હરિવંશ · ભાગ 321340

દૃષ્ટ્વાયાન્તં નિષાદેશમ્ એકલવ્યં હલી તદા ।
રથી ગદી શરી ભૂત્વા તસ્થૌ તસ્યાગ્રતો બલી ॥
બલદેવં ચ વિંશત્યા જઘાન શરમાલયા ।
રથં દશભિર્ આહત્ય સૂતં દશભિર્ આશુગૈઃ ॥
સિંહનાદં પ્રકુર્વાણો દશભિસ્ ત્વ્ અથ સીરિણમ્ ।
ધનુર્જ્યાં દશભિશ્ છિત્ત્વા સિંહનાદં વ્યનીનદત્ ॥
સજ્યં ચ કાર્મુકં કૃત્વા બલદેવો નિષાદપમ્ ।
નારાચૈર્ દશભિર્ વિધ્વા બાણૈશ્ ચ દશભિઃ શિતૈઃ ।
ચિચ્છેદ ધનુર્ અર્ધં તત્ સર્વક્ષત્રસ્ય પશ્યતઃ ॥
સૂતં દશભિર્ આહત્ય રથં ત્રિંશદ્ભિર્ એવ ચ ।
ધ્વજં ચિચ્છેદ ભલ્લેન નિષાદસ્ય જગત્પતે ॥
તતો ઽપરં મહચ્ ચાપં નિષાદો વીર્યવત્તમઃ ।
દૃઢમ્ ઔર્વીસમાયુક્તં દશતાલપ્રમાણતઃ ।
કામપાલં શરેણાશુ જઘાન સ્તનદેશતઃ ॥
બલદેવો મહાવીર્યઃ શેષઃ સર્પ ઇવ શ્વસન્ ।
દશભિસ્ તદ્ ધનુર્ દિવ્યં શરૈઃ સર્વસહૈર્ બલી ।
ચિચ્છેદ મુષ્ટિદેશે તુ માધવો માધવાગ્રજઃ ॥
એકલવ્યો નિષાદેશઃ ખડ્ગમ્ આદાય સત્વરમ્ ।
પ્રાહિણોદ્ બલદેવાય નિશિતં ઘોરવિગ્રહમ્ ॥
તમ્ અન્તરે યદુવૃષો વૃષ્ણિવીરઃ પ્રતાપવાન્ ।
તિલશઃ પઞ્ચભિર્ બાણૈશ્ ચકાર યદુનન્દનઃ ॥
તતો ઽપરં મહાખડ્ગં સર્વકાલાયસં શુભમ્ ।
પ્રાહિણોત્ સારથેઃ કાયમ્ આલોક્યાથ નિષાદપઃ ॥
તં ચાપિ દશભિર્ વીરો માધવો યદુપુંગવઃ ।
બાણૈર્ નિમેષમાત્રેણ નિર્બિભેદ મહારણે ॥
તતઃ શક્તિં સમાદાય ઘણ્ટામાલાકુલાં નૃપ ।
નિષાદો બલદેવાય પ્રેષયિત્વા મહાબલઃ ।
સિંહનાદં મહાઘોરં અકરોત્ સ નિષાદરાટ્ ॥
સા શક્તિઃ સર્વકલ્યાણી બલદેવમ્ ઉપાગમત્ ॥
ઉત્પ્લુત્ય તાં મહાઘોરાં બલભદ્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
આદાયાથ નિષાદેશં સર્વાન્ વિસ્માપયન્ન્ ઇવ ।
તયૈવ તં જઘાનાશુ વક્ષોદેશે સ માધવઃ ॥
સ તયા તાડિતો વીરઃ સ્વશક્ત્યાથ નિષાદપઃ ।
વિહ્વલઃ સર્વગાત્રેષુ નિપપાત મહીતલે ।
પ્રાણસંશયમ્ આપન્નો નિષાદો રામતાડિતઃ ॥
નિષાદાસ્ તસ્ય રાજેન્દ્ર શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ।
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ નિષાદાઃ શસ્ત્રયોધિનઃ ।
ગદિનઃ સાદિનશ્ ચૈવ મહેષ્વાસા મહાબલાઃ ॥
શરૈર્ અનેકસાહસ્રૈઃ શક્તિભિશ્ ચ પરશ્વધૈઃ ।
ગદાભિઃ પટ્ટસૈઃ શૂલૈઃ પરિઘૈઃ પ્રાસતોમરૈઃ ॥

કુન્તૈર્ અથ કુઠારૈશ્ ચ વ્યદ્રવન્ રામમ્ ઓજસા ।
શલભા ઇવ રાજેન્દ્ર દીપ્યમાનં હુતાશનમ્ ।
તે શરૈઃ પાતયાં ચક્રૂ રામં રામમ્ ઇવાપરમ્ ॥
કેચિત્ કુઠારૈર્ આજઘ્નુઃ કેચિત્ કુન્તૈઃ પરશ્વધૈઃ ।
ગદાભિઃ કેચિદ્ આયાન્તિ શક્તિભિશ્ ચ તથાપરે ।
નિજઘ્નુઃ સહસા રામં સ્ફુરન્તં પાવકં યથા ॥
તતઃ ક્રુદ્ધો હલી સાક્ષાદ્ ધલમ્ ઉદ્યમ્ય સત્વરમ્ ।
સર્વાંસ્ તાન્ કર્ષયામ્ આસ મુસલેન વ્યપોથયત્ ॥
તે હન્યમાના રામેણ નિષાદાઃ પર્વતાશ્રયાઃ ।
નિપેતુર્ ધરણીપૃષ્ઠે શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ॥
ક્ષણેન તાન્ મહારાજ હત્વા સર્વાન્ મહાબલાન્ ।
સિંહવદ્ વિનદંસ્ તત્ર તસ્થૌ રામો મહાબલઃ ॥
તતો રાત્રૌ મહાઘોરાઃ પિશાચાઃ પિશિતાશનાઃ ।
આકૃષ્ય માંસયૂથાનિ ભક્ષયન્તઃ સમાસતે ।
પિબન્તઃ શોણિતં કોષ્ણં સંકૃષ્ય ચ શવં બહુ ॥
ક્રવ્યાદાઃ સર્વ એવાશુ ભક્ષયન્તસ્ તદા શવમ્ ।
હસન્તો વિવિધં ઘોરં નાદયન્તો વસુંધરામ્ ॥
રાક્ષસાઃ પિશિતાશાશ્ ચ પિબન્તો રુધિરં બહુ ।
આશિષં યુઞ્જતે રાજઞ્ શવસ્ય પિશિતાશનાઃ ॥
નૃત્યન્તિ સ્મ તદા રાજન્ નગર્યાં રણતોષિણઃ ।
કાકા બળાશ્ ચ ગૃધ્રાશ્ ચ શ્યેના ગોમાયુકાસ્ તથા ।
ભક્ષયન્તઃ પ્રધાવન્તસ્ તતશ્ ચેતશ્ ચ દારુણમ્ ॥
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે વીરો નિષાદો લબ્ધસંજ્ઞકઃ ।
હતાન્ સર્વાન્ સમાલોક્ય નિષાદાન્ અથ સીરિણા ॥
ગદામ્ આદાય કુપિતો રામમ્ એવ જગામ હ ।
જઘાન ગદયા રાજઞ્ જત્રુદેશે નિષાદપઃ ॥
તતો રામો ગદી રાજન્ નિષાદં બાહુશાલિનમ્ ।
આજઘ્ને ગદયા ક્રૂરં મદમત્તો હલાયુધઃ ।
તયોશ્ ચ તુમુલં યુદ્ધં ગદાભ્યાં સમવર્તત ॥
આકાશે શબ્દ આસીત્ તુ તયોર્ યુદ્ધે મહારવઃ ।
સમુદ્રાણાં યથા ઘોષઃ સર્વેષાં સંનિગચ્છતામ્ ॥
કલ્પક્ષયે મહારાજ શબ્દઃ સ તુમુલો ઽભવત્ ।
ક્ષુભિતો નાગલોકશ્ ચ નાગાઃ ક્ષોભં સમાયયુઃ ।
પૃથિવી ચાન્તરિક્ષં ચ સર્વં શબ્દમયં બભૌ ॥
તતઃ સ પૌણ્ડ્રકો રાજા સાત્યકિં વૃષ્ણિનન્દનમ્ ।
ગદયૈવ જઘાનાશુ સત્વરં રણકોવિદઃ ।
યુયુધાનો બલી રાજન્ વાસુદેવં જઘાન હ ॥
તયોશ્ ચ તુમુલઃ શબ્દઃ પ્રાદુર્ આસીન્ મહારણે ।
ચતુર્ણાં યુધ્યતાં રાજન્ પરસ્પરવધૈષિણામ્ ।
બ્રહ્માણ્ડક્ષોભણો રાજઞ્ શબ્દ આસીત્ સુભૈરવઃ ॥

તતો રજઃ પ્રાદુર્ અભૂત્ તસ્મિન્ સંગ્રામમૂર્ધનિ ।
તારકા નિષ્પ્રભા આસંસ્ તમસ્ય્ એવં ક્ષયં ગતે ॥
ઉષસિ પ્રતિબુદ્ધાયાં તમો નિઃશેષતાં યયૌ ।
ઉદિતો ભગવાન્ સૂર્યશ્ ચન્દ્રશ્ ચ ક્ષયમ્ આયયૌ ॥
તતો યુદ્ધં પ્રાદુર્ અભૂચ્ ચતુર્ણાં બાહુશાલિનામ્ ।
દેવાસુરસમં રાજન્ન્ ઉદિતે ભાસ્કરે મહત્ ॥
તતઃ પ્રભાતે વિમલે ભગવાન્ દેવકીસુતઃ ।
ગન્તુમ્ ઐચ્છજ્ જગન્નાથઃ પુરીં બદરિકાશ્રમાત્ ॥
નમસ્કૃત્ય મુનીન્ સર્વાન્ યયૌ દ્વારવતીં પ્રભુઃ ।
આરુહ્ય ગરુડં વિષ્ણુર્ વેગેન મહતા પ્રભુઃ ॥
સુમહાઞ્ શુશ્રુવે શબ્દસ્ તેષાં યુદ્ધં પ્રકુર્વતામ્ ।
ગચ્છતા દેવદેવેન પુરીં દ્વારવતીં નૃપ ॥
અચિન્તયજ્ જગન્નાથઃ કો ન્વ્ અયં શબ્દ ઉત્થિતઃ ।
સંગ્રામસંભવો ઘોર આર્યશૈનેયસંયુતઃ ॥
વ્યક્તમ્ આગતવાન્ પૌણ્ડ્રો નગરીં દ્વારકામ્ અનુ ।
તેન યુદ્ધં સમભવત્ પૌણ્ડ્રકેણ દુરાત્મના ॥
યદૂનાં વૃષ્ણિવીરાણાં યુધ્યતામ્ ઇતરેતરમ્ ।
શબ્દો ઽયં સુમહાન્ વૃત્તો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
ઇત્ય્ એવં ચિન્તયિત્વા તુ દધ્મૌ શઙ્ખં મહારવમ્ ।
પાઞ્ચજન્યં હરિઃ સાક્ષાત્ પ્રીણયન્ વૃષ્ણિપુંગવાન્ ॥
રોદસી પૂરયામ્ આસ તેન શબ્દેન કેશવઃ ।
યાદવા વૃષ્ણયશ્ ચૈવ શ્રુત્વા શઙ્ખસ્ય તં રવમ્ ॥
વ્યક્તમ્ આયાતિ ભગવાન્ પાઞ્ચજન્યરવો હ્ય્ અયમ્ ।
ઇતિ તે મેનિરે રાજન્ વૃષ્ણયો યાદવાસ્ તથા ।
નિર્ભયાઃ સમપદ્યન્ત વૃષ્ણયો યાદવા નૃપ ॥
તસ્મિન્ન્ એવ ક્ષણે દૃષ્ટસ્ તાર્ક્ષ્યશ્ ચ પતતાં વરઃ ।
તતશ્ ચ દેવકીસૂનુર્ દૃષ્ટસ્ તૈર્ યાદવેશ્વરૈઃ ॥
સૂતાશ્ ચ માગધાશ્ ચૈવ પુરો યાન્તિ જગત્પતેઃ ।
સ્તુત્યા સ્તોતું હરિં વિષ્ણુમ્ ઈશ્વરં કમલેક્ષણમ્ ॥
તતશ્ ચ યાદવાઃ સર્વે પરિવવ્રુર્ જનાર્દનમ્ ।
કૃષ્ણસ્ તુ ગરુડં ભૂયો ગચ્છ ત્વં મેરુમ્ ઉત્તમમ્ ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ગરુડં વિષ્ણુર્ વિસૃજ્ય યદુપુંગવઃ ।
દારુકં પુનર્ આહેદં રથમ્ આનય મે પ્રભો ॥
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય રથમ્ આનીય સત્વરમ્ ।
રથો ઽયં ભગવન્ દેવ કિમ્ અતઃ કૃત્યમ્ અસ્તિ મે ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા રથમ્ આદાય પ્રણમ્યાગ્રે સ્થિતો હરેઃ ॥
ગતે ઽથ ગરુડે વિષ્ણૂ રથમ્ આરુહ્ય સત્વરમ્ ।
યત્ર યુદ્ધં સમભવત્ તત્ર યાતિ સ્મ કેશવઃ ॥
તત્ર ગત્વા મહારઙ્ગે યુધ્યતાં ચ મહાત્મનામ્ ।
પાઞ્ચજન્યં મહાશઙ્ખં દધ્મૌ યદુવૃષોત્તમઃ ॥

પૌણ્ડ્રો ઽથ વાસુદેવસ્ તુ કૃષ્ણં દૃષ્ટ્વા રણોત્સુકમ્ ।
સાત્યકિં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા વાસુદેવમ્ ઉપાગમત્ ॥
ક્રુદ્ધો ઽથ સાત્યકી રાજન્ વારયામ્ આસ પૌણ્ડ્રકમ્ ।
ન ગન્તવ્યમ્ ઇતો રાજન્ન્ એષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥
જિત્વા માં ગચ્છ રાજેન્દ્ર પરં યોદ્ધું મહારણે ।
ક્ષત્રિયો ઽસિ મહાવીર સ્થિતે મયિ રણોત્સુકે ॥
એષ તે ગર્વમ્ અખિલં નાશયિષ્યામિ સંયુગે ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ચાગ્રતસ્ તસ્થૌ ગચ્છતો યાદવેશ્વરઃ ॥
પૌણ્ડ્રસ્ય શિનિનપ્તા તુ પશ્યતઃ કેશવસ્ય હ ।
અવજ્ઞાય શિનેઃ પૌત્રં કૃષ્ણમ્ એવ જગામ હ ॥
નિર્ભર્ત્સ્ય સહસા ભૂયઃ સાત્યકિઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ ।
ગદયા પ્રાહરત્ પૌણ્ડ્રં વાસુદેવસ્ય પશ્યતઃ ।
યથાશક્તિ યથાયોગં સાત્યકિઃ સત્યવિક્રમઃ ॥
દૃષ્ટ્વાથ ભગવાન્ એવં સાત્યકિં પ્રશશંસ હ ॥
નિવાર્ય સાત્યકિં કૃષ્ણો યથેષ્ટં ક્રિયતામ્ અસૌ ।
ઉપારમદ્ યથાયોગં સાત્યકિઃ કૃષ્ણવારિતઃ ॥
તતઃ સ પૌણ્ડ્રકો રાજા વાસુદેવમ્ ઉવાચ હ ।
ભો ભો યાદવગોપાલ ઇદાનીં ક્વ ગતો ભવાન્ ॥
ત્વાં દ્રષ્ટુમ્ અદ્ય સંપ્રાપ્તો વાસુદેવો ઽસ્મિ સાંપ્રતમ્ ॥
હત્વા ત્વાં સબલં કૃષ્ણ બલૈર્ બહુભિર્ અન્વિતઃ ।
ગતે ઽથ યમલોકં તુ ત્વયિ કેશવ બન્ધુભિઃ ।
અહમ્ એકો ભવિષ્યામિ વાસુદેવો જગત્પતિઃ ॥
યચ્ ચક્રં તવ ગોવિન્દ પ્રથિતં સુપ્રભં મહત્ ।
અનેન મમ ચક્રેણ પાટિતો ઽસ્મિ ચ તદ્ રણે ॥
ચક્રમ્ અસ્તીતિ યદ્ વીર્યં તવ માધવ સાંપ્રતમ્ ।
નાશયિષ્યામિ તત્ સર્વં સર્વક્ષત્રસ્ય પશ્યતઃ ॥
શાર્ઙ્ગીતિ માં વિજાનીહિ ન ત્વં શાર્ઙ્ગીતિ શબ્દ્યસે ।
શઙ્ખી ચાહં ગદી ચાહં ચક્રીતિ ચ જનાર્દન ।
મામ્ એવ હિ સદા બ્રૂયૂ રાજાનો વીર્યશાલિનઃ ॥
આદૌ ત્વં બલ્લવૈર્ વૃદ્ધો હત્વા સ્ત્રીબાલકાન્ બહૂન્ ।
ગાશ્ ચ હત્વા મહાગર્વસ્ તવ સંપ્રતિ વર્તતે ॥
તત્ તે ઽહં વ્યપનેષ્યામિ યદિ તિષ્ઠસિ મત્પુરઃ ।
શસ્ત્રં ગૃહાણ ગોવિન્દ યદિ યોદ્ધું વ્યવસ્થિતઃ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા બાણમ્ આદાય તસ્થૌ પાર્શ્વે જગત્પતેઃ ॥
એતદ્ વચનમ્ આકર્ણ્ય વાસુદેવસ્ય ભાષિતમ્ ।
સ્મિતં કૃત્વા હરિઃ કૃષ્ણો બભાષે પૌણ્ડ્રકં નૃપમ્ ॥
કામં વદ નૃપ ત્વં હિ પાતક્ય્ અસ્મિ સદા નૃપ ।
ગોઘાતી બાલઘાતી ચ સ્ત્રીહન્તા સર્વથા નૃપ ॥
ચક્રી ભવ ગદી રાજઞ્ શાર્ઙ્ગી ચ સતતં ભવ ।
નામાસીદ્ યદ્ વૃથા મહ્યં વાસુદેવેતિ ચ પ્રભો ॥

શાર્ઙ્ગી ચક્રી ગદી શઙ્ખીત્ય્ એવમાદિ વૃથા મમ ।
કિં તુ વક્ષ્યામિ કિંચિત્ તુ શૃણુષ્વ યદિ મન્યસે ॥
ક્ષત્રિયા બલિનો યે તુ સ્થિતે મયિ જગત્પતૌ ।
તથા નુ બ્રુવતે ત્વાં હિ જીવત્ય્ એવ મયિ પ્રભો ॥
યત્ તે ચક્રં મહાઘોરં સર્વકાલાયસં મહત્ ।
તત્ તુલ્યં મમ ચક્રસ્ય વૃત્તતો ન તુ વીર્યતઃ ।
આયુધેષ્વ્ અથ સર્વત્ર શબ્દસાદૃશ્યમ્ અસ્તિ તે ॥
ગોપો ઽહં સર્વદા રાજન્ પ્રાણિનાં પ્રાણદઃ સદા ।
ગોપ્તા સર્વેષુ લોકેષુ શાસ્તા દુષ્ટસ્ય સર્વશઃ ॥
કત્થનં સર્વદા કાર્યં જિત્વા શત્રૂન્ રણે નૃપ ।
અજિત્વા કિં ભવાન્ બ્રૂતે સ્થિતે મયિ ચ શસ્ત્રિણિ ॥
હત્વા માં બ્રૂહિ રાજેન્દ્ર યદિ શક્નોષિ પૌણ્ડ્રક ।
સ્થિતો ઽહં ચક્રમ્ આશ્રિત્ય રથી ચાપી ગદાસિમાન્ ॥
રથમ્ આરુહ્ય યુદ્ધાય સંનદ્ધો ભવ માનદ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સિંહનાદં વ્યનીનદત્ ॥
તતઃ શરં સમાદાય વાસુદેવઃ પ્રતાપવાન્ ।
પૌણ્ડ્રં જઘાન સહસા નિશિતેન શરેણ હ ॥
પૌણ્ડ્રો ઽથ વાસુદેવસ્ તુ શરૈર્ દશભિર્ આશુગૈઃ ।
વાસુદેવં જઘાનાશુ વાર્ષ્ણેયં વૃષ્ણિનન્દનમ્ ॥
દારુકં પઞ્ચવિંશત્યા હયાન્ દશભિર્ એવ ચ ।
સપ્તત્યા વાસુદેવં તુ યાદવં વાસુદેવકઃ ॥
તતઃ પ્રહસ્ય સુચિરં કેશવઃ કેશિસૂદનઃ ।
ધૃષ્ટો ઽસીતીહ મનસા સંપૂજ્ય યદુનન્દનઃ ॥
આકૃષૃઅ શાર્ઙ્ગં બલવાન્ સંધાય રિપુમર્દનઃ ।
નારાચેન સુતીક્ષ્ણેન ધ્વજં ચિચ્છેદ કેશવઃ ॥
સારથેશ્ ચ શિરઃ કાયાદ્ આહૃત્ય યદુપુંગવઃ ।
અશ્વાંશ્ ચ ચતુરો હત્વા ચતુર્ભિઃ સાયકોત્તમૈઃ ॥
રથરજ્જૂઃ સમાહત્ય તથોભૌ પાર્ષ્ણિસારથી ।
ચક્રં ચ તિલશઃ કૃત્વા હસન્ કિંચિદ્ અવસ્થિતઃ ॥
પૌણ્ડ્રકો વાસુદેવસ્ તુ રથાદ્ આપ્લુત્ય સત્વરમ્ ।
આદાય નિશિતં ખડ્ગં પ્રાહિણોત્ કેશવાય હ ॥
સ ખડ્ગં શતધા કૃત્વા શરૈર્ દશભિર્ એવ ચ ।
બાલવત્ કેશવો ઽતિષ્ઠન્ નિમીલ્ય નયને હરિઃ ॥
તતઃ શક્તિં સમાદાય નિશિતાં ઘોરવિગ્રહામ્ ।
પ્રાહિણોદ્ વૃષ્ણિવીરાય સિંહનાદં સમાદદે ॥
તાં ચાપિ તિલશઃ કૃત્વા તૂષ્ણીમ્ આસીત્ સ કેશવઃ ॥
તતો ઽપરં મહાઘોરં પરિઘં કાલસંનિભમ્ ।
ગૃહીત્વા વાસુદેવાય વાસુદેવઃ પ્રતાપવાન્ ॥
પ્રાહિણોદ્ વૃષ્ણિવીરાય સર્વક્ષત્રસ્ય પશ્યતઃ ।
તદ્ દ્વિધા જગતાં નાથશ્ ચકાર યદુનન્દનઃ ॥

તતશ્ ચક્રં મહાઘોરં સહસ્રારં મહાપ્રભમ્ ।
ત્રિંશદ્ ભારસમાયુક્તમ્ અયસા નિર્મિતં મહત્ ।
આદાયાથ મહારાજ કેશવં વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥
પશ્યેદં નિશિતં ઘોરં તવ ચક્રવિનાશનમ્ ।
અનેન તવ ગોવિન્દ દર્પં દર્પવતાં વર ।
અપનેષ્યામિ વાર્ષ્ણેય સર્વક્ષત્રસ્ય પશ્યતઃ ॥
ત્વામ્ ઉદ્દિશ્ય મહાઘોરં કૃતં મમ દુરાસદમ્ ।
યદિ શક્તો હરે કૃષ્ણ દારયૈનં મહાસ્પદમ્ ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તચ્ છતગુણં ભ્રામયિત્વા મહાબલઃ ।
ચિક્ષેપાથ મહાવીર્યઃ પૌણ્ડ્રકો નૃપસત્તમ ।
હરિમ્ ઉદ્દિશ્ય સહસા વિનદદ્ ભૈરવં રવમ્ ॥
તતઃ પ્રહસ્ય ભગવાન્ આપતન્તં મહાયુધમ્ ।
ગૃહીત્વા બલવદ્ ઘોરં તેનૈવ પ્રાહિણોદ્ ધરિઃ ॥
દૃષ્ટ્વા તમ્ મહદ્ આયાન્તં પૌણ્ડ્રકો નૃપસત્તમઃ ।
અવપ્લુત્ય તતો દેશાત્ તદ્ ઉત્સૃજ્ય મહાબલઃ ।
સિંહનાદં મહાઘોરં વ્યનદદ્ વીર્યવાંસ્ તદા ॥
તતો વિસ્મયમ્ આપન્નો ભગવાન્ દેવકીસુતઃ ।
અહો વીર્યમ્ અહો ધૈર્યમ્ અસ્ય પૌણ્ડ્રસ્ય દુઃસહમ્ ।
ઇતિ મત્વા જગન્નાથઃ સ્થિત એવ રથોત્તમે ॥
તતઃ શિલાઃ સમાદાય પ્રેષયામ્ આસ કેશવે ।
તાઃ શિલાઃ પ્રષયામ્ આસ તસ્મૈ યાદવનન્દનઃ ॥
પૌણ્ડ્રેણ સુચિરં કાલં વિક્રીડ્ય ભગવાન્ હરિઃ ।
તતશ્ ચક્રં સમાદાય નિશિતં રક્તભોજનમ્ ॥
દૈત્યમાંસપ્રદિગ્ધાઙ્ગં નારીગર્ભવિમોચનમ્ ।
શાતકુમ્ભનિભં ઘોરં દૈત્યદાનવનાશનમ્ ॥
સહસ્રારં શતારત્નિમ્ અદ્ભુતં દૈત્યભીષણમ્ ।
વૈષ્ણવં પરમં ચક્રં નિત્યં સુરગણાર્ચિતમ્ ॥
વિષ્ણુઃ કૃષ્ણો રથી શાર્ઙ્ગી નિત્યયુક્તઃ સદા હરિઃ ।
જઘાન તેન ગોવિન્દઃ પૌણ્ડ્રકં નૃપસત્તમમ્ ॥
તસ્ય દેહં વિદાર્યાશુ ચક્રં પિશિતભોજનમ્ ।
કૃષ્ણસ્યાથ કરં ભૂયઃ પ્રાપ સર્વેશ્વરસ્ય હ ।
તતઃ સ પૌણ્ડ્રકો રાજા ગતાસુઃ પ્રાપતદ્ ભુવિ ॥
નિહત્ય ભગવાન્ વિષ્ણુર્ દુર્વિજ્ઞેયગતિઃ પ્રભુઃ ।
પ્રતિપેદે સુધર્માં તુ યાદવૈઃ પૂજિતો હરિઃ ॥
નિષાદેશં તતો રામઃ શક્ત્યા વીર્યવતાં વરઃ ।
આજઘાન સ્તનદ્વંદ્વે સિંહનાદં વ્યનીનદત્ ॥
તતઃ ક્રુદ્ધો નિષાદેશો રામં મત્તં મહાબલમ્ ।
ગદયા લોકવિખ્યાતો જઘાન સ્તનવક્ષસિ ॥
આહતઃ સ તુ તેનાશુ બલભદ્રો મહાબલઃ ।
ઉભાભ્યાં ચૈવ રામસ્ તુ કરાભ્યાં વૃષ્ણિપુઙ્ગવઃ ।

ગદાં ગૃહ્ય મહાઘોરાં નિષાદાય સમાદદે ॥
તાં દૃષ્ટ્વા મહતીં ઘોરામ્ આયાન્તીં પ્રાણહારિણીમ્ ।
દુદ્રાવાથ નિષાદેશઃ સમુદ્રં મકરાલયમ્ ।
અન્વધાવત્ તતો રામો ધાવન્તં મકરાલયમ્ ॥
ધાવત્ય્ એવં તદા રાજન્ન્ એકલવ્યે નિષાદપે ।
ધાવત્ય્ એવ ચ રામો ઽપિ યત્ર યાતો નિષાદપઃ ॥
સાગરં સ પ્રવિશ્યાશુ ગત્વા યોજનપઞ્ચકમ્ ।
ભીત એવ તદા રાજન્ન્ એકલવ્યો નિષાદપઃ ।
કંચિદ્ દ્વીપાન્તરં રાજન્ પ્રવિશ્ય જડવત્ સ્થિતઃ ॥
તતો રામો નિષાદેશં જિત્વા યાદવનન્દનઃ ।
તાં સભાં મણિરત્નાઢ્યાં પ્રવિવેશ હલાયુધઃ ॥
સાત્યકિર્ યુદ્ધસંરક્તસ્ તાં સભાં પ્રવિવેશ હ ।
અન્યે ચ યાદવા રાજન્ યથાયોગમ્ ઉપસ્થિતાઃ ॥
આસીનેષુ ચ સર્વેષુ વૃષ્ણિવીરેષુ સર્વતઃ ।
અભિવાદ્ય યથાયોગં વૃદ્ધાન્ સર્વાન્ સ કેશવઃ ।
ઉવાચ વચનં કાલે ભગવાન્ દેવકીસુતઃ ॥
દૃષ્ટઃ કૈલાસશિખરે શંકરો નીલલોહિતઃ ।
સ તુ મહ્યં યદુવરાઃ પ્રીતિમાંશ્ ચ દદૌ વરમ્ ॥
તત્ર દેવાઃ સમાયાતા મુનયશ્ ચ તપોધનાઃ ।
દૃષ્ટ્વા માં શંકરં ચૈવ પ્રીતાસ્ તુષ્ટાઃ સમાયયુઃ ॥
અત્યદ્ભુતં મયા દૃષ્ટં રાત્રૌ યાદવસત્તમાઃ ।
પિશાચૌ દ્વૌ મહાઘોરૌ વદન્તૌ મામિકાં કથામ્ ॥
મૃગયાં ચક્રતુસ્ તૌ તુ ચિન્તયન્તૌ તુ માં સદા ।
દૃષ્ટ્વા માં તૌ તુ રાજેન્દ્રાઃ પ્રીતિમન્તૌ તપસ્વિનૌ ।
ભક્તિનમ્રૌ મહાત્માનૌ પ્રણામં ચક્રતુસ્ તદા ॥
તતો ઽહં સર્વથા પ્રીતસ્ તૌ દૃષ્ટ્વા સ્વર્ગમ્ ઉત્તમમ્ ।
તોષયિત્વા મહાદેવમ્ અહ્ના ચાહં તતો ગતઃ ॥
તતસ્ તે વૃષ્ણયઃ સર્વે દેવદેવં પ્રશંસિરે ।
સર્વથા કૃતકૃત્યાસ્ તે વૃષ્ણયઃ કેશવાશ્રયાઃ ।
યાદવાઃ સર્વ એવાત્ર સ્વં સ્વં જગ્મુર્ યથાલયમ્ ॥
અભ્યન્તરં જગન્નાથઃ પ્રવિશ્ય હરિર્ ઈશ્વરઃ ।
રુક્મિણીસત્યભામાભ્યામ્ આચચક્ષે યથાભવત્ ॥
તે પ્રીતે પ્રીતિયુક્તેન કેશવેન સમન્વિતે ।
એતત્ તે સર્વમ્ આખ્યાતં કેશવસ્ય ચ ચેષ્ટિતમ્ ॥
શશાસ પૃથિવીં કૃત્સ્નાં દુષ્ટાન્ હત્વા મહાબલઃ ।
નરકં ઘોરકર્માણં પૌણ્ડ્રં ચ નૃપસત્તમમ્ ॥
હયગ્રીવં નિશુમ્ભં ચ તથા સુન્દોપસુન્દકૌ ।
રરક્ષ વિપ્રાન્ દેવેશો મુનીન્ મુનિવરાર્ચિતઃ ॥
વિપ્રેભ્યશ્ ચ દદૌ વિત્તં ગાશ્ ચ રત્નાનિ કેશવઃ ।
અગ્નિહોત્રં પ્રયુઞ્જાનો બ્રાહ્મણાંશ્ ચ સુતર્પયન્ ॥

મુનીંશ્ ચ બ્રહ્મચર્યેણ દેવાન્ યજ્ઞેન કેશવઃ ।
સ્વધયા ચ પિતૄન્ સર્વાન્ પ્રીણયત્ય્ એવ સર્વદા ॥
તસ્મિઞ્ શાસતિ દેવેશે રાજ્યં નિષ્કણ્ટકં બભૌ ।
સુખમ્ એવ પ્રજાઃ સર્વા જીવન્તિ બ્રાહ્મણોત્તરાઃ ॥
ભૂય એવ દ્વિજશ્રેષ્ઠ શઙ્ખચક્રગદાભૃતઃ ।
ચરિતં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ વિસ્તરેણ તપોધન ।
ન હિ મે તૃપ્તિર્ અસ્તીહ શૃણ્વતઃ કૈશવીં કથામ્ ॥
કો નુ નામ હરેર્ વિષ્ણોર્ દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ ।
શૃણ્વન્ કથાં સ્મરન્ વાપિ તૃપ્તિં યાતિ દિવાનિશમ્ ॥
પુરુષાર્થો ઽયમ્ એવૈકો યત્ કથાશ્રવનં હરેઃ ॥
કથમ્ આસીજ્ જગદ્ધેતોર્ હંસસ્ય ડિભકસ્ય ચ ।
સમિતિઃ સર્વભૂતાનાં સદા વિસ્મયદાયિની ॥
વિચક્રસ્ય કથં યુદ્ધં દાનવસ્ય મહાત્મનઃ ।
સ તયોર્ મિત્રતાં યાત ઇત્ય્ એવમ્ અનુશુશ્રુમઃ ॥
તૌ નૃપૌ વીર્યસંપન્નૌ શિષ્યૌ ભૃગુસુતસ્ય હ ।
સર્વાસ્ત્રકુશલૌ વીરૌ હરાલ્ લબ્ધવરૌ કિલ ॥
સંગ્રામઃ સુમહાન્ આસીદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતા પુરા ।
તયોશ્ ચ નૃપયોર્ વિપ્ર કેશવસ્ય જગત્પતેઃ ॥
કસ્ય પુત્રૌ સમુત્પન્નૌ કિંવીર્યૌ કિંપરાક્રમૌ ।
સર્વમ્ એતદ્ દ્વિજશ્રેષ્ઠ વક્તુમ્ અર્હસિ સુવ્રત ॥
શૃણુ રાજન્ મહાબાહો કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ।
યથા સંગ્રામ આસીત્ તુ તયોશ્ ચક્રધરસ્ય ચ ॥
યથા ચ તૌ સમુત્પન્નૌ યથાભૂદ્ વિગ્રહો મહાન્ ।
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ દાનવાનાં મહાત્મનામ્ ॥
બલાન્ય્ અથ વિચક્રસ્ય શિતશૂલધરાણિ ચ ।
આસન્ યુદ્ધે મહારાજ દાનવસ્ય મહાત્મનઃ ॥
યદૂનામ્ અન્તરં પ્રેપ્સુર્ વિચક્રો યુદ્ધકાઙ્ક્ષયા ।
દેવાસુરે મહાયુદ્ધે દેવાન્ અજયદ્ અમ્બરે ।
તદ્વદાર્થં સદા યત્નમ્ અકરોચ્ ચૈવ કેશવઃ ॥
આસીત્ સાલ્વેષુ રાજેન્દ્ર બ્રહ્મદત્તો નૃપોત્તમઃ ।
નામ્ના રાજન્ સ ભૂતાત્મા સર્વભૂતદયાપરઃ ॥
પઞ્ચયજ્ઞપરો નિત્યં જિતામિત્રો જિતેન્દ્રિયઃ ।
બ્રહ્મવિદ્ વેદવિચ્ ચૈવ સદા યજ્ઞપરઃ શિવઃ ॥
તસ્ય ભાર્યે મહીપાલ રૂપૌદાર્યગુણાન્વિતે ।
બભૂવતુઃ સુસંપન્ને અનપત્યે નૃપોત્તમ ॥
સ તાભ્યાં મુમુદે રાજા શચ્યા શક્ર ઇવામ્બરે ।
નામ્ના મિત્રસહો નામ સખા ચાસીદ્ દ્વિજોત્તમઃ ॥
તસ્ય રાજ્ઞો મહાયોગી વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।
અનપત્યઃ સ વિપ્રેન્દ્રો યથા રાજા બભૂવ હ ॥
સ રાજા સહિતસ્ તાભ્યામ્ અર્ચયામ્ આસ શંકરમ્ ।

પુત્રાર્થં શૂલિનં શર્વં દશ વર્ષાણ્ય્ અનન્યધીઃ ।
સ વિપ્રો વૈષ્ણવં સત્રં પુત્રાર્થં સમયોજયત્ ॥
અર્ચિતસ્ તેન રાજેન્દ્ર શંકરો નીલલોહિતઃ ।
આત્માનં દર્શયામ્ આસ સ્વપ્ને રાજાનમ્ અબ્રવીત્ ।
પ્રીતો ઽસ્મિ તવ ભદ્રં તે વરં વરય સુવ્રત ॥
અથ રાજા જગન્નાથમ્ ઉવાચેદં સ્વપન્ન્ અપિ ।
પુત્રૌ મમ ભવેતાં હિ તથેત્ય્ ઉક્ત્વા વૃષધ્વજઃ ।
અન્તર્ધાનં ગતઃ શંભુઃ સ ચ પ્રીતો ઽભવન્ નૃપઃ ॥
સો ઽપિ મિત્રસહો વિદ્વાન્ દેવં કેશવમ્ અવ્યયમ્ ।
પઞ્ચવર્ષં જગન્નાથમ્ અર્ચયામ્ આસ ભક્તિતઃ ॥
અર્ચિતસ્ તેન વિપ્રેણ દેવદેવો જનાર્દનઃ ।
પુત્રમ્ એકં દદૌ તસ્મૈ સ્વાત્મના સદૃશં હરિઃ ॥
તે ભાર્યે ગર્ભમ્ આધત્તાં તેજસા શંકરસ્ય હ ।
વિપ્રભાર્યા મહારાજ વૈષ્ણવં તેજ આદધાત્ ॥
મહિષ્યૌ તે મહાવીર્યૌ પુત્રૌ શંકરસંમિતૌ ।
અસૂયેતાં મહીપાલ ક્રમેણૈવ નૃપસ્ય હ ॥
સ તયોશ્ ચ મહારાજ જાતકર્માદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
ચકાર વિધિવત્ સર્વા વિપ્રસાચ્ ચ મહદ્ધનમ્ ॥
સ ચ વિપ્રો વિનીતાત્મા પુત્રમ્ એકં પ્રજજ્ઞિવાન્ ।
સાક્ષાદ્ ઇવ જગન્નાથં સ્થિતં પુત્રાત્મના નૃપ ॥
જાતકર્માદિકં સર્વં કરણં સ ચકાર હ ।
તૌ કુમારાવ્ અયં ચૈવ ત્રયઃ સવયસો ઽભવન્ ॥
વેદાન્ અધીત્ય તે સર્વાઞ્ શ્રુત્વા ચાન્વીક્ષિકીં તથા ।
ધનુર્વેદં તથાસ્ત્રે ચ નિપુણાસ્ તે ઽભવંસ્ તદા ॥
હંસો જ્યેષ્ઠો નૃપસુતો ડિભકો ઽનન્તરો ઽભવત્ ।
સ ચ વિપ્રસુતો રાજઞ્ જનાર્દન ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
અન્યોન્યં મિત્રતાં યાતાઃ સર્વે ચૈવ કુમારકાઃ ॥
હંસશ્ ચ ડિભકશ્ ચૈવ તપશ્ ચર્તું મહામતી ।
મનશ્ ચક્રતુર્ આત્માંશૌ શંકરસ્ય નૃપોત્તમ ॥
ગત્વા તુ હિમવત્પાર્શ્વં તપશ્ ચક્રતુર્ અઞ્જસા ।
ઉદ્દિશ્ય શંકરં શર્વં નીલગ્રીવમ્ ઉમાપતિમ્ ॥
વીર્યાસ્ત્રે ચૈવ નૌ સ્યાતામ્ ઇત્ય્ આધાય તુ માનસે ।
એકાગ્રૌ પ્રયતૌ ભૂત્વા વાય્વમ્બુપ્રાશિનૌ નૃપ ॥
નમસ્ તે દેવદેવેશ શંકરેતિ દિવાનિશમ્ ।
હર શર્વ શિવાનન્દ નીલગ્રીવ ઉમાપતે ॥
વૃષધ્વજ વિરૂપાક્ષ હર્યક્ષ જગતાં પતે ।
ભક્તપ્રિય ગિરીશેશ વામદેવ શિવાચ્યુત ॥
સદ્યોજાત મહાદેવ દેવદેવ ગુહાશય ।
ભૂતભાવન ભૂતેશ પ્રણવાત્મન્ સદાશિવ ॥
ઇત્યાદિનામભિર્ નિત્યં સ્તુવન્તૌ શંકરં ભવમ્ ।

હૃદિ કૃત્વા વિરૂપાક્ષં તપસ્ તેપતુર્ અઞ્જસા ॥
નિર્મમૌ નિરહંકારૌ મૌનવ્રતસમાસ્થિતૌ ।
વર્ષાણીહ તદા રાજન્ પઞ્ચ ચક્રતુર્ ઓજસા ॥
તતઃ પ્રીતો ઽભવચ્ છર્વસ્ તાભ્યાં સંયમનેન ચ ।
સ દદૌ દર્શનં નૈજં વ્યાઘ્રચર્મામ્બરો હરઃ ।
ત્રિયક્ષઃ શંકરઃ શર્વઃ શૂલપાણિર્ ઉમાપતિઃ ॥
અગ્રતઃ સંસ્થિતં શર્વં ચન્દ્રાર્ધકૃતશેખરમ્ ।
તૌ દૃષ્ટ્વા પ્રીતમનસૌ નમશ્ ચક્રતુર્ અઞ્જસા ॥
વરં વરયતાં ભદ્રૌ યથેચ્છા વાં તથાસ્તુ વૈ ॥
તાવ્ ઊચતુસ્ તદા રાજન્ પ્રીતસ્ ત્વં ભગવન્ યદિ ।
દેવાસુરચમૂમુખ્યૈ રક્ષોગન્ધર્વદાનવૈઃ ।
આવામ્ અજેયૌ સર્વાત્મન્ન્ એષ નૌ પ્રથમો વરઃ ॥
દ્વિતીયો નૌ વિરૂપાક્ષ રૌદ્રાસ્ત્રાણાં ચ સંગ્રહઃ ।
માહેશ્વરં તથા રૌદ્રમ્ અસ્ત્રં બ્રહ્મશિરો મહત્ ॥
અભેદ્યં કવચં દિવ્યં અચ્છેદ્યં ચાપિ કાર્મુકમ્ ।
પરશું ચ તથા શર્વ સદા રક્ષાર્થમ્ એવ ચ ॥
સહાયૌ દ્વૌ મહાદેવ ભૂતૌ યુદ્ધે હિ ગચ્છતોઃ ।
એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ દેવેશ આહ ભૃઙ્ગિરિટી હરઃ ॥
કુણ્ડોદરં વિરૂપાક્ષં સર્વપ્રાણિહિતે રતમ્ ।
યુવામ્ અથ ચ ભૂતેશૌ સહાયૌ સતતં રણે ॥
સંગ્રામં ગચ્છતાં ઘોરમ્ એતયોર્ બલશાલિનોઃ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ભગવાઞ્ શર્વસ્ તત્રૈવાન્તર્ અધીયત ॥
તતસ્ તૌ વીર્યસંપન્નૌ હંસો ડિભક એવ ચ ।
કૃતાસ્ત્રૌ શસ્ત્રસંપન્નૌ ચાપિનૌ વીર્યવત્તરૌ ॥
આમુક્તકવચૌ વીરાવ્ અજેયૌ દેવદાનવૈઃ ।
અત્યન્તભક્તૌ દેવેશે શંકરે નીલલોહિતે ॥
નિત્યોત્સવકરૌ દેવે ભસ્મોદ્ધૂલનશોભિનૌ ।
કૃતત્રિપુણ્ડ્રકૌ નિત્યં જટાયુક્તશિરોધરૌ ।
રુદ્રાક્ષાર્પિતસર્વાઙ્ગૌ વ્યાઘ્રચર્મામ્બરાવૃતૌ ॥
નમઃ શિવાય શાન્તાય મહાદેવાય ધીમતે ।
ઇત્યાદિભિઃ સદા દેવં સ્તુવન્તૌ નામભિઃ શિવમ્ ।
સાક્ષાદ્ ઇવ મહાદેવૌ રેજતુઃ શૂલધારિણૌ ॥
તતઃ સ્વભવનં ગત્વા પિતુઃ પાદાવ્ અગૃહ્ણતામ્ ।
પિતુશ્ ચ સખ્યુર્ બલિનૌ માતુશ્ ચ ચરણૌ તદા ॥
જનાર્દનો ઽપિ ધર્માત્મા કાલેન મહતા નૃપ ।
વિદ્યાપારં મહાબુદ્ધિર્ યત્નેનાસાવ્ ઉપેયિવાન્ ॥
સ ચ વિષ્ણું હૃષીકેશં પીતકૌશેયવાસસમ્ ।
બ્રહ્મતત્ત્વપરો નિત્યમ્ ઉપાસ્તે વિજિતેન્દ્રિયઃ ॥
હંસશ્ ચ ડિભકશ્ ચૈવ કૃતદારૌ બભૂવતુઃ ।
જનાર્દનશ્ ચ ધર્માત્મા કૃતદારો બભૂવ હ ॥

સર્વે તે યજ્ઞપરમાઃ પઞ્ચયજ્ઞપરાસ્ તથા ।
સ્વદારનિરતાઃ સર્વે ગુરુશુશ્રૂષણે રતાઃ ।
ધર્મ એવ પરં શ્રેય ઇતિ તે મેનિરે નૃપ ॥
તતઃ કદાચિત્ તૌ વીરૌ મૃગયાં ચક્રતુઃ કિલ ।
જનાર્દનેન સહિતૌ રથૈર્ અશ્વૈર્ ગજૈર્ અપિ ॥
વનં ગત્વા તુ તૌ વીરૌ સિંહવ્યાઘ્રાંશ્ ચ જઘ્નતુઃ ।
શિતૈર્ બાણૈર્ મહારાજ વરાહાન્ અથ સર્વશઃ ।
વ્યાલાન્ અન્યાન્ મૃગાન્ હિંસ્રાઞ્ શ્વભિશ્ ચ સહિતૌ નૃપ ॥
એષ આયાતિ વિપુલો વરાહો દીર્ઘલોચનઃ ।
એનં બાણેન સંછિન્ધિ યાતિ ચાયં મૃગાધિપઃ ।
અયમ્ અન્યો ઽથ મહિષઃ શૃઙ્ગપ્રોતસરીસૃપઃ ॥
એતે ખલુ મૃગાઃ સાર્ધં શાવૈર્ ધાવન્તિ સર્વતઃ ।
એતદ્ ભ્રમતિ સર્વત્ર ભીતં શશકુલં મહત્ ॥
શાવૈસ્ તદન્વયૈઃ સાર્ધં ન હન્તવ્યમ્ ઇદં શુભમ્ ।
ગ્રહીતવ્યમ્ ઇદં સર્વં નિરુધ્ય શ્વગણૈર્ ઇહ ॥
ઇત્ય્ આદિશબ્દઃ સુમહાન્ મૃગયાં કુર્વતાં નૃપ ।
ક્ષત્રિયાણાં નૃપશ્રેષ્ઠ વ્યાધાનાં ચૈવ ધાવતામ્ ॥
હત્વા મૃગાન્ સુબહુશો વ્યાઘ્રાન્ સિંહાન્ નૃપોત્તમૌ ।
શ્રમં ચ જગ્મતુર્ વીરૌ મધ્યં ગચ્છતિ ભાસ્કરે ॥
અલં હિ મૃગયાસ્માકં શ્રમઃ સમુપજાયતે ।
ઇત્ય્ ઊચતુર્ મહારાજ પુષ્કરં જગ્મતુઃ સરઃ ॥
સરઃસમીપમ્ આગમ્ય મુનિસિદ્ધનિષેવિતમ્ ।
વીજન્મારુતસાનૂપં શ્રમાત્ તત્ર સુખં સ્થિતૌ ॥
તતો જનાઃ સરઃ સર્વે વિગાહ્ય શ્રમકર્શિતાઃ ।
બિસાન્ પ્રવાલાન્ પદ્માનાં ભક્ષયામ્ આસુર્ આર્તવત્ ॥
જનાર્દનેન સહિતૌ હંસો ડિભક એવ ચ ।
સરઃ ક્વચિત્ સમાશ્રિત્ય શ્રમં સંત્યજ્ય તિષ્ઠતઃ ॥
વિગાહ્યઃ તત્સરઃ સ્વાદુ શીતં પીત્વા જલં ચ તૌ ।
વિશ્રમ્ય સરસસ્ તીરે તદાસાતે સુખં નૃપૌ ।
અશૃણ્વતાં પરં બ્રહ્મ મુનિમુખ્યૈઃ સમીરિતમ્ ।
માધ્યંદિનં તથા સર્વૈઃ સવનં સસ્વરં નૃપૌ ॥
તતઃ પ્રીતૌ નૃપૌ ભૂત્વા શ્રુત્વા વેદધ્વનિં તદા ।
ઐચ્છેતાં તૌ તદા દ્રષ્ટું યજ્ઞં મુનિકૃતં તદા ॥
સ્થાપયિત્વા તતઃ સેનાં સર્વાં મૃગસમન્વિતામ્ ।
આદાય ચ મહાચાપે શરાન્ કતિચિદ્ એવ ચ ॥
જનાર્દનસ્ તદા વીરો હંસો ડિભક એવ ચ ।
પદાતિનૌ મહારાજ જગ્મતુશ્ ચાશ્રમં કિલ ॥
મહર્ષેઃ કાશ્યપસ્યાથ સત્રં વૈષ્ણવસંજ્ઞિતમ્ ।
યજતો મુનિભિઃ સાર્ધં જપહોમપરાયણૈઃ ॥
જનાર્દનશ્ ચ ધર્માત્મા હંસો ડિભક એવ ચ ।

સદઃ પ્રવિશ્ય સત્રસ્ય નમશ્ ચક્રુર્ મુનીંસ્ તતઃ ॥
તાન્ આગતાન્ મહાત્માનો મુનયઃ શિષ્યસંયુતાઃ ।
અર્ઘ્યપાદ્યાસનાદીનિ ચક્રુઃ પૂજાં ચ યત્નતઃ ॥
તૌ નૃપૌ સ ચ વિપ્રેન્દ્રઃ સપર્યાં પ્રતિગૃહ્ય ચ ।
પ્રીતાત્માનૌ મહાત્માનૌ આસતે સુસુખં નૃપ ॥
તતો હંસો બભાષે તાન્ મુનીન્ સંયતવાઙ્ નૃપ ।
પિતા હિ નૌ મુનિશ્રેષ્ઠા યષ્ટુમ્ ઐચ્છત્ સસાધનઃ ।
ગન્તવ્યં તત્ર યુષ્માભિઃ સત્રાન્તે મુનિસત્તમાઃ ॥
રાજસૂયેન યજ્ઞેન કૃત્વા દિગ્વિજયં વયમ્ ।
યાજયિષ્યામહે વિપ્રાઃ પિતરં ધાર્મિકં નૃપમ્ ।
આયાન્તુ તત્ર વિપ્રેન્દ્રાઃ સશિષ્યાઃ સપરિચ્છદાઃ ॥
વયમ્ અદ્યૈવ સહિતા દિશો જેષ્યામહે ધ્રુવમ્ ।
શક્તા હિ વયમ્ એવૈતત્ કર્તું સૈનિકસંચયૈઃ ॥
આવયોઃ પુરતઃ સ્થાતું ન શક્તા દેવદાનવાઃ ।
કૈલાસનિલયાદ્ દેવાદ્ વરં લબ્ધાઃ સ્મ યત્નતઃ ॥
અજેયાઃ શત્રુસંઘાનામ્ અસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વિરરામૈવ હંસો બલમદાન્વિતઃ ॥
યદિ સ્યાત્ તત્ર ગચ્છામો વયં શિષ્યૈર્ નૃપોત્તમ ।
આસ્મહે ચાન્યથા રાજન્ન્ ઇત્ય્ ઊચુઃ કિલ તાપસાઃ ॥
તતો દેશાન્ મહારાજ ગન્તું નિશ્ચિતમાનસૌ ।
પુષ્કરસ્યોત્તરં તીરં દુર્વાસા યત્ર તિષ્ઠતિ ॥
યતયો યતયો ભૂત્વા યત્ર બ્રહ્મનિષેવિણઃ ।
બ્રહ્મસૂત્રપદે સક્તાસ્ તદર્થાલોકતત્પરાઃ ॥
નિર્મમા નિરહંકારાઃ કૌપીનવસનાવૃતાઃ ।
તમ્ આત્માનં જગદ્યોનિં વિષ્ણું વિશ્વેશ્વરં શિવમ્ ॥
બ્રહ્મરૂપં શિવં શાન્તમ્ અક્ષરં સર્વતોમુખમ્ ।
વેદાન્તમૂર્તિમ્ અવ્યક્તમ્ અનન્તં શાશ્વતં શિવમ્ ॥
નિત્યયુક્તં વિરૂપાક્ષં ભૂતાધારમ્ અનામયમ્ ।
ધ્યાયન્તં સર્વદા દેવં મનસા સર્વતોમુખમ્ ॥
દુર્વાસસં સદોપાસ્યં વેદાન્તૈકરસં ગુરુમ્ ।
તર્કનિશ્ચિતતત્ત્વાર્થ+ જ્ઞાનનિર્મલચેતસઃ ॥
હંસાઃ પરમહંસાશ્ ચ શિષ્યા દુર્વાસસઃ પ્રભો ।
ગત્વા તત્ર મહાત્માનૌ દૃષ્ટ્વા તાન્ ઊર્ધ્વરેતસઃ ॥
દુર્વાસસં મહાબુદ્ધિં વિચિન્વાનં પરં પદમ્ ।
ક્રુદ્ધો યદિ સ દુર્વાસા દગ્ધું લોકાન્ ઇમાન્ ક્ષમઃ ॥
દેવા અપિ ચ યં દ્રષ્ટું ક્રુદ્ધં ચેન્ ન ક્ષમાઃ સદા ।
રોષમૂર્તિઃ સદા યસ્ તુ વિશ્વાત્મા વિશ્વરૂપધૃક્ ॥
રક્તકૌપીન્ અવસનો હંસઃ પરમ એવ ચ ।
દૃષ્ટ્વેનં ચ તયોર્ એવં બુદ્ધિર્ આસીન્ મહામતે ॥
કો નામાસૌ મહાભૂતઃ કાષાયી વર્ણવિત્તમઃ ।

કશ્ચાયમ્ આશ્રમો નામ વિહાય ચ ગૃહાશ્રમમ્ ॥
ગૃહસ્થ એવ ધર્માત્મા ગૃહસ્થો ધર્મવિત્તમઃ ।
ગૃહસ્થો ધર્મરૂપસ્ તુ ગૃહસ્થઃ સ્વર્ગ એવ ચ ॥
ગૃહસ્થશ્ ચ સદા માતા પ્રાણિનાં જીવનં સદા ।
તં વિનાન્યેન રૂપેણ વર્તતે યો હિ મૂર્ખવત્ ॥
ઉન્મત્તો ઽયં વિરૂપો ઽયમ્ અથ વા મૂર્ખ એવ ચ ।
ધ્યાયન્ન્ ઇવ સદા ચાયમ્ આસ્તે વઞ્ચયિતાપિ વા ॥
કિમ્ એતે પ્રાકૃતજ્ઞાના ધ્યાયન્ત ઇવ કિંચન ।
વયમ્ એતાન્ દુરારોહાન્ આશ્રમાન્તરકલ્પિતાન્ ॥
સ્થાપયિષ્યામહે સર્વાન્ મન્દબુદ્ધીન્ ઇમાન્ ગૃહે ।
બલાદ્ એવ દ્વિજાન્ એતાન્ મૂઢવિજ્ઞાનતત્પરાન્ ।
અસદ્ગ્રાહગૃહીતાંશ્ ચ બાલિશાન્ દુર્મતીન્ ઇમાન્ ॥
એષાં શાસ્તા ચ કો મૂઢો ન વિદ્મો વયમ્ અત્ર હ ।
ધર્મ્યે વર્ત્મનિ સંસ્થાપ્ય પુનર્ યાસ્યાવ નિર્વૃતૌ ॥
ઇતિ સંચિન્ત્ય તૌ વીરૌ વિપ્રેણ સહિતૌ નૃપ ।
જનાર્દનેન રાજાનૌ મોહાદ્ ભાગ્યક્ષયાન્ નૃપ ॥
સમીપં તસ્ય રાજેન્દ્ર યતેઃ સંશિતચેતસઃ ।
ગત્વા ચ પ્રોચતુર્ ઉભૌ દુર્વાસસમતીન્દ્રિયમ્ ।
યતીંશ્ ચ નિયતાન્ ક્રુદ્ધૌ રાજાનૌ રાજસત્તમ ॥
જ્ઞાનલેશાદ્ વિહીનાત્મન્ કિં તે વ્યવસિતં દ્વિજ ।
કશ્ ચાયમ્ આશ્રમો વિપ્ર ભવતા યઃ સમાશ્રિતઃ ॥
ગૃહમેધં પરિત્યજ્ય કિં ત્વયા સાધિતં પદમ્ ।
દમ્ભ એવ ભવાન્ વ્યક્તં શઙ્કે નાસ્ત્ય્ અત્ર કારણમ્ ॥
લોકાંશ્ ચેમાન્ સદા મૂઢ નાશયિષ્યસિ નિર્વૃતઃ ।
એતાન્ સર્વાન્ વિનેતાસિ નરકે પાતયિષ્યસિ ॥
સ્વયં નષ્ટઃ પરાન્ મૂર્ખ નાશયિષ્યસિ યત્નતઃ ।
અહો શાસ્તા કથં નાસ્તિ તવ મન્દમતે દ્વિજ ॥
સર્વથા ત્વદ્વિનેતા ચ પાપં નાસ્ત્ય્ અત્ર સંશયઃ ।
ત્યક્ત્વેમમ્ આશ્રમં વિપ્ર ગૃહી ભવ યતાત્મવાન્ ॥
પઞ્ચ યજ્ઞાન્ સદા વિપ્ર કુરુ યત્નપરો ભવ ।
તતઃ સ્વર્ગં પરં ગન્તા સ્વર્ગે હિ સુમહત્ સુખમ્ ।
એષ શ્રેયઃપથો વિપ્ર જીવતે ચેત્ સ્પૃહા તવ ॥
ઇત્ય્ ઉક્તવન્તૌ ધર્માત્મા શ્રુત્વા વિપ્રો જનાર્દનઃ ।
ઉવાચ ચ યતિં દૃષ્ટ્વા પ્રણમ્યાસૌ સુભીતવત્ ॥
મા બ્રૂતામ્ ઈદૃશં વાક્યં રાજાનૌ મન્દચેતસૌ ।
અશ્રાવ્યમ્ ઈદૃશં ઘોરં લોકયોર્ ઉભયોર્ અપિ ॥
કો વક્તુમ્ ઈશો મન્દાત્મા યદિ જીવેત્ સબાન્ધવઃ ।
સર્વથા કાલ એવાયં યુવયોર્ મન્દચેતસોઃ ।
સમાપ્ત આયુષઃ શેષો બ્રહ્મદણ્ડહતૌ યુવામ્ ॥
એતે હિ યતયઃ શુદ્ધા જ્ઞાનદીપિતચેતસઃ ।

જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકર્માણઃ પ્રાણાન્ પ્રાણેષુ જુહ્વતિ ॥
ઋતે વામ્ ઈદૃશં વાક્યં કઃ સમર્થો હ્ય્ અનુબ્રુવન્ ।
સર્વથા જ્ઞાતમ્ અસ્માભિઃ સમાપ્તમ્ ઇહ જીવિતમ્ ॥
ચત્વાર આશ્રમાઃ પૂર્વમ્ ઋષિભિર્ વિહિતા નૃપૌ ।
બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થશ્ ચ વાનપ્રસ્થશ્ ચ ભિક્ષુકઃ ॥
તેષામ્ અગ્રશ્ ચતુર્થો ઽયમ્ આશ્રમો ભિક્ષુકઃ સ્મૃતઃ ।
આસ્તે તસ્મિન્ મહાબુદ્ધિઃ સ હિ પુણ્યતમઃ સ્મૃતઃ ॥
નોપાસિતા ભવદ્ભ્યાં ચ વૃદ્ધાઃ સમ્યગ્ વિનીતવત્ ।
જ્ઞાનં નાપ્તં તતસ્ તેભ્યસ્ તથા ચૈવં વદેત કઃ ॥
અશ્રાવ્યમ્ ઈદૃશં ઘોરં મયા પ્રાણભૃતા નૃપ ।
કિં કરિષ્યામિ મન્દાત્મન્ મિત્રત્વાદ્ ભવતોર્ નૃપૌ ॥
જ્ઞાનં યદ્ આપ્તં ભવતા ગુરુભ્યસ્ @
તદ્ અત્ર દુઃખાય હિ કેવલં નઃ ।
જ્ઞાનં હિ ધર્મપ્રભવં યથેષ્ટં @
બલાદ્ ધિ પાપસ્ય વિધાતૃરૂપમ્ ॥
યુવાં વિહાય યાસ્યે વા પતેયં વા શિલાતલે ।
પિબેયં વા વિષં ઘોરં પતેયં વા મહોર્મિષુ ॥
આત્માનં વાત્ર સંત્યક્ષ્યે શૃણ્વતાં પશ્યતાં નૃપૌ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વિલલાપૈવં મા બ્રૂતેતિ સદા વદન્ ॥
તતઃ ક્રુદ્ધો ઽથ દુર્વાસા ધક્ષ્યન્ન્ ઇવ તયોર્ અસૂન્ ।
એકેનાક્ષ્ણાથ દુર્વાસા રૌદ્રેણાગ્નિયુજા સદા ॥
પશ્યંસ્ તૌ ચ દુરાત્માનૌ રોષવ્યાકુલિતેન્દ્રિયઃ ।
કુર્વન્ન્ ઇવ તદા લોકાન્ ભસ્મભૂતાન્ ઇમાન્ નૃપ ॥
બ્રાહ્મણં ચક્ષુષા પશ્યન્ સૌમ્યેનાન્યેન કેવલમ્ ।
ઉવાચ વચનં રાજન્ ધ્વંસત ધ્વંસતેતિ હ ॥
ઇતો ગચ્છત રાજાનૌ કિં વિલમ્બથ માચિરમ્ ।
ન વાં વચનસંભૂતં રોષં ધારયિતું ક્ષમઃ ॥
અન્યથા વો મહીપાલાન્ સર્વાન્ દગ્ધુમ્ અહં ક્ષમઃ ।
કિમ્ અતઃ સાહસં વક્તું કશ્ ચ શક્નોતિ મત્પુરઃ ॥
દર્પં વાં લોકવિખ્યાતઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
વ્યપનેષ્યતિ મન્દજ્ઞૌ કિં વા વક્ષ્યામિ સાંપ્રતમ્ ॥
તત ઉત્થાય ધર્માત્મા ગન્તુમ્ ઐચ્છદ્ યતીશ્વરઃ ।
તતો નિષેદ્ધું હંસસ્ તં યતતે સ્મ યતીશ્વરમ્ ॥
તસ્ય બાહું સમાદાય હંસો નૃપવરોત્તમઃ ।
કૌપીનં ચિચ્છિદે ક્રૂરઃ કૃતાન્ત ઇવ સત્તમ ॥
યતયો ઽન્યે પલાયન્તિ દિશો દશ વિચેતસઃ ॥
કષ્ટં હેતિ વદન્ વિપ્રો મિત્રભાવાજ્ જનાર્દનઃ ।
ન્યવારયદ્ યથાશક્તિ કિમ્ ઇદં સાહસં ત્વ્ ઇતિ ॥
દુર્વાસાઃ સત્યધર્મસ્ તુ હન્તુમ્ ઈશો ઽપિ તં તતઃ ।
મન્દં મન્દમ્ ઉવાચેદં હંસં ડિભકમ્ એવ ચ ॥

શાપેનાહં સમર્થો ઽપિ હન્તું રાજકુલાધમૌ ।
તથાપિ ન કરોમ્ય્ એવં યતયો હ્ય્ અત્ર તે વયમ્ ॥
યો હિ દેવો જગન્નાથઃ કેશવો યાદવેશ્વરઃ ।
શઙ્ખચક્રગદાપાણિર્ ગર્વં વાં વ્યપનેષ્યતિ ॥
લોકે તસ્મિન્ યદુશ્રેષ્ઠે રક્ષત્ય્ એવ જગત્પતૌ ।
યુવયોઃ સર્વથા જીવઃ સુજીવ ઇતિ મે મતિઃ ॥
જરાસંધો ઽપિ વાં બન્ધુઃ સ ચ વક્તું ન ચેચ્છતિ ।
ઈદૃશં લોકવિદ્વિષ્ટં સ હિ ધર્મપથે સદા ॥
એતાવતા સ વાં બન્ધુર્ ન સ ભૂયો ભવિષ્યતિ ।
વિદ્વેષો હ્ય્ અસ્તુ વાં તસ્ય માગધસ્ય મહીપતેઃ ॥
શ્રુત્વેદં ઘોરરૂપં તુ સ હિ બન્ધુઃ સહેત ચેત્ ।
ધર્મનાશો ભવેત્ તસ્ય નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ગચ્છ ગચ્છેતિ હંસં પ્રાહ પુનઃ પુનઃ ।
જનાર્દનમ્ ઉવાચેદં દુર્વાસા યતિસત્તમઃ ॥
સ્વસ્ત્ય્ અસ્તુ તવ વિપ્રેન્દ્ર ભક્તિર્ અસ્તુ જનાર્દને ।
સંગતિસ્ તવ તસ્યાસ્તુ શઙ્ખચક્રગદાભૃતઃ ।
અદ્ય શ્વો વા પરશ્વો વા સાધુર્ એવ સદા ભવાન્ ॥
ન હિ સાધોર્ વિનાશો ઽસ્તિ લોકયોર્ ઉભયોર્ અપિ ।
ગચ્છ સર્વં પિતુર્ બ્રૂહિ જ્ઞાત્વા વૃત્તં યથાખિલમ્ ॥
તતસ્ તૌ હંસડિભકૌ ક્રુદ્ધૌ કાલેન ચોદિતૌ ।
શિક્યં કમણ્ડલું ચૈવ વિદલં દારુમ્ એવ ચ ॥
દણ્ડાન્ પાત્રવિશેષાંશ્ ચ છિત્ત્વા મિત્ત્વા ચ સર્વશઃ ।
તસ્મિન્ દેશે મહારાજ વ્યાધૈર્ માંસાન્ય્ અદીદહન્ ।
ભક્ષયિત્વા તતો દેશાત્ સ્વપુરં તૌ પ્રજગ્મતુઃ ॥
જનાર્દનશ્ ચ ધર્માત્મા સ્નેહાદ્ અનુયયૌ તયોઃ ।
નષ્ટાવ્ ઇમાવ્ ઇતિ તદા સ મેને દુઃખિતઃ પરમ્ ॥
ગતેષુ તેષુ સર્વેષુ દુર્વાસા યતિસત્તમઃ ।
પલાયનપરાન્ સર્વાન્ ઇદમ્ આહ યતીશ્વરાન્ ॥
ઇતો દેશાદ્ વિનિર્ગત્ય પુષ્કરાત્ પુણ્યસંયુતાત્ ।
મન્દં મન્દં સમાશ્વસ્ય વિશ્રમ્ય ચ તતસ્ તતઃ ॥
પ્રવિશ્ય દ્વારકાં દેવં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ચ તસ્મૈ પ્રભવે વક્ષ્યામો યતિસત્તમાઃ ॥
સ હિ રક્ષઞ્ જગદ્ ઇદં ધર્મવર્ત્મનિ સંસ્થિતઃ ।
આદ્યો લોકગુરુર્ વિષ્ણુર્ યતાત્મા તત્ત્વવિત્પ્રિયઃ ।
ઉદ્ધૃત્ય કણ્ટકાન્ સર્વાઞ્ શશાસ પૃથિવીમ્ ઇમામ્ ॥
સ ચ પાપાન્ મહાઘોરાન્ સર્વાન્ પાપકૃતાન્ પ્રભુઃ ।
રક્ષેન્ નઃ સકલાન્ સર્વાઞ્ જ્ઞાનેષુ નિયતાત્મનઃ ।
ઇદમ્ અદ્ય ક્ષમં વિપ્રા યાનમ્ અદ્ય વિધીયતાં ॥
સાહસં યત્ કૃતં તાભ્યાં પાત્રભેદાદિ સત્તમાઃ ।
એતત્ સર્વમ્ અશેષેણ દર્શયામ જનાર્દનમ્ ॥

તથેતિ તે પ્રતિજ્ઞાય યતયો જ્ઞાનચક્ષુષઃ ।
છિન્નાંસ્ તાભ્યાં સમાદાય શિક્યં દારુમયં તથા ॥
દ્વિદલં કર્પટં ચૈવ કૌપીનમ્ અથ વલ્કલમ્ ।
કમણ્ડલું તથા રાજન્ન્ અર્ધપ્રોતકપાલકમ્ ।
એતાન્ અન્યાન્ સમાદાય દ્રષ્ટું કેશવમ્ આયયુઃ ॥
પઞ્ચ ચૈવ સહસ્રાણિ પુરસ્કૃત્ય મહામુનિમ્ ।
દુર્વાસસં તપોયોનિમ્ ઈશ્વરસ્યાત્મસંભવમ્ ॥
અહોરાત્રેણ તે સર્વે દ્વારકાં કૃષ્ણપાલિતામ્ ।
યયુર્ દાન્તા મહાત્માનો લોમશાઃ કેશવર્જિતાઃ ॥
પ્રાતઃ પ્રવિશ્ય રાજેન્દ્ર વાપિકાયાં યતીશ્વરાઃ ।
સ્નાત્વોપસ્પૃશ્ય શુચયો યત્નેન મહતા તદા ॥
દ્રષ્ટુમ્ અભ્યુદ્યતા વિષ્ણું કણ્ટકોદ્ધૃતિતત્પરમ્ ।
એકરૂપં સમાસ્થાય સુધર્માદ્વારમ્ આયયુઃ ॥
અથ સર્વેશ્વરો વિષ્ણુઃ પદ્મકિઞ્જલ્કલોચનઃ ।
શ્યામઃ પીતામ્બરઃ શ્રીમાન્ પ્રલમ્બામ્બરભૂષણઃ ॥
કિરીટી શ્રીપતિઃ કૃષ્ણો નીલકુઞ્ચિતમૂર્ધજઃ ।
અવ્યક્તઃ શાશ્વતો દેવઃ સકલો નિષ્કલઃ શિવઃ ॥
ક્રીડાવિહારોપગતઃ કદાચિદ્ અભવદ્ ધરિઃ ।
કુમારૈર્ અપરૈઃ સાર્ધં સાત્યકિપ્રમુખૈર્ નૃપ ॥
ગોલક્રીડાં સુધર્માયાં મધ્યે યાદવસત્તમઃ ।
ચકાર પ્રિયકૃત્ કૃષ્ણો યુયુધાનેન કેશવઃ ॥
મમાયં પ્રથમો ગોલસ્ તવ પશ્ચાદ્ ભવિષ્યતિ ।
ઇતિ બ્રુવંસ્ તદા વિષ્ણુઃ સાત્યકિં કમલેક્ષણઃ ॥
પાર્શ્વસ્થા યાદવાસ્ તસ્ય વસુદેવપુરોગમાઃ ।
ઉદ્ધવપ્રમુખા રાજન્ન્ આસેદુઃ ક્વચિદ્ અત્ર વૈ ॥
અન્યવ્યાપારરહિતો ભૂતાત્મા ભૂતભાવનઃ ।
વિજહાર યથા રામઃ સુગ્રીવેણ પુરા નૃપ ॥
મધ્યંદિને મહાવિષ્ણુઃ શૈનેયેન સહાચ્યુતઃ ।
વિક્રીડ્ય સુચિરં કૃષ્ન ઉપારંસીત્ સયાદવઃ ॥
દ્વાઃસ્થેન વારિતાઃ પૂર્વં દ્વાર્ય્ એવ ચ સમાસ્થિતાઃ ।
ઇદમ્ અન્તરમ્ ઇત્ય્ એવ વિવિશુસ્ તાં સભાં નૃપ ॥
યતયો દીર્ઘતપસઃ પુરસ્કૃત્ય તપોધનમ્ ।
દુર્વાસસં સુમનસો દદૃશુર્ યાદવેશ્વરમ્ ॥
ગોલક્રીડાસમાયુક્તં કરસંસ્થિતગોલકમ્ ।
વિક્ષિપન્તં જગન્નાથં પાદાઙ્ગુષ્ઠેન ગોલકમ્ ॥
પદ્મપત્રવિશાલાક્ષં વીક્ષન્તં સાત્યકિં હરિમ્ ।
એકેનાક્ષ્ણા હ્લાદયન્તં પરેણાલોક્ય ગોલકમ્ ॥
યતયશ્ ચ મહારાજ પ્રત્યદૃશ્યન્ત તત્પુરઃ ।
વૃષ્ણયઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ સાત્યકિર્ બલભદ્રકઃ ।
વસુદેવસ્ તથાક્રૂર ઉગ્રસેનસ્ તથા નૃપઃ ॥

અન્યે ચ યાદવાઃ સર્વે સંભ્રમં પ્રતિપેદિરે ।
ઇદં કિમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ એવં વ્યાસક્તમનસો ઽભવન્ ॥
પૃષ્ઠતો ઽપ્ય્ અનુગચ્છન્તં દિધક્ષન્તં જગત્ત્રયમ્ ।
અર્ધકૌપીનવસનં સ્મરન્તં કમ્ અપિ દ્વિજમ્ ॥
અન્તસ્તાપસમાયુક્તં છિન્નદણ્ડધરં યતિમ્ ।
અતિજ્વલન્તં રોષેણ હંસાસાદિતકલ્મષમ્ ॥
નેત્રોત્થિતમહાવહ્નિં પ્રેક્ષન્તં યાદવેશ્વરમ્ ।
દુર્વાસસં તે દદૃશુર્ ભીતા યાદવસત્તમાઃ ॥
કિં કરિષ્યત્ય્ અસૌ ક્રુદ્ધઃ કિં વા વક્ષ્યતિ નઃ પ્રભુઃ ।
ઇતિ પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે યાદવાઃ સંપ્રપેદિરે ।
ઇદમ્ આસનમ્ ઇત્ય્ એવં કિંચિદ્ ઊચુશ્ ચ વૃષ્ણયઃ ॥
તતઃ કૃષ્ણો હૃષીકેશઃ કિંચિદ્ ઉત્પ્લુત્ય તત્પુરઃ ।
ઇદમ્ આસનમ્ ઇત્ય્ એવં સ્થીયતામ્ ઇહ નિર્વૃતઃ ॥
અહમ્ અત્ર સ્થિતો વિપ્ર કિં કરોમીતિ ચાબ્રવીત્ ।
તતઃ કિંચિદ્ ઇવાસીન આસને યતિવિગ્રહઃ ॥
આસને સંસ્થિતે તસ્મિન્ યતયો વીતમત્સરાઃ ।
આસનાનિ યથાયોગં ભેજિરે નિર્વૃતાઃ કિલ ॥
અર્ઘ્યાદિસમુદાચારં ચક્રે કૃષ્ણઃ કિરીટભૃત્ ।
આહ ભૂયો હૃષીકેશો યતિં દુર્વાસસં પ્રભુમ્ ।
કિમ્ અર્થં બ્રૂહિ વિપ્રેન્દ્ર અસ્મિન્ પ્રત્યાગમો હિ વઃ ॥
દૃષ્ટં વાપ્ય્ અથ વા કિંચિત્ કારણં વો ઽસ્તિ વા મહત્ ।
સંન્યાસિનો દ્વિજશ્રેષ્ઠા યૂયં વિગતકલ્મષાઃ ॥
નિઃસ્પૃહાશ્ ચ સદા યૂયમ્ અસ્મત્તો દ્વિજપુઙ્ગવાઃ ।
પ્રાર્થ્યં નામ ન ચૈવાસ્તિ સ્પૃહા નૈવાસ્તિ વો યતઃ ॥
સ્પૃહાપ્રેરિતકર્માણઃ ક્ષત્રિયાન્ યાન્તિ સુવ્રતાઃ ।
નિરૂપ્યમાણમ્ અસ્માભિર્ વિપ્ર કિંચિન્ ન દૃશ્યતે ॥
ન જાને કારણં બ્રહ્મન્ યુષ્મદાગમનં પ્રતિ ।
એતાવતા ચાનુમેયં કિંચિત્ કારણમ્ અસ્તિ હિ ।
તદ્ બ્રૂહિ યદિ વિદ્યેત ત્વત્તો જ્ઞાસ્યામહે વયમ્ ॥
ઇત્ય્ ઉક્તવતિ દેવેશે ચક્રપાણૌ જનાર્દને ।
તસ્યાપિ રાજન્ વિપ્રસ્ય ભૂયઃ કોપો મહાન્ અભૂત્ ।
તસ્માદ્ અભ્યધિકઃ પૂર્વાત્ કોપઃ સંજાયતે મહાન્ ॥
દિધક્ષન્ન્ ઇવ લોકાંસ્ ત્રીન્ ભક્ષયન્ન્ ઇવ પશ્યતઃ ।
રોષરક્તેક્ષણઃ ક્રુદ્ધો હસન્ન્ ઇવ દહન્ન્ ઇવ ।
ઉવાચ વચનં વિષ્ણું દુર્વાસાઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ ॥
ન જાન ઇતિ કસ્માત્ ત્વં બ્રૂષે નો યાદવેશ્વર ।
જાનામિ ત્વામ્ અહં દેવ વઞ્ચયન્ન્ ઇવ ભાષસે ।
પુરાતના વયં વિષ્ણો પૂર્વવૃત્તાન્તવેદિનઃ ॥
તથા હિ દેવદેવો ઽસિ માયામાનુષદેહવાન્ ।
નિગૂહસે પ્રભુર્ અતઃ કસ્માન્ નો જગતીપતે ॥

સો ઽસિ બ્રહ્મવિદાં મૂર્તિસ્ તદ્ એતત્ પરમં પદમ્ ।
યદ્ અવ્યક્તં પરં બ્રહ્મ યચ્ ચ જ્ઞાતા વયં પુરા ॥
યતો વિશ્વમ્ ઇદં ભૂતં તદ્ એતત્ પરમં પદં ।
યચ્ ચ સ્થૂલં વિજાનન્તિ પુરા તત્ત્વેન ચેતસા ॥
પુરાવિદો ઽથ વિશ્વેશ તદ્ એતત્ પરમં વપુઃ ।
કર્મણા પ્રાપ્યતે યત્ તુ યત્ સ્મૃત્વા નિર્વૃતા વયમ્ ॥
પ્રત્યક્ષમ્ અપિ યદ્ રૂપં નૈવ જાનન્તિ માણુષાઃ ।
ન હિ મૂઢધિયો દેવ ન વયં તાદૃશા હરે ॥
ન જાન ઇતિ કસ્માત્ ત્વં કિમ્ અતઃ સાહસં વચઃ ।
યે હિ મૂલં વિજાનન્તિ તેષાં પત્રવિવેચનમ્ ॥
કુર્વતઃ કિં ફલં દેવ તવ કેશિનિષૂદન ।
વેદાન્તે પ્રથિતં તેજસ્ તવ ચેદં વિભાવ્યતે ॥
યચ્ ચ વિજ્ઞાનતૃપ્તાસ્ તુ યોગિનો વીતકલ્મષાઃ ।
પશ્યન્તિ હૃત્સરોજે હિ તદ્ એવેદં વપુઃ પ્રભો ॥
વેદૈર્ યદ્ ગીયતે તેજો બ્રહ્મેતિ પ્રવિભજ્યતે ।
તદ્ એવેદં વિજાને ઽહં રૂપમ્ ઐશ્વરમ્ ઈશ્વર ॥
વૈષ્ણવં પરમં તેજ ઇતિ વેદેષુ પઠ્યતે ।
અવગચ્છામ્ય્ અહં વિષ્ણો તદ્ એવેદં વપુસ્ તવ ॥
ય ઓમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે શબ્દો યસ્ય વાગ્ ઇતિ ગીયતે ।
સ એવાસિ પ્રભો વિષ્ણો ન જાન ઇતિ મા વદ ॥
પરોક્ષં યદિ કિંચિત્ સ્યાત્ તવ વક્તું પ્રયુજ્યતે ।
ન જાન ઇતિ ગોવિન્દ મા વદીઃ સાહસં હરે ॥
વિશ્વં યતઃ પ્રાદુર્ આસીદ્ યસ્મિંલ્ લીનં ક્ષયે સતિ ।
ઇદં તદ્ ઐશ્વરં તેજસ્ ત્વ્ અવગચ્છામિ કેશવ ॥
કર્તા ત્વં ભૂતભવ્યેશ પ્રતિભાસિ સદા હૃદિ ।
યદ્ યદ્ રૂપં સ્મરેન્ નિત્યં તત્ તદ્ એવાસિ મે હૃદિ ॥
વાયુર્ એવ સદા વિષ્ણુર્ ઇતિ મે ધીયતે મતિઃ ।
તદા તદ્ રૂપમ્ એવાસિ હૃન્મધ્યે સંસ્થિતો વિભો ॥
આકાશો વિષ્ણુર્ ઇત્ય્ એવ કદાચિદ્ ધીયતે મતિઃ ।
તદા તદ્ રૂપમ્ એવાસિ હૃન્મધ્યે સંસ્થિતો વિભો ॥
પૃથિવી વિષ્ણુર્ ઇત્ય્ એતત્ કદાચિદ્ ધીયતે મતિઃ ।
તદા પાર્થિવરૂપો ઽસિ પ્રતિભાસિ સદા મમ ॥
રસો ઽયં દેવ ઇત્ય્ એવ કદાચિચ્ ચિન્ત્યતે મયા ।
તદા રસાત્મના વિષ્ણો હૃન્મધ્યે સંસ્થિતો વિભો ॥
યદા ત્વં તેજ ઇત્ય્ એવ સ્મર્તા સ્યાં પુરુષોત્તમ ।
યદા તદ્રૂપસંપન્નઃ પ્રતિભાસિ સદા હૃદિ ॥
ચન્દ્રમા હરિર્ ઇત્ય્ એવ તદા ચાન્દ્રમસં વપુઃ ।
નિરીક્ષંશ્ ચક્ષુષા દેવ તતઃ પ્રીતો ઽસ્મિ કેશવ ॥
યદા સૌરં વપુર્ ઇતિ સ્મર્તા સ્યાં જગતીપતે ।
તદા તદ્ભાવનાયોગાત્ સૂર્ય એવ વિરાજસે ॥

તસ્માત્ સર્વં ત્વમ્ એવાસિ નિશ્ચિતા મતિર્ ઈદૃશી ।
અતો ન જાને ઽહમ્ ઇતિ વક્તું નેશો જનાર્દન ॥
ઇત્ય્ અર્થે સંસ્થિતો વિષ્ણો પીડાં નો નૈવ ચિન્ત્યસે ।
અત્યન્તદુઃખિતા વિષ્ણો વયં ત્વામ્ અનુ સંસ્થિતાઃ ॥
ઈદૃશીયમ્ અવસ્થા નો નૈનાં સ્મર્તાસિ કેશવ ।
તત્ પુનર્ ભાગધેયં નો નષ્ટમ્ ઇત્ય્ એવ ચિન્તયે ।
મન્દભાગ્યા વયં વિષ્ણો યતો નો ન સ્મરેઃ પ્રભો ॥
કૌચિત્ ક્ષત્રિયદાયાદૌ ગિરીશવરગર્વિતૌ ।
નામ્ના ચ હંસડિભકૌ બાધેતે નો જનાર્દન ।
ગાર્હસ્થ્યં હિ સદા શ્રેયો વદન્તાવ્ ઇતિ કેશવ ॥
ઇતશ્ ચેતશ્ ચ ધાવન્તૌ વદન્તૌ બહુ કિલ્બિષમ્ ।
અયુક્તં બહુ ભાષન્તૌ ધર્ષયન્તૌ ચ નઃ સદા ॥
ઇદમ્ અન્યત્ કૃતં દેવ અસહ્યં પાપમ્ ઉચ્યતે ।
પશ્યેદં બહુધા દેવ ભિન્નં ભિન્નં સહસ્રશઃ ।
શિક્યં ચ દારવં પાત્રં દ્વિદલાન્ વેણુકાન્ બહૂન્ ॥
ઇદમ્ અપ્ય્ અપરં પશ્ય તયોઃ સાહસચેષ્ટિતમ્ ।
કૌપીનં બહુધા છિન્નં તદ્ અસ્માકં મહદ્ ધનમ્ ।
કૃતં કપાલમાત્રેણ કમણ્ડલુ જગદ્ગુરો ॥
ત્વં તુ નો રક્ષસે નિત્યં ક્ષાત્રવૃત્તં સમાશ્રિતઃ ।
ચિત્રં ચિત્રમ્ ઇદં દેવ રક્ષસ્ય્ એવ દિવાનિશમ્ ॥
કિં કરિષ્યામિ મન્દાત્મા મન્દભાગ્યા વયં વિભો ।
કિં નઃ શરણમ્ અદ્યૈવ તદ્ બ્રૂહિ જગતીપતે ॥
જીવન્તૌ તૌ યદિ સ્યાતાં નષ્ટા લોકા ઇમે ત્રયઃ ।
ન વિપ્રા ન ચ રાજાનો ન વૈશ્યા ન ચ પાદજાઃ ॥
અત્યન્તબલિનૌ મત્તૌ તીક્ષ્ણદણ્ડધરૌ નૃપૌ ।
ન તયોઃ પુરતઃ સ્થાતું શક્તા દેવાઃ સવાસવાઃ ॥
ન ચ ભીષ્મો ન વા રાજા બાહ્લીકો ભીમવિક્રમઃ ।
યો હિ વીરો જરાસંધઃ ક્ષત્રિયાણાં ભયંકરઃ ॥
નૈવ ચ પ્રાયશઃ સ્થાતું ગિરીશવરદર્પિણોઃ ।
તયોઃ શક્તો હરે કૃષ્ણ નિત્યમ્ અપ્રતિસઙ્ગિનોઃ ॥
તસ્માત્ ત્વં જહિ તૌ વીરૌ રક્ષ લોકાન્ ઇમાન્ પ્રભો ।
અન્યથા રક્ષસીત્ય્ એવં શબ્દો વ્યર્થો ઽત્ર જાયતે ॥
બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન રક્ષ રક્ષ જગત્ત્રયમ્ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વિરરામૈવ દુર્વાસાઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ ॥
યતેર્ વચનમ્ આકર્ણ્ય મન્દમ્ ઉચ્છ્વસ્ય કેશવઃ ।
દુર્વાસસં સમાલોક્ય બભાષે યાદવેશ્વરઃ ॥
ક્ષન્તવ્યં ભવતા પૂર્વં દોષ એષ મમૈવ હિ ।
શૃણુ વાક્યં મમૈતત્ તુ શ્રુત્વા ક્ષમપરો ભવ ॥
જેષ્યામિ તૌ રણે વિપ્ર હંસં ડિભકમ્ એવ ચ ।
ગિરીશો વા વરં દદ્યાચ્ છક્રો વા ધનદો ઽપિ વા ॥

યમો વા વરુણો વાપિ બ્રહ્મા વાથ ચતુર્મુખઃ ।
સબલૌ સાનુગૌ હત્વા પુનર્ દાસ્યામિ વો રતિમ્ ॥
સત્યેનૈવ શપામ્ય્ અદ્ય મા રોષવશમ્ અન્વગાઃ ।
રક્ષાં વો ઽહં કરિષ્યામિ હત્વા તૌ ચ નૃપાધમૌ ॥
જાનામિ તૌ દુરાત્માનૌ યુષ્મદ્દોષકરૌ હિ તૌ ।
શ્રુતં ચ પૂર્વમ્ અસ્માભિસ્ તીક્ષ્ણદણ્ડધરાવ્ ઇતિ ॥
અત્યન્તબલિનૌ મત્તૌ ગિરીશવરદર્પિતૌ ।
નાલ્પપ્રયત્નસંસાધ્યૌ જરાસંધહિતૈષિણૌ ॥
પ્રાણાન્ અપિ તયો રાજા દાસ્યત્ય્ એવ ન સંશયઃ ।
જરાસંધો મહીપાલો વિનાનેન યતેમહિ ॥
જયે તયોર્ વિપ્રવર્ય તત્ર શ્રેયો ભવેત નઃ ।
યત્ર યત્ર ચ તૌ ગત્વા સ્થિતાવ્ ઇત્ય્ અનુશુશ્રુમ ।
તત્ર તત્ર ચ હન્તાહં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
ગચ્છધ્વં યતયઃ સ્વૈરં નિજકાર્યપરાયણાઃ ।
અચિરેણૈવ કાલેન જેષ્યામિ રણપુઙ્ગવૌ ॥
તતઃ પ્રીતઃ પ્રસન્નાત્મા યાદવેશ્વરમ્ આહ સઃ ।
સ્વસ્ત્ય્ અસ્તુ ભવતે કૃષ્ણ જગતાં સ્વસ્તિ સર્વદા ॥
કિં નુ નામ જગન્નાથ દુઃસાધ્યં તવ કેશવ ।
ત્રિલોકેશ ત્રિધામાસિ સર્ગસંહારકારકઃ ॥
દેવાનામ્ અપિ દેવેશ સર્વત્ર સમદર્શનઃ ।
વિષ્ણો દેવ હરે કૃષ્ણ નમસ્ તે ચક્રપાણયે ॥
નમઃ સ્વભાવશુદ્ધાય શુદ્ધાય નિયતાય ચ ।
શબ્દાગોચર દેવેશ નમસ્ તે ભક્તવત્સલ ।
અજ્ઞાનાદ્ અથ વા જ્ઞાનાદ્ યન્ મયોક્તં ક્ષમસ્વ તત્ ॥
ત્વમ્ એવાહં જગન્નાથ નાવયોર્ અન્તરં પૃથક્ ।
અતઃ ક્ષમસ્વ ભગવન્ ક્ષમાસારા હિ સાધવઃ ॥
ક્ષન્તવ્યં ભવતા વિપ્ર ક્ષમાસારા વયં સદા ।
સંન્યાસિનઃ ક્ષમાસારાઃ ક્ષમા તેષાં પરં બલમ્ ॥
ક્ષમા મોક્ષકરી નિત્યં તત્ત્વજ્ઞાનમ્ ઇવ દ્વિજ ।
ક્ષમા ધર્મઃ ક્ષમા સત્યં ક્ષમા દાનં ક્ષમા યશઃ ॥
ક્ષમા સ્વર્ગસ્ય સોપાનમ્ ઇતિ વેદવિદો વિદુઃ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન ક્ષમાં પાલયત સ્વકામ્ ॥
પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસંયુક્તા યૂયં સર્વે યતીશ્વરાઃ ।
એતે તે યતયો વિપ્રાઃ પૂજનીયા મયાદ્ય વૈ ॥
ભોક્તવ્યા યતયો વિપ્રા ભિક્ષુકાઃ સર્વ એવ હિ ।
તથેતિ તે પ્રતિજ્ઞાય ભોક્તુમ્ ઐચ્છન્ હરેર્ ગૃહે ॥
તતઃ સ્વભવનં વિષ્ણુઃ પ્રવિશ્ય હરિર્ ઈશ્વરઃ ।
ચતુર્વિધં તદાહારં કારયિત્વા યથાવિધિ ।
ભોજયામ્ આસ તાન્ સર્વાન્ યતીન્ યતિવરાર્ચિતઃ ॥
છિત્ત્વા છિત્ત્વા ચ દેવેશો દુકૂલાનિ મૃદૂનિ સઃ ।