthau gacchato yādaveśvaraḥ //
pauṇḍrasya śininaptā tu paśyataḥ keśavasya ha /
avajñāya śineḥ pautraṃ kṛṣṇam eva jagāma ha //
nirbhartsya sahasā bhūyaḥ sātyakiḥ krodhamūrchitaḥ /
gadayā prāharat pauṇḍraṃ vāsudevasya paśyataḥ /
yathāśakti yathāyogaṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ //
dṛṣṭvātha bhagavān evaṃ sātyakiṃ praśaśaṃsa ha //
nivārya sātyakiṃ kṛṣṇo yatheṣṭaṃ kriyatām asau /
upāramad yathāyogaṃ sātyakiḥ kṛṣṇavāritaḥ //
tataḥ sa pauṇḍrako rājā vāsudevam uvāca ha /
bho bho yādavagopāla idānīṃ kva gato bhavān //
tvāṃ draṣṭum adya saṃprāpto vāsudevo 'smi sāṃpratam //
hatvā tvāṃ sabalaṃ kṛṣṇa balair bahubhir anvitaḥ /
gate 'tha yamalokaṃ tu tvayi keśava bandhubhiḥ /
aham eko bhaviṣyāmi vāsudevo jagatpatiḥ //
yac cakraṃ tava govinda prathitaṃ suprabhaṃ mahat /
anena mama cakreṇa pāṭito 'smi ca tad raṇe //
cakram astīti yad vīryaṃ tava mādhava sāṃpratam /
nāśayiṣyāmi tat sarvaṃ sarvakṣatrasya paśyataḥ //
śārṅgīti māṃ vijānīhi na tvaṃ śārṅgīti śabdyase /
śaṅkhī cāhaṃ gadī cāhaṃ cakrīti ca janārdana /
mām eva hi sadā brūyū rājāno vīryaśālinaḥ //
ādau tvaṃ ballavair vṛddho hatvā strībālakān bahūn /
gāś ca hatvā mahāgarvas tava saṃprati vartate //
tat te 'haṃ vyapaneṣyāmi yadi tiṣṭhasi matpuraḥ /
śastraṃ gṛhāṇa govinda yadi yoddhuṃ vyavasthitaḥ /
ity uktvā bāṇam ādāya tasthau pārśve jagatpateḥ //
etad vacanam ākarṇya vāsudevasya bhāṣitam /
smitaṃ kṛtvā hariḥ kṛṣṇo babhāṣe pauṇḍrakaṃ nṛpam //
kāmaṃ vada nṛpa tvaṃ hi pātaky asmi sadā nṛpa /
goghātī bālaghātī ca strīhantā sarvathā nṛpa //
cakrī bhava gadī rājañ śārṅgī ca satataṃ bhava /
nāmāsīd yad vṛthā mahyaṃ vāsudeveti ca prabho //

śārṅgī cakrī gadī śaṅkhīty evamādi vṛthā mama /
kiṃ tu vakṣyāmi kiṃcit tu śṛṇuṣva yadi manyase //
kṣatriyā balino ye tu sthite mayi jagatpatau /
tathā nu bruvate tvāṃ hi jīvaty eva mayi prabho //
yat te cakraṃ mahāghoraṃ sarvakālāyasaṃ mahat /
tat tulyaṃ mama cakrasya vṛttato na tu vīryataḥ /
āyudheṣv atha sarvatra śabdasādṛśyam asti te //
gopo 'haṃ sarvadā rājan prāṇināṃ prāṇadaḥ sadā /
goptā sarveṣu lokeṣu śāstā duṣṭasya sarvaśaḥ //
katthanaṃ sarvadā kāryaṃ jitvā śatrūn raṇe nṛpa /
ajitvā kiṃ bhavān brūte sthite mayi ca śastriṇi //
hatvā māṃ brūhi rājendra yadi śaknoṣi pauṇḍraka /
sthito 'haṃ cakram āśritya rathī cāpī gadāsimān //
ratham āruhya yuddhāya saṃnaddho bhava mānada /
ity uktvā bhagavān viṣṇuḥ siṃhanādaṃ vyanīnadat //
tataḥ śaraṃ samādāya vāsudevaḥ pratāpavān /
pauṇḍraṃ jaghāna sahasā niśitena śareṇa ha //
pauṇḍro 'tha vāsudevas tu śarair daśabhir āśugaiḥ /
vāsudevaṃ jaghānāśu vārṣṇeyaṃ vṛṣṇinandanam //
dārukaṃ pañcaviṃśatyā hayān daśabhir eva ca /
saptatyā vāsudevaṃ tu yādavaṃ vāsudevakaḥ //
tataḥ prahasya suciraṃ keśavaḥ keśisūdanaḥ /
dhṛṣṭo 'sītīha manasā saṃpūjya yadunandanaḥ //
ākṛṣṛa śārṅgaṃ balavān saṃdhāya ripumardanaḥ /
nārācena sutīkṣṇena dhvajaṃ ciccheda keśavaḥ //
sāratheś ca śiraḥ kāyād āhṛtya yadupuṃgavaḥ /
aśvāṃś ca caturo hatvā caturbhiḥ sāyakottamaiḥ //
ratharajjūḥ samāhatya tathobhau pārṣṇisārathī /
cakraṃ ca tilaśaḥ kṛtvā hasan kiṃcid avasthitaḥ //
pauṇḍrako vāsudevas tu rathād āplutya satvaram /
ādāya niśitaṃ khaḍgaṃ prāhiṇot keśavāya ha //
sa khaḍgaṃ śatadhā kṛtvā śarair daśabhir eva ca /
bālavat keśavo 'tiṣṭhan nimīlya nayane hariḥ //
tataḥ śaktiṃ samādāya niśitāṃ ghoravigrahām /
prāhiṇod vṛṣṇivīrāya siṃhanādaṃ samādade //
tāṃ cāpi tilaśaḥ kṛtvā tūṣṇīm āsīt sa keśavaḥ //
tato 'paraṃ mahāghoraṃ parighaṃ kālasaṃnibham /
gṛhītvā vāsudevāya vāsudevaḥ pratāpavān //
prāhiṇod vṛṣṇivīrāya sarvakṣatrasya paśyataḥ /
tad dvidhā jagatāṃ nāthaś cakāra yadunandanaḥ //

tataś cakraṃ mahāghoraṃ sahasrāraṃ mahāprabham /
triṃśad bhārasamāyuktam ayasā nirmitaṃ mahat /
ādāyātha mahārāja keśavaṃ vākyam abravīt //
paśyedaṃ niśitaṃ ghoraṃ tava cakravināśanam /
anena tava govinda darpaṃ darpavatāṃ vara /
apaneṣyāmi vārṣṇeya sarvakṣatrasya paśyataḥ //
tvām uddiśya mahāghoraṃ kṛtaṃ mama durāsadam /
yadi śakto hare kṛṣṇa dārayainaṃ mahāspadam //
ity uktvā tac chataguṇaṃ bhrāmayitvā mahābalaḥ /
cikṣepātha mahāvīryaḥ pauṇḍrako nṛpasattama /
harim uddiśya sahasā vinadad bhairavaṃ ravam //
tataḥ prahasya bhagavān āpatantaṃ mahāyudham /
gṛhītvā balavad ghoraṃ tenaiva prāhiṇod dhariḥ //
dṛṣṭvā tam mahad āyāntaṃ pauṇḍrako nṛpasattamaḥ /
avaplutya tato deśāt tad utsṛjya mahābalaḥ /
siṃhanādaṃ mahāghoraṃ vyanadad vīryavāṃs tadā //
tato vismayam āpanno bhagavān devakīsutaḥ /
aho vīryam aho dhairyam asya pauṇḍrasya duḥsaham /
iti matvā jagannāthaḥ sthita eva rathottame //
tataḥ śilāḥ samādāya preṣayām āsa keśave /
tāḥ śilāḥ praṣayām āsa tasmai yādavanandanaḥ //
pauṇḍreṇa suciraṃ kālaṃ vikrīḍya bhagavān hariḥ /
tataś cakraṃ samādāya niśitaṃ raktabhojanam //
daityamāṃsapradigdhāṅgaṃ nārīgarbhavimocanam /
śātakumbhanibhaṃ ghoraṃ daityadānavanāśanam //
sahasrāraṃ śatāratnim adbhutaṃ daityabhīṣaṇam /
vaiṣṇavaṃ paramaṃ cakraṃ nityaṃ suragaṇārcitam //
viṣṇuḥ kṛṣṇo rathī śārṅgī nityayuktaḥ sadā hariḥ /
jaghāna tena govindaḥ pauṇḍrakaṃ nṛpasattamam //
tasya dehaṃ vidāryāśu cakraṃ piśitabhojanam /
kṛṣṇasyātha karaṃ bhūyaḥ prāpa sarveśvarasya ha /
tataḥ sa pauṇḍrako rājā gatāsuḥ prāpatad bhuvi //
nihatya bhagavān viṣṇur durvijñeyagatiḥ prabhuḥ /
pratipede sudharmāṃ tu yādavaiḥ pūjito hariḥ //
niṣādeśaṃ tato rāmaḥ śaktyā vīryavatāṃ varaḥ /
ājaghāna stanadvaṃdve siṃhanādaṃ vyanīnadat //
tataḥ kruddho niṣādeśo rāmaṃ mattaṃ mahābalam /
gadayā lokavikhyāto jaghāna stanavakṣasi //
āhataḥ sa tu tenāśu balabhadro mahābalaḥ /
ubhābhyāṃ caiva rāmas tu karābhyāṃ vṛṣṇipuṅgavaḥ /

gadāṃ gṛhya mahāghorāṃ niṣādāya samādade //
tāṃ dṛṣṭvā mahatīṃ ghorām āyāntīṃ prāṇahāriṇīm /
dudrāvātha niṣādeśaḥ samudraṃ makarālayam /
anvadhāvat tato rāmo dhāvantaṃ makarālayam //
dhāvaty evaṃ tadā rājann ekalavye niṣādape /
dhāvaty eva ca rāmo 'pi yatra yāto niṣādapaḥ //
sāgaraṃ sa praviśyāśu gatvā yojanapañcakam /
bhīta eva tadā rājann ekalavyo niṣādapaḥ /
kaṃcid dvīpāntaraṃ rājan praviśya jaḍavat sthitaḥ //
tato rāmo niṣādeśaṃ jitvā yādavanandanaḥ /
tāṃ sabhāṃ maṇiratnāḍhyāṃ praviveśa halāyudhaḥ //
sātyakir yuddhasaṃraktas tāṃ sabhāṃ praviveśa ha /
anye ca yādavā rājan yathāyogam upasthitāḥ //
āsīneṣu ca sarveṣu vṛṣṇivīreṣu sarvataḥ /
abhivādya yathāyogaṃ vṛddhān sarvān sa keśavaḥ /
uvāca vacanaṃ kāle bhagavān devakīsutaḥ //
dṛṣṭaḥ kailāsaśikhare śaṃkaro nīlalohitaḥ /
sa tu mahyaṃ yaduvarāḥ prītimāṃś ca dadau varam //
tatra devāḥ samāyātā munayaś ca tapodhanāḥ /
dṛṣṭvā māṃ śaṃkaraṃ caiva prītās tuṣṭāḥ samāyayuḥ //
atyadbhutaṃ mayā dṛṣṭaṃ rātrau yādavasattamāḥ /
piśācau dvau mahāghorau vadantau māmikāṃ kathām //
mṛgayāṃ cakratus tau tu cintayantau tu māṃ sadā /
dṛṣṭvā māṃ tau tu rājendrāḥ prītimantau tapasvinau /
bhaktinamrau mahātmānau praṇāmaṃ cakratus tadā //
tato 'haṃ sarvathā prītas tau dṛṣṭvā svargam uttamam /
toṣayitvā mahādevam ahnā cāhaṃ tato gataḥ //
tatas te vṛṣṇayaḥ sarve devadevaṃ praśaṃsire /
sarvathā kṛtakṛtyās te vṛṣṇayaḥ keśavāśrayāḥ /
yādavāḥ sarva evātra svaṃ svaṃ jagmur yathālayam //
abhyantaraṃ jagannāthaḥ praviśya harir īśvaraḥ /
rukmiṇīsatyabhāmābhyām ācacakṣe yathābhavat //
te prīte prītiyuktena keśavena samanvite /
etat te sarvam ākhyātaṃ keśavasya ca ceṣṭitam //
śaśāsa pṛthivīṃ kṛtsnāṃ duṣṭān hatvā mahābalaḥ /
narakaṃ ghorakarmāṇaṃ pauṇḍraṃ ca nṛpasattamam //
hayagrīvaṃ niśumbhaṃ ca tathā sundopasundakau /
rarakṣa viprān deveśo munīn munivarārcitaḥ //
viprebhyaś ca dadau vittaṃ gāś ca ratnāni keśavaḥ /
agnihotraṃ prayuñjāno brāhmaṇāṃś ca sutarpayan //

munīṃś ca brahmacaryeṇa devān yajñena keśavaḥ /
svadhayā ca pitṝn sarvān prīṇayaty eva sarvadā //
tasmiñ śāsati deveśe rājyaṃ niṣkaṇṭakaṃ babhau /
sukham eva prajāḥ sarvā jīvanti brāhmaṇottarāḥ //
bhūya eva dvijaśreṣṭha śaṅkhacakragadābhṛtaḥ /
caritaṃ śrotum icchāmi vistareṇa tapodhana /
na hi me tṛptir astīha śṛṇvataḥ kaiśavīṃ kathām //
ko nu nāma harer viṣṇor devadevasya cakriṇaḥ /
śṛṇvan kathāṃ smaran vāpi tṛptiṃ yāti divāniśam //
puruṣārtho 'yam evaiko yat kathāśravanaṃ hareḥ //
katham āsīj jagaddhetor haṃsasya ḍibhakasya ca /
samitiḥ sarvabhūtānāṃ sadā vismayadāyinī //
vicakrasya kathaṃ yuddhaṃ dānavasya mahātmanaḥ /
sa tayor mitratāṃ yāta ity evam anuśuśrumaḥ //
tau nṛpau vīryasaṃpannau śiṣyau bhṛgusutasya ha /
sarvāstrakuśalau vīrau harāl labdhavarau kila //
saṃgrāmaḥ sumahān āsīd ity uktaṃ bhavatā purā /
tayoś ca nṛpayor vipra keśavasya jagatpateḥ //
kasya putrau samutpannau kiṃvīryau kiṃparākramau /
sarvam etad dvijaśreṣṭha vaktum arhasi suvrata //
śṛṇu rājan mahābāho kathāṃ pāpapraṇāśinīm /
yathā saṃgrāma āsīt tu tayoś cakradharasya ca //
yathā ca tau samutpannau yathābhūd vigraho mahān /
aṣṭāśītisahasrāṇi dānavānāṃ mahātmanām //
balāny atha vicakrasya śitaśūladharāṇi ca /
āsan yuddhe mahārāja dānavasya mahātmanaḥ //
yadūnām antaraṃ prepsur vicakro yuddhakāṅkṣayā /
devāsure mahāyuddhe devān ajayad ambare /
tadvadārthaṃ sadā yatnam akaroc caiva keśavaḥ //
āsīt sālveṣu rājendra brahmadatto nṛpottamaḥ /
nāmnā rājan sa bhūtātmā sarvabhūtadayāparaḥ //
pañcayajñaparo nityaṃ jitāmitro jitendriyaḥ /
brahmavid vedavic caiva sadā yajñaparaḥ śivaḥ //
tasya bhārye mahīpāla rūpaudāryaguṇānvite /
babhūvatuḥ susaṃpanne anapatye nṛpottama //
sa tābhyāṃ mumude rājā śacyā śakra ivāmbare /
nāmnā mitrasaho nāma sakhā cāsīd dvijottamaḥ //
tasya rājño mahāyogī vedavedāṅgapāragaḥ /
anapatyaḥ sa viprendro yathā rājā babhūva ha //
sa rājā sahitas tābhyām arcayām āsa śaṃkaram /

putrārthaṃ śūlinaṃ śarvaṃ daśa varṣāṇy ananyadhīḥ /
sa vipro vaiṣṇavaṃ satraṃ putrārthaṃ samayojayat //
arcitas tena rājendra śaṃkaro nīlalohitaḥ /
ātmānaṃ darśayām āsa svapne rājānam abravīt /
prīto 'smi tava bhadraṃ te varaṃ varaya suvrata //
atha rājā jagannātham uvācedaṃ svapann api /
putrau mama bhavetāṃ hi tathety uktvā vṛṣadhvajaḥ /
antardhānaṃ gataḥ śaṃbhuḥ sa ca prīto 'bhavan nṛpaḥ //
so 'pi mitrasaho vidvān devaṃ keśavam avyayam /
pañcavarṣaṃ jagannātham arcayām āsa bhaktitaḥ //
arcitas tena vipreṇa devadevo janārdanaḥ /
putram ekaṃ dadau tasmai svātmanā sadṛśaṃ hariḥ //
te bhārye garbham ādhattāṃ tejasā śaṃkarasya ha /
viprabhāryā mahārāja vaiṣṇavaṃ teja ādadhāt //
mahiṣyau te mahāvīryau putrau śaṃkarasaṃmitau /
asūyetāṃ mahīpāla krameṇaiva nṛpasya ha //
sa tayoś ca mahārāja jātakarmādikāḥ kriyāḥ /
cakāra vidhivat sarvā viprasāc ca mahaddhanam //
sa ca vipro vinītātmā putram ekaṃ prajajñivān /
sākṣād iva jagannāthaṃ sthitaṃ putrātmanā nṛpa //
jātakarmādikaṃ sarvaṃ karaṇaṃ sa cakāra ha /
tau kumārāv ayaṃ caiva trayaḥ savayaso 'bhavan //
vedān adhītya te sarvāñ śrutvā cānvīkṣikīṃ tathā /
dhanurvedaṃ tathāstre ca nipuṇās te 'bhavaṃs tadā //
haṃso jyeṣṭho nṛpasuto ḍibhako 'nantaro 'bhavat /
sa ca viprasuto rājañ janārdana iti smṛtaḥ //
anyonyaṃ mitratāṃ yātāḥ sarve caiva kumārakāḥ //
haṃsaś ca ḍibhakaś caiva tapaś cartuṃ mahāmatī /
manaś cakratur ātmāṃśau śaṃkarasya nṛpottama //
gatvā tu himavatpārśvaṃ tapaś cakratur añjasā /
uddiśya śaṃkaraṃ śarvaṃ nīlagrīvam umāpatim //
vīryāstre caiva nau syātām ity ādhāya tu mānase /
ekāgrau prayatau bhūtvā vāyvambuprāśinau nṛpa //
namas te devadeveśa śaṃkareti divāniśam /
hara śarva śivānanda nīlagrīva umāpate //
vṛṣadhvaja virūpākṣa haryakṣa jagatāṃ pate /
bhaktapriya girīśeśa vāmadeva śivācyuta //
sadyojāta mahādeva devadeva guhāśaya /
bhūtabhāvana bhūteśa praṇavātman sadāśiva //
ityādināmabhir nityaṃ stuvantau śaṃkaraṃ bhavam /

hṛdi kṛtvā virūpākṣaṃ tapas tepatur añjasā //
nirmamau nirahaṃkārau maunavratasamāsthitau /
varṣāṇīha tadā rājan pañca cakratur ojasā //
tataḥ prīto 'bhavac charvas tābhyāṃ saṃyamanena ca /
sa dadau darśanaṃ naijaṃ vyāghracarmāmbaro haraḥ /
triyakṣaḥ śaṃkaraḥ śarvaḥ śūlapāṇir umāpatiḥ //
agrataḥ saṃsthitaṃ śarvaṃ candrārdhakṛtaśekharam /
tau dṛṣṭvā prītamanasau namaś cakratur añjasā //
varaṃ varayatāṃ bhadrau yathecchā vāṃ tathāstu vai //
tāv ūcatus tadā rājan prītas tvaṃ bhagavan yadi /
devāsuracamūmukhyai rakṣogandharvadānavaiḥ /
āvām ajeyau sarvātmann eṣa nau prathamo varaḥ //
dvitīyo nau virūpākṣa raudrāstrāṇāṃ ca saṃgrahaḥ /
māheśvaraṃ tathā raudram astraṃ brahmaśiro mahat //
abhedyaṃ kavacaṃ divyaṃ acchedyaṃ cāpi kārmukam /
paraśuṃ ca tathā śarva sadā rakṣārtham eva ca //
sahāyau dvau mahādeva bhūtau yuddhe hi gacchatoḥ /
evam astv iti deveśa āha bhṛṅgiriṭī haraḥ //
kuṇḍodaraṃ virūpākṣaṃ sarvaprāṇihite ratam /
yuvām atha ca bhūteśau sahāyau satataṃ raṇe //
saṃgrāmaṃ gacchatāṃ ghoram etayor balaśālinoḥ /
ity uktvā bhagavāñ śarvas tatraivāntar adhīyata //
tatas tau vīryasaṃpannau haṃso ḍibhaka eva ca /
kṛtāstrau śastrasaṃpannau cāpinau vīryavattarau //
āmuktakavacau vīrāv ajeyau devadānavaiḥ /
atyantabhaktau deveśe śaṃkare nīlalohite //
nityotsavakarau deve bhasmoddhūlanaśobhinau /
kṛtatripuṇḍrakau nityaṃ jaṭāyuktaśirodharau /
rudrākṣārpitasarvāṅgau vyāghracarmāmbarāvṛtau //
namaḥ śivāya śāntāya mahādevāya dhīmate /
ityādibhiḥ sadā devaṃ stuvantau nāmabhiḥ śivam /
sākṣād iva mahādevau rejatuḥ śūladhāriṇau //
tataḥ svabhavanaṃ gatvā pituḥ pādāv agṛhṇatām /
pituś ca sakhyur balinau mātuś ca caraṇau tadā //
janārdano 'pi dharmātmā kālena mahatā nṛpa /
vidyāpāraṃ mahābuddhir yatnenāsāv upeyivān //
sa ca viṣṇuṃ hṛṣīkeśaṃ pītakauśeyavāsasam /
brahmatattvaparo nityam upāste vijitendriyaḥ //
haṃsaś ca ḍibhakaś caiva kṛtadārau babhūvatuḥ /
janārdanaś ca dharmātmā kṛtadāro babhūva ha //

sarve te yajñaparamāḥ pañcayajñaparās tathā /
svadāraniratāḥ sarve guruśuśrūṣaṇe ratāḥ /
dharma eva paraṃ śreya iti te menire nṛpa //
tataḥ kadācit tau vīrau mṛgayāṃ cakratuḥ kila /
janārdanena sahitau rathair aśvair gajair api //
vanaṃ gatvā tu tau vīrau siṃhavyāghrāṃś ca jaghnatuḥ /
śitair bāṇair mahārāja varāhān atha sarvaśaḥ /
vyālān anyān mṛgān hiṃsrāñ śvabhiś ca sahitau nṛpa //
eṣa āyāti vipulo varāho dīrghalocanaḥ /
enaṃ bāṇena saṃchindhi yāti cāyaṃ mṛgādhipaḥ /
ayam anyo 'tha mahiṣaḥ śṛṅgaprotasarīsṛpaḥ //
ete khalu mṛgāḥ sārdhaṃ śāvair dhāvanti sarvataḥ /
etad bhramati sarvatra bhītaṃ śaśakulaṃ mahat //
śāvais tadanvayaiḥ sārdhaṃ na hantavyam idaṃ śubham /
grahītavyam idaṃ sarvaṃ nirudhya śvagaṇair iha //
ity ādiśabdaḥ sumahān mṛgayāṃ kurvatāṃ nṛpa /
kṣatriyāṇāṃ nṛpaśreṣṭha vyādhānāṃ caiva dhāvatām //
hatvā mṛgān subahuśo vyāghrān siṃhān nṛpottamau /
śramaṃ ca jagmatur vīrau madhyaṃ gacchati bhāskare //
alaṃ hi mṛgayāsmākaṃ śramaḥ samupajāyate /
ity ūcatur mahārāja puṣkaraṃ jagmatuḥ saraḥ //
saraḥsamīpam āgamya munisiddhaniṣevitam /
vījanmārutasānūpaṃ śramāt tatra sukhaṃ sthitau //
tato janāḥ saraḥ sarve vigāhya śramakarśitāḥ /
bisān pravālān padmānāṃ bhakṣayām āsur ārtavat //
janārdanena sahitau haṃso ḍibhaka eva ca /
saraḥ kvacit samāśritya śramaṃ saṃtyajya tiṣṭhataḥ //
vigāhyaḥ tatsaraḥ svādu śītaṃ pītvā jalaṃ ca tau /
viśramya sarasas tīre tadāsāte sukhaṃ nṛpau /
aśṛṇvatāṃ paraṃ brahma munimukhyaiḥ samīritam /
mādhyaṃdinaṃ tathā sarvaiḥ savanaṃ sasvaraṃ nṛpau //
tataḥ prītau nṛpau bhūtvā śrutvā vedadhvaniṃ tadā /
aicchetāṃ tau tadā draṣṭuṃ yajñaṃ munikṛtaṃ tadā //
sthāpayitvā tataḥ senāṃ sarvāṃ mṛgasamanvitām /
ādāya ca mahācāpe śarān katicid eva ca //
janārdanas tadā vīro haṃso ḍibhaka eva ca /
padātinau mahārāja jagmatuś cāśramaṃ kila //
maharṣeḥ kāśyapasyātha satraṃ vaiṣṇavasaṃjñitam /
yajato munibhiḥ sārdhaṃ japahomaparāyaṇaiḥ //
janārdanaś ca dharmātmā haṃso ḍibhaka eva ca /

sadaḥ praviśya satrasya namaś cakrur munīṃs tataḥ //
tān āgatān mahātmāno munayaḥ śiṣyasaṃyutāḥ /
arghyapādyāsanādīni cakruḥ pūjāṃ ca yatnataḥ //
tau nṛpau sa ca viprendraḥ saparyāṃ pratigṛhya ca /
prītātmānau mahātmānau āsate susukhaṃ nṛpa //
tato haṃso babhāṣe tān munīn saṃyatavāṅ nṛpa /
pitā hi nau muniśreṣṭhā yaṣṭum aicchat sasādhanaḥ /
gantavyaṃ tatra yuṣmābhiḥ satrānte munisattamāḥ //
rājasūyena yajñena kṛtvā digvijayaṃ vayam /
yājayiṣyāmahe viprāḥ pitaraṃ dhārmikaṃ nṛpam /
āyāntu tatra viprendrāḥ saśiṣyāḥ saparicchadāḥ //
vayam adyaiva sahitā diśo jeṣyāmahe dhruvam /
śaktā hi vayam evaitat kartuṃ sainikasaṃcayaiḥ //
āvayoḥ purataḥ sthātuṃ na śaktā devadānavāḥ /
kailāsanilayād devād varaṃ labdhāḥ sma yatnataḥ //
ajeyāḥ śatrusaṃghānām astrāṇi vividhāni ca /
ity uktvā virarāmaiva haṃso balamadānvitaḥ //
yadi syāt tatra gacchāmo vayaṃ śiṣyair nṛpottama /
āsmahe cānyathā rājann ity ūcuḥ kila tāpasāḥ //
tato deśān mahārāja gantuṃ niścitamānasau /
puṣkarasyottaraṃ tīraṃ durvāsā yatra tiṣṭhati //
yatayo yatayo bhūtvā yatra brahmaniṣeviṇaḥ /
brahmasūtrapade saktās tadarthālokatatparāḥ //
nirmamā nirahaṃkārāḥ kaupīnavasanāvṛtāḥ /
tam ātmānaṃ jagadyoniṃ viṣṇuṃ viśveśvaraṃ śivam //
brahmarūpaṃ śivaṃ śāntam akṣaraṃ sarvatomukham /
vedāntamūrtim avyaktam anantaṃ śāśvataṃ śivam //
nityayuktaṃ virūpākṣaṃ bhūtādhāram anāmayam /
dhyāyantaṃ sarvadā devaṃ manasā sarvatomukham //
durvāsasaṃ sadopāsyaṃ vedāntaikarasaṃ gurum /
tarkaniścitatattvārtha+ jñānanirmalacetasaḥ //
haṃsāḥ paramahaṃsāś ca śiṣyā durvāsasaḥ prabho /
gatvā tatra mahātmānau dṛṣṭvā tān ūrdhvaretasaḥ //
durvāsasaṃ mahābuddhiṃ vicinvānaṃ paraṃ padam /
kruddho yadi sa durvāsā dagdhuṃ lokān imān kṣamaḥ //
devā api ca yaṃ draṣṭuṃ kruddhaṃ cen na kṣamāḥ sadā /
roṣamūrtiḥ sadā yas tu viśvātmā viśvarūpadhṛk //
raktakaupīn avasano haṃsaḥ parama eva ca /
dṛṣṭvenaṃ ca tayor evaṃ buddhir āsīn mahāmate //
ko nāmāsau mahābhūtaḥ kāṣāyī varṇavittamaḥ /

kaścāyam āśramo nāma vihāya ca gṛhāśramam //
gṛhastha eva dharmātmā gṛhastho dharmavittamaḥ /
gṛhastho dharmarūpas tu gṛhasthaḥ svarga eva ca //
gṛhasthaś ca sadā mātā prāṇināṃ jīvanaṃ sadā /
taṃ vinānyena rūpeṇa vartate yo hi mūrkhavat //
unmatto 'yaṃ virūpo 'yam atha vā mūrkha eva ca /
dhyāyann iva sadā cāyam āste vañcayitāpi vā //
kim ete prākṛtajñānā dhyāyanta iva kiṃcana /
vayam etān durārohān āśramāntarakalpitān //
sthāpayiṣyāmahe sarvān mandabuddhīn imān gṛhe /
balād eva dvijān etān mūḍhavijñānatatparān /
asadgrāhagṛhītāṃś ca bāliśān durmatīn imān //
eṣāṃ śāstā ca ko mūḍho na vidmo vayam atra ha /
dharmye vartmani saṃsthāpya punar yāsyāva nirvṛtau //
iti saṃcintya tau vīrau vipreṇa sahitau nṛpa /
janārdanena rājānau mohād bhāgyakṣayān nṛpa //
samīpaṃ tasya rājendra yateḥ saṃśitacetasaḥ /
gatvā ca procatur ubhau durvāsasamatīndriyam /
yatīṃś ca niyatān kruddhau rājānau rājasattama //
jñānaleśād vihīnātman kiṃ te vyavasitaṃ dvija /
kaś cāyam āśramo vipra bhavatā yaḥ samāśritaḥ //
gṛhamedhaṃ parityajya kiṃ tvayā sādhitaṃ padam /
dambha eva bhavān vyaktaṃ śaṅke nāsty atra kāraṇam //
lokāṃś cemān sadā mūḍha nāśayiṣyasi nirvṛtaḥ /
etān sarvān vinetāsi narake pātayiṣyasi //
svayaṃ naṣṭaḥ parān mūrkha nāśayiṣyasi yatnataḥ /
aho śāstā kathaṃ nāsti tava mandamate dvija //
sarvathā tvadvinetā ca pāpaṃ nāsty atra saṃśayaḥ /
tyaktvemam āśramaṃ vipra gṛhī bhava yatātmavān //
pañca yajñān sadā vipra kuru yatnaparo bhava /
tataḥ svargaṃ paraṃ gantā svarge hi sumahat sukham /
eṣa śreyaḥpatho vipra jīvate cet spṛhā tava //
ity uktavantau dharmātmā śrutvā vipro janārdanaḥ /
uvāca ca yatiṃ dṛṣṭvā praṇamyāsau subhītavat //
mā brūtām īdṛśaṃ vākyaṃ rājānau mandacetasau /
aśrāvyam īdṛśaṃ ghoraṃ lokayor ubhayor api //
ko vaktum īśo mandātmā yadi jīvet sabāndhavaḥ /
sarvathā kāla evāyaṃ yuvayor mandacetasoḥ /
samāpta āyuṣaḥ śeṣo brahmadaṇḍahatau yuvām //
ete hi yatayaḥ śuddhā jñānadīpitacetasaḥ /

jñānāgnidagdhakarmāṇaḥ prāṇān prāṇeṣu juhvati //
ṛte vām īdṛśaṃ vākyaṃ kaḥ samartho hy anubruvan /
sarvathā jñātam asmābhiḥ samāptam iha jīvitam //
catvāra āśramāḥ pūrvam ṛṣibhir vihitā nṛpau /
brahmacārī gṛhasthaś ca vānaprasthaś ca bhikṣukaḥ //
teṣām agraś caturtho 'yam āśramo bhikṣukaḥ smṛtaḥ /
āste tasmin mahābuddhiḥ sa hi puṇyatamaḥ smṛtaḥ //
nopāsitā bhavadbhyāṃ ca vṛddhāḥ samyag vinītavat /
jñānaṃ nāptaṃ tatas tebhyas tathā caivaṃ vadeta kaḥ //
aśrāvyam īdṛśaṃ ghoraṃ mayā prāṇabhṛtā nṛpa /
kiṃ kariṣyāmi mandātman mitratvād bhavator nṛpau //
jñānaṃ yad āptaṃ bhavatā gurubhyas @
tad atra duḥkhāya hi kevalaṃ naḥ |
jñānaṃ hi dharmaprabhavaṃ yatheṣṭaṃ @
balād dhi pāpasya vidhātṛrūpam ||
yuvāṃ vihāya yāsye vā pateyaṃ vā śilātale /
pibeyaṃ vā viṣaṃ ghoraṃ pateyaṃ vā mahormiṣu //
ātmānaṃ vātra saṃtyakṣye śṛṇvatāṃ paśyatāṃ nṛpau /
ity uktvā vilalāpaivaṃ mā brūteti sadā vadan //
tataḥ kruddho 'tha durvāsā dhakṣyann iva tayor asūn /
ekenākṣṇātha durvāsā raudreṇāgniyujā sadā //
paśyaṃs tau ca durātmānau roṣavyākulitendriyaḥ /
kurvann iva tadā lokān bhasmabhūtān imān nṛpa //
brāhmaṇaṃ cakṣuṣā paśyan saumyenānyena kevalam /
uvāca vacanaṃ rājan dhvaṃsata dhvaṃsateti ha //
ito gacchata rājānau kiṃ vilambatha māciram /
na vāṃ vacanasaṃbhūtaṃ roṣaṃ dhārayituṃ kṣamaḥ //
anyathā vo mahīpālān sarvān dagdhum ahaṃ kṣamaḥ /
kim ataḥ sāhasaṃ vaktuṃ kaś ca śaknoti matpuraḥ //
darpaṃ vāṃ lokavikhyātaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ /
vyapaneṣyati mandajñau kiṃ vā vakṣyāmi sāṃpratam //
tata utthāya dharmātmā gantum aicchad yatīśvaraḥ /
tato niṣeddhuṃ haṃsas taṃ yatate sma yatīśvaram //
tasya bāhuṃ samādāya haṃso nṛpavarottamaḥ /
kaupīnaṃ cicchide krūraḥ kṛtānta iva sattama //
yatayo 'nye palāyanti diśo daśa vicetasaḥ //
kaṣṭaṃ heti vadan vipro mitrabhāvāj janārdanaḥ /
nyavārayad yathāśakti kim idaṃ sāhasaṃ tv iti //
durvāsāḥ satyadharmas tu hantum īśo 'pi taṃ tataḥ /
mandaṃ mandam uvācedaṃ haṃsaṃ ḍibhakam eva ca //

śāpenāhaṃ samartho 'pi hantuṃ rājakulādhamau /
tathāpi na karomy evaṃ yatayo hy atra te vayam //
yo hi devo jagannāthaḥ keśavo yādaveśvaraḥ /
śaṅkhacakragadāpāṇir garvaṃ vāṃ vyapaneṣyati //
loke tasmin yaduśreṣṭhe rakṣaty eva jagatpatau /
yuvayoḥ sarvathā jīvaḥ sujīva iti me matiḥ //
jarāsaṃdho 'pi vāṃ bandhuḥ sa ca vaktuṃ na cecchati /
īdṛśaṃ lokavidviṣṭaṃ sa hi dharmapathe sadā //
etāvatā sa vāṃ bandhur na sa bhūyo bhaviṣyati /
vidveṣo hy astu vāṃ tasya māgadhasya mahīpateḥ //
śrutvedaṃ ghorarūpaṃ tu sa hi bandhuḥ saheta cet /
dharmanāśo bhavet tasya nātra kāryā vicāraṇā //
ity uktvā gaccha gaccheti haṃsaṃ prāha punaḥ punaḥ /
janārdanam uvācedaṃ durvāsā yatisattamaḥ //
svasty astu tava viprendra bhaktir astu janārdane /
saṃgatis tava tasyāstu śaṅkhacakragadābhṛtaḥ /
adya śvo vā paraśvo vā sādhur eva sadā bhavān //
na hi sādhor vināśo 'sti lokayor ubhayor api /
gaccha sarvaṃ pitur brūhi jñātvā vṛttaṃ yathākhilam //
tatas tau haṃsaḍibhakau kruddhau kālena coditau /
śikyaṃ kamaṇḍaluṃ caiva vidalaṃ dārum eva ca //
daṇḍān pātraviśeṣāṃś ca chittvā mittvā ca sarvaśaḥ /
tasmin deśe mahārāja vyādhair māṃsāny adīdahan /
bhakṣayitvā tato deśāt svapuraṃ tau prajagmatuḥ //
janārdanaś ca dharmātmā snehād anuyayau tayoḥ /
naṣṭāv imāv iti tadā sa mene duḥkhitaḥ param //
gateṣu teṣu sarveṣu durvāsā yatisattamaḥ /
palāyanaparān sarvān idam āha yatīśvarān //
ito deśād vinirgatya puṣkarāt puṇyasaṃyutāt /
mandaṃ mandaṃ samāśvasya viśramya ca tatas tataḥ //
praviśya dvārakāṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam /
dṛṣṭvā ca tasmai prabhave vakṣyāmo yatisattamāḥ //
sa hi rakṣañ jagad idaṃ dharmavartmani saṃsthitaḥ /
ādyo lokagurur viṣṇur yatātmā tattvavitpriyaḥ /
uddhṛtya kaṇṭakān sarvāñ śaśāsa pṛthivīm imām //
sa ca pāpān mahāghorān sarvān pāpakṛtān prabhuḥ /
rakṣen naḥ sakalān sarvāñ jñāneṣu niyatātmanaḥ /
idam adya kṣamaṃ viprā yānam adya vidhīyatāṃ //
sāhasaṃ yat kṛtaṃ tābhyāṃ pātrabhedādi sattamāḥ /
etat sarvam aśeṣeṇa darśayāma janārdanam //

tatheti te pratijñāya yatayo jñānacakṣuṣaḥ /
chinnāṃs tābhyāṃ samādāya śikyaṃ dārumayaṃ tathā //
dvidalaṃ karpaṭaṃ caiva kaupīnam atha valkalam /
kamaṇḍaluṃ tathā rājann ardhaprotakapālakam /
etān anyān samādāya draṣṭuṃ keśavam āyayuḥ //
pañca caiva sahasrāṇi puraskṛtya mahāmunim /
durvāsasaṃ tapoyonim īśvarasyātmasaṃbhavam //
ahorātreṇa te sarve dvārakāṃ kṛṣṇapālitām /
yayur dāntā mahātmāno lomaśāḥ keśavarjitāḥ //
prātaḥ praviśya rājendra vāpikāyāṃ yatīśvarāḥ /
snātvopaspṛśya śucayo yatnena mahatā tadā //
draṣṭum abhyudyatā viṣṇuṃ kaṇṭakoddhṛtitatparam /
ekarūpaṃ samāsthāya sudharmādvāram āyayuḥ //
atha sarveśvaro viṣṇuḥ padmakiñjalkalocanaḥ /
śyāmaḥ pītāmbaraḥ śrīmān pralambāmbarabhūṣaṇaḥ //
kirīṭī śrīpatiḥ kṛṣṇo nīlakuñcitamūrdhajaḥ /
avyaktaḥ śāśvato devaḥ sakalo niṣkalaḥ śivaḥ //
krīḍāvihāropagataḥ kadācid abhavad dhariḥ /
kumārair aparaiḥ sārdhaṃ sātyakipramukhair nṛpa //
golakrīḍāṃ sudharmāyāṃ madhye yādavasattamaḥ /
cakāra priyakṛt kṛṣṇo yuyudhānena keśavaḥ //
mamāyaṃ prathamo golas tava paścād bhaviṣyati /
iti bruvaṃs tadā viṣṇuḥ sātyakiṃ kamalekṣaṇaḥ //
pārśvasthā yādavās tasya vasudevapurogamāḥ /
uddhavapramukhā rājann āseduḥ kvacid atra vai //
anyavyāpārarahito bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ /
vijahāra yathā rāmaḥ sugrīveṇa purā nṛpa //
madhyaṃdine mahāviṣṇuḥ śaineyena sahācyutaḥ /
vikrīḍya suciraṃ kṛṣna upāraṃsīt sayādavaḥ //
dvāḥsthena vāritāḥ pūrvaṃ dvāry eva ca samāsthitāḥ /
idam antaram ity eva viviśus tāṃ sabhāṃ nṛpa //
yatayo dīrghatapasaḥ puraskṛtya tapodhanam /
durvāsasaṃ sumanaso dadṛśur yādaveśvaram //
golakrīḍāsamāyuktaṃ karasaṃsthitagolakam /
vikṣipantaṃ jagannāthaṃ pādāṅguṣṭhena golakam //
padmapatraviśālākṣaṃ vīkṣantaṃ sātyakiṃ harim /
ekenākṣṇā hlādayantaṃ pareṇālokya golakam //
yatayaś ca mahārāja pratyadṛśyanta tatpuraḥ /
vṛṣṇayaḥ puṇḍarīkākṣaḥ sātyakir balabhadrakaḥ /
vasudevas tathākrūra ugrasenas tathā nṛpaḥ //

anye ca yādavāḥ sarve saṃbhramaṃ pratipedire /
idaṃ kim idam ity evaṃ vyāsaktamanaso 'bhavan //
pṛṣṭhato 'py anugacchantaṃ didhakṣantaṃ jagattrayam /
ardhakaupīnavasanaṃ smarantaṃ kam api dvijam //
antastāpasamāyuktaṃ chinnadaṇḍadharaṃ yatim /
atijvalantaṃ roṣeṇa haṃsāsāditakalmaṣam //
netrotthitamahāvahniṃ prekṣantaṃ yādaveśvaram /
durvāsasaṃ te dadṛśur bhītā yādavasattamāḥ //
kiṃ kariṣyaty asau kruddhaḥ kiṃ vā vakṣyati naḥ prabhuḥ /
iti prāñjalayaḥ sarve yādavāḥ saṃprapedire /
idam āsanam ity evaṃ kiṃcid ūcuś ca vṛṣṇayaḥ //
tataḥ kṛṣṇo hṛṣīkeśaḥ kiṃcid utplutya tatpuraḥ /
idam āsanam ity evaṃ sthīyatām iha nirvṛtaḥ //
aham atra sthito vipra kiṃ karomīti cābravīt /
tataḥ kiṃcid ivāsīna āsane yativigrahaḥ //
āsane saṃsthite tasmin yatayo vītamatsarāḥ /
āsanāni yathāyogaṃ bhejire nirvṛtāḥ kila //
arghyādisamudācāraṃ cakre kṛṣṇaḥ kirīṭabhṛt /
āha bhūyo hṛṣīkeśo yatiṃ durvāsasaṃ prabhum /
kim arthaṃ brūhi viprendra asmin pratyāgamo hi vaḥ //
dṛṣṭaṃ vāpy atha vā kiṃcit kāraṇaṃ vo 'sti vā mahat /
saṃnyāsino dvijaśreṣṭhā yūyaṃ vigatakalmaṣāḥ //
niḥspṛhāś ca sadā yūyam asmatto dvijapuṅgavāḥ /
prārthyaṃ nāma na caivāsti spṛhā naivāsti vo yataḥ //
spṛhāpreritakarmāṇaḥ kṣatriyān yānti suvratāḥ /
nirūpyamāṇam asmābhir vipra kiṃcin na dṛśyate //
na jāne kāraṇaṃ brahman yuṣmadāgamanaṃ prati /
etāvatā cānumeyaṃ kiṃcit kāraṇam asti hi /
tad brūhi yadi vidyeta tvatto jñāsyāmahe vayam //
ity uktavati deveśe cakrapāṇau janārdane /
tasyāpi rājan viprasya bhūyaḥ kopo mahān abhūt /
tasmād abhyadhikaḥ pūrvāt kopaḥ saṃjāyate mahān //
didhakṣann iva lokāṃs trīn bhakṣayann iva paśyataḥ /
roṣaraktekṣaṇaḥ kruddho hasann iva dahann iva /
uvāca vacanaṃ viṣṇuṃ durvāsāḥ krodhamūrchitaḥ //
na jāna iti kasmāt tvaṃ brūṣe no yādaveśvara /
jānāmi tvām ahaṃ deva vañcayann iva bhāṣase /
purātanā vayaṃ viṣṇo pūrvavṛttāntavedinaḥ //
tathā hi devadevo 'si māyāmānuṣadehavān /
nigūhase prabhur ataḥ kasmān no jagatīpate //

so 'si brahmavidāṃ mūrtis tad etat paramaṃ padam /
yad avyaktaṃ paraṃ brahma yac ca jñātā vayaṃ purā //
yato viśvam idaṃ bhūtaṃ tad etat paramaṃ padaṃ /
yac ca sthūlaṃ vijānanti purā tattvena cetasā //
purāvido 'tha viśveśa tad etat paramaṃ vapuḥ /
karmaṇā prāpyate yat tu yat smṛtvā nirvṛtā vayam //
pratyakṣam api yad rūpaṃ naiva jānanti māṇuṣāḥ /
na hi mūḍhadhiyo deva na vayaṃ tādṛśā hare //
na jāna iti kasmāt tvaṃ kim ataḥ sāhasaṃ vacaḥ /
ye hi mūlaṃ vijānanti teṣāṃ patravivecanam //
kurvataḥ kiṃ phalaṃ deva tava keśiniṣūdana /
vedānte prathitaṃ tejas tava cedaṃ vibhāvyate //
yac ca vijñānatṛptās tu yogino vītakalmaṣāḥ /
paśyanti hṛtsaroje hi tad evedaṃ vapuḥ prabho //
vedair yad gīyate tejo brahmeti pravibhajyate /
tad evedaṃ vijāne 'haṃ rūpam aiśvaram īśvara //
vaiṣṇavaṃ paramaṃ teja iti vedeṣu paṭhyate /
avagacchāmy ahaṃ viṣṇo tad evedaṃ vapus tava //
ya om ity ucyate śabdo yasya vāg iti gīyate /
sa evāsi prabho viṣṇo na jāna iti mā vada //
parokṣaṃ yadi kiṃcit syāt tava vaktuṃ prayujyate /
na jāna iti govinda mā vadīḥ sāhasaṃ hare //
viśvaṃ yataḥ prādur āsīd yasmiṃl līnaṃ kṣaye sati /
idaṃ tad aiśvaraṃ tejas tv avagacchāmi keśava //
kartā tvaṃ bhūtabhavyeśa pratibhāsi sadā hṛdi /
yad yad rūpaṃ smaren nityaṃ tat tad evāsi me hṛdi //
vāyur eva sadā viṣṇur iti me dhīyate matiḥ /
tadā tad rūpam evāsi hṛnmadhye saṃsthito vibho //
ākāśo viṣṇur ity eva kadācid dhīyate matiḥ /
tadā tad rūpam evāsi hṛnmadhye saṃsthito vibho //
pṛthivī viṣṇur ity etat kadācid dhīyate matiḥ /
tadā pārthivarūpo 'si pratibhāsi sadā mama //
raso 'yaṃ deva ity eva kadācic cintyate mayā /
tadā rasātmanā viṣṇo hṛnmadhye saṃsthito vibho //
yadā tvaṃ teja ity eva smartā syāṃ puruṣottama /
yadā tadrūpasaṃpannaḥ pratibhāsi sadā hṛdi //
candramā harir ity eva tadā cāndramasaṃ vapuḥ /
nirīkṣaṃś cakṣuṣā deva tataḥ prīto 'smi keśava //
yadā sauraṃ vapur iti smartā syāṃ jagatīpate /
tadā tadbhāvanāyogāt sūrya eva virājase //

tasmāt sarvaṃ tvam evāsi niścitā matir īdṛśī /
ato na jāne 'ham iti vaktuṃ neśo janārdana //
ity arthe saṃsthito viṣṇo pīḍāṃ no naiva cintyase /
atyantaduḥkhitā viṣṇo vayaṃ tvām anu saṃsthitāḥ //
īdṛśīyam avasthā no naināṃ smartāsi keśava /
tat punar bhāgadheyaṃ no naṣṭam ity eva cintaye /
mandabhāgyā vayaṃ viṣṇo yato no na smareḥ prabho //
kaucit kṣatriyadāyādau girīśavaragarvitau /
nāmnā ca haṃsaḍibhakau bādhete no janārdana /
gārhasthyaṃ hi sadā śreyo vadantāv iti keśava //
itaś cetaś ca dhāvantau vadantau bahu kilbiṣam /
ayuktaṃ bahu bhāṣantau dharṣayantau ca naḥ sadā //
idam anyat kṛtaṃ deva asahyaṃ pāpam ucyate /
paśyedaṃ bahudhā deva bhinnaṃ bhinnaṃ sahasraśaḥ /
śikyaṃ ca dāravaṃ pātraṃ dvidalān veṇukān bahūn //
idam apy aparaṃ paśya tayoḥ sāhasaceṣṭitam /
kaupīnaṃ bahudhā chinnaṃ tad asmākaṃ mahad dhanam /
kṛtaṃ kapālamātreṇa kamaṇḍalu jagadguro //
tvaṃ tu no rakṣase nityaṃ kṣātravṛttaṃ samāśritaḥ /
citraṃ citram idaṃ deva rakṣasy eva divāniśam //
kiṃ kariṣyāmi mandātmā mandabhāgyā vayaṃ vibho /
kiṃ naḥ śaraṇam adyaiva tad brūhi jagatīpate //
jīvantau tau yadi syātāṃ naṣṭā lokā ime trayaḥ /
na viprā na ca rājāno na vaiśyā na ca pādajāḥ //
atyantabalinau mattau tīkṣṇadaṇḍadharau nṛpau /
na tayoḥ purataḥ sthātuṃ śaktā devāḥ savāsavāḥ //
na ca bhīṣmo na vā rājā bāhlīko bhīmavikramaḥ /
yo hi vīro jarāsaṃdhaḥ kṣatriyāṇāṃ bhayaṃkaraḥ //
naiva ca prāyaśaḥ sthātuṃ girīśavaradarpiṇoḥ /
tayoḥ śakto hare kṛṣṇa nityam apratisaṅginoḥ //
tasmāt tvaṃ jahi tau vīrau rakṣa lokān imān prabho /
anyathā rakṣasīty evaṃ śabdo vyartho 'tra jāyate //
bahunātra kim uktena rakṣa rakṣa jagattrayam /
ity uktvā virarāmaiva durvāsāḥ krodhamūrchitaḥ //
yater vacanam ākarṇya mandam ucchvasya keśavaḥ /
durvāsasaṃ samālokya babhāṣe yādaveśvaraḥ //
kṣantavyaṃ bhavatā pūrvaṃ doṣa eṣa mamaiva hi /
śṛṇu vākyaṃ mamaitat tu śrutvā kṣamaparo bhava //
jeṣyāmi tau raṇe vipra haṃsaṃ ḍibhakam eva ca /
girīśo vā varaṃ dadyāc chakro vā dhanado 'pi vā //

yamo vā varuṇo vāpi brahmā vātha caturmukhaḥ /
sabalau sānugau hatvā punar dāsyāmi vo ratim //
satyenaiva śapāmy adya mā roṣavaśam anvagāḥ /
rakṣāṃ vo 'haṃ kariṣyāmi hatvā tau ca nṛpādhamau //
jānāmi tau durātmānau yuṣmaddoṣakarau hi tau /
śrutaṃ ca pūrvam asmābhis tīkṣṇadaṇḍadharāv iti //
atyantabalinau mattau girīśavaradarpitau /
nālpaprayatnasaṃsādhyau jarāsaṃdhahitaiṣiṇau //
prāṇān api tayo rājā dāsyaty eva na saṃśayaḥ /
jarāsaṃdho mahīpālo vinānena yatemahi //
jaye tayor vipravarya tatra śreyo bhaveta naḥ /
yatra yatra ca tau gatvā sthitāv ity anuśuśruma /
tatra tatra ca hantāhaṃ nātra kāryā vicāraṇā //
gacchadhvaṃ yatayaḥ svairaṃ nijakāryaparāyaṇāḥ /
acireṇaiva kālena jeṣyāmi raṇapuṅgavau //
tataḥ prītaḥ prasannātmā yādaveśvaram āha saḥ /
svasty astu bhavate kṛṣṇa jagatāṃ svasti sarvadā //
kiṃ nu nāma jagannātha duḥsādhyaṃ tava keśava /
trilokeśa tridhāmāsi sargasaṃhārakārakaḥ //
devānām api deveśa sarvatra samadarśanaḥ /
viṣṇo deva hare kṛṣṇa namas te cakrapāṇaye //
namaḥ svabhāvaśuddhāya śuddhāya niyatāya ca /
śabdāgocara deveśa namas te bhaktavatsala /
ajñānād atha vā jñānād yan mayoktaṃ kṣamasva tat //
tvam evāhaṃ jagannātha nāvayor antaraṃ pṛthak /
ataḥ kṣamasva bhagavan kṣamāsārā hi sādhavaḥ //
kṣantavyaṃ bhavatā vipra kṣamāsārā vayaṃ sadā /
saṃnyāsinaḥ kṣamāsārāḥ kṣamā teṣāṃ paraṃ balam //
kṣamā mokṣakarī nityaṃ tattvajñānam iva dvija /
kṣamā dharmaḥ kṣamā satyaṃ kṣamā dānaṃ kṣamā yaśaḥ //
kṣamā svargasya sopānam iti vedavido viduḥ /
tasmāt sarvaprayatnena kṣamāṃ pālayata svakām //
pratyakṣajñānasaṃyuktā yūyaṃ sarve yatīśvarāḥ /
ete te yatayo viprāḥ pūjanīyā mayādya vai //
bhoktavyā yatayo viprā bhikṣukāḥ sarva eva hi /
tatheti te pratijñāya bhoktum aicchan harer gṛhe //
tataḥ svabhavanaṃ viṣṇuḥ praviśya harir īśvaraḥ /
caturvidhaṃ tadāhāraṃ kārayitvā yathāvidhi /
bhojayām āsa tān sarvān yatīn yativarārcitaḥ //
chittvā chittvā ca deveśo dukūlāni mṛdūni saḥ /