Harivaṃśa, Appendix I · Part 2140

punar dhanvantarir devo mānuṣeṣv iha jajñivān //
kathaṃ dhanvantarir devo mānuṣeṣv iha jajñivān /
etad veditum icchāmi tvatto brūhi yathātatham //
dhanvantareḥ saṃbhavo yaṃ śrūyatāṃ bharatarṣabha /
sa saṃbhūtaḥ samudrāt tu mathyamāne mṛte purā //
utpannaḥ kalaśāt pūrvaṃ sarvataś ca śriyā vṛtaḥ /
samutpannaḥ sakalaśaḥ pūrvaṃ sarvaśriyā vṛtaḥ /
sadyaḥsaṃsiddhakāryaṃ hi viṣṇur dṛṣṭvā hi tasthivān //
abjas tvam iti hovāca tasmād abjas tu sa smṛtaḥ /
abjaḥ provāca viṣṇuṃ vai tava putro smi vai prabho /
vidhatsva bhāgaṃ sthānaṃ ca mama loke sureśvara //
evam uktaḥ sa dṛṣṭvā vai tathyaṃ provāca taṃ prabhuḥ /
kṛto yajñavibhāgo hi yajñiyair hi suraiḥ saha //
deveṣu viniyuktaṃ hi viddhi hotraṃ maharṣibhiḥ /
na śakyam upahomo vai tubhyaṃ kartu kathaṃcana /
na śakyam iha vai kartuṃ mayā tubhyaṃ kathaṃcana /
arvāgbhūto si devānāṃ putra tvaṃ tu na hīśvaraḥ //
dvitīyāyāṃ tu saṃbhūtyāṃ loke khyātiṃ gamiṣyasi /
aṇimādiś ca te siddhir garbhasthasya bhaviṣyati //
tenaiva tvaṃ śarīreṇa devatvaṃ prāpsyase prabho /
carumantrair vratair jāpyair yakṣyanti tvāṃ dvijātayaḥ //
aṣṭadhā tvaṃ punaś caiva āyurvedaṃ vidhāsyasi /
avaśyaṃbhāvī hy artho yaṃ prāgdṛṣṭas tv abjayoninā //
dvitīyaṃ dvāparaṃ prāpya bhavitā tvaṃ na saṃśayaḥ /
imaṃ tasmai varaṃ dattvā viṣṇur antardadhe punaḥ //
dvitīye dvāpare prāpte saunahotriḥ sa kāśirāṭ /
putrakāmas tapas tepe dhanvo dīrghaṃ mahat tadā //
prapadye devatāṃ tāṃ tu yā me putraṃ pradāsyati /
abjaṃ devaṃ sa putrārthe tad ārādhitavān nṛpa //
tatas tuṣṭaḥ sa bhagavān abjaḥ provāca taṃ nṛpam /
yad icchasi varaṃ sarvaṃ tat te dāsyāmi suvrata //
bhagavan yadi tuṣṭas tvaṃ putro me khyātimān bhavet /
tatheti samanujñāya tatraivāntaradhīyata //
tasya gehe samutpanno devo dhanvantaris tadā /
kāśirājo mahārājaḥ sarvarogapraṇāśanaḥ //
āyurvedaṃ bharadvājāt prāpyeha sabhiṣakkriyam /
tam aṣṭadhā punar vyasya śiṣyebhyaḥ pratyapādayat //
dhanvantares tu tanayaḥ ketumān iti viśrutaḥ /
atha ketumataḥ putro vīro bhīmarathaḥ smṛtaḥ //
bhīmarathasyāpi suto divodāsaḥ prajeśvaraḥ /

divodāsas tu dharmātmā vārāṇasyadhipo bhavat //
etasminn eva kāle tu purīṃ vārāṇasīṃ nṛpaḥ /
śūnyāṃ niveśayām āsa kṣemako nāma rākṣasaḥ //
śaptā hi sā matimatā nikumbhena mahātmanā /
śūnyā varṣasahasraṃ vai bhavitrīti na saṃśayaḥ //
tasyāṃ tu śaptamātrāyāṃ divodāsaḥ prajeśvaraḥ /
viṣayānte purīṃ ramyāṃ gomatyāṃ saṃnyaveśayat //
bhadraśreṇyasya pūrvaṃ tu purī vārāṇasīty abhūt /
bhadraśreṇyasya putrāṇāṃ śatam uttamadhanvināṃ /
hatvā niveśayām āsa divodāso narādhipaḥ /
bhadraśreṇyasya tad rājyaṃ hṛtaṃ tena balīyasā //
vārāṇasīṃ nikumbhas tu kimarthaṃ śaptavān prabhuḥ /
nikumbhaḥ kaś ca dharmātmā siddhikṣetraṃ śaśāpa yaḥ //
kāraṇaṃ tad aśeṣeṇa vada tvaṃ vadatāṃ vara /
divodāsas tu rājarṣir nagaraṃ prāpya pārthiva /
vasati sma mahātejāḥ sphītāyāṃ tu narādhipaḥ //
etasminn eva kāle tu kṛtadāro maheśvaraḥ /
devyās tu priyakāmārthaṃ nyavasac chvaśurāntike //
devājñayā pārṣadā ye tv abhirūpās tapodhanāḥ /
pūrvoktai rūpaveṣaś ca toṣayanti sma pārvatīm //
hṛṣyate vai mahādevī menā naiva prahṛṣyati /
jugupsaty asakṛt taṃ vai devadevaṃ tathaiva ha //
sapārṣadas tv anācāras tava bhartā maheśvaraḥ /
daridraḥ sarvadaivāsau śīlaṃ tasya na vartate //
mātrā tathoktā varadā strīsvabhāvān na cukruve /
smitaṃ kṛtvā tu varadā bhavapārśvam athāgamat //
vivarṇavadanā devī mahādevam abhāṣata /
neha vatsyāmy ahaṃ deva naya māṃ svaṃ niveśanam //
tathā kartuṃ mahādevaḥ sarvāṃl lokān avaikṣata /
vāsārthaṃ rocayām āsa pṛthivyāṃ kurunandana //
vārāṇasī mahātejāḥ siddhakṣetraṃ maheśvaraḥ /
divodāsena tāṃ jñātvā niviṣṭāṃ nagarīṃ bhavaḥ //
pārśve tiṣṭhan tam āhūya nikumbham idam abravīt /
gaṇeśvara purīṃ gatvā śūnyāṃ vārāṇasīṃ kuru /
mṛdunaivābhyupāyena ativīryaḥ sa pārthivaḥ //
tato gatvā nikumbhas tu purīṃ vārāṇasīṃ tadā /
svapne nidarśayām āsa kaṇṭakaṃ nāma nāpitam /
śreyas te haṃ kariṣyāmi sthānaṃ me racayānagha //
madrūpāṃ pratimāṃ kṛtvā nagaryante tathaiva ca /
tataḥ svapne yathoddiṣṭaṃ sarvaṃ kāritavān nṛpa /

purīdvāre tu vijñāpya rājānaṃ tu yathāvidhi /
pūjāṃ ca mahatīṃ tasya nityam eva prayojayat //
gandhaiś ca dhūpamālyaiś ca prokṣaṇīyais tathaiva ca /
annapānaprayogaiś ca atyadbhutam ivābhavat //
evaṃ saṃpūjyate tatra nityam eva gaṇeśvaraḥ /
tato varasahasraṃ tu nāgarāṇāṃ prayacchati /
putrān hiraṇyam āyuś ca sarvān kāmāṃs tathaiva ca //
rājñas tu mahiṣī śreṣṭhā suyaśā nāma viśrutā /
putrārtham āgatā devī sādhvī rājñā pracoditā //
pūjāṃ tu vipulāṃ kṛtvā devī putram ayācata /
punaḥ punar athāgamya bahuśaḥ putrakāraṇāt //
na prayacchati putraṃ hi nikumbhaḥ kāraṇena hi /
rājā tu yadi saṃkruddhaḥ kāryasiddhis tato bhavet //
atha dīrgheṇa kālena krodho rājānam āviśat /
bhūtam etan mahaddūri nāgarāṇāṃ prayacchati //
prīto varānnaiḥ śataśo mama kiṃ na prayacchati /
māmakaiḥ pūjyate nityaṃ nagaryāṃ mama caiva hi //
vijñāpito mamārthaṃ vai devyā me putrakāraṇāt /
na dadāti ca putraṃ me kṛtaghnaḥ kena hetunā //
tato nārhati satkāraṃ matsakāśād viśeṣataḥ /
tasmāt tu nāśayiṣyāmi sthānam asya durātmanaḥ //
evaṃ sa tu viniścitya durātmā rājakilbiṣī /
sthānaṃ gaṇapates tasya nāśayām āsa durmatiḥ /
bhagnam āyatanaṃ dṛṣṭvā rājānam aśapat prabhuḥ //
yasmād anaparādhasya tvayā sthānaṃ vināśitam /
pury akasmād iyaṃ śūnyā tava nūnaṃ bhaviṣyati //
tatas tena tu śāpena śūnyā vārāṇasī tadā /
śaptvā purīṃ nikumbhas tāṃ mahādevam athāgamat //
akasmāc ca purī sā tu vidrutā sarvatodiśam /
tasyāṃ puryāṃ tato devo nirmame padam ātmanaḥ /
ramate tatra vai devo ramamāṇo gireḥ sutām //
na ratiṃ tatra vai devī labhate gṛhavismayāt /
vasāmy atra na puryāṃ tu devī devam athābravīt //
nāhaṃ veśma vimokṣyāmi avimuktaṃ hi me gṛham /
nāhaṃ tatra gamiṣyāmi gaccha devi gṛhaṃ prati //
hasann uvāca bhagavāṃs tryambakas tripurāntakaḥ /
tasmāt tad avimuktaṃ hi proktaṃ devena vai svayam /
evaṃ vārāṇasī śaptā avimuktaṃ ca kīrtitam //
yasmin vasati vai devaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ /
yugeṣu triṣu dharmātmā saha devyā maheśvaraḥ //

antardhānaṃ kalau yāti tatpuraṃ hi mahātmanaḥ /
antarhite pure tasmin purī tu vasate punaḥ /
evaṃ vārāṇasī śaptā niveśaṃ punar āgatā //
bhadraśreṇyasya putro vai durdamo nāma viśrutaḥ /
divodāsena bāleti ghṛṇayā sa vivarjitaḥ //
haihayasya tu dāyādyaṃ kṛtavān vai mahīpatiḥ /
ājahre pitṛdāyādyaṃ divodāsahṛtaṃ balāt //
bhadraśreṇyasya putreṇa durdamena mahātmanā /
vairasyāntaṃ mahārāja kṣatriyeṇa vidhitsatā //
divodāsād dṛṣadvatyāṃ vīro jajñe pratardanaḥ /
tena putreṇa bālena prahṛtaṃ tasya vai punaḥ //
tena bālena dāyādyaṃ pragṛhītaṃ punas tadā /
evaṃ pratardano rājā brahmajñaḥ saṃbabhūva ha /
sa eva śatrujid vīra ṛtadhvaja itīritaḥ /
upabhujyāsya dehasya pāte brahmamayo bhavat /
pratardanasya putrau dvau vatsabhārgau suviśrutau /
vatsaputro hy alarkas tu saṃnatis tasya cātmajaḥ //
alarko nāma putras tu rājā saṃnatimān bhuvi /
aṣṭāratho nāma nṛpaḥ suto bhīmarathasya vai /
natiputreṣu bāleṣu prahṛtaṃ tasya bhārata /
alarkaḥ kāśirājas tu brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ /
alarkaṃ prati rājarṣiṃ śloko gītaḥ purātanaiḥ //
ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ varṣaśatāni ca /
alarkād aparo nānyo bubhuje medinīm imām /
yuvā rūpeṇa saṃpanna āsīt kāśikulodvahaḥ //
lopāmudrāprasādena paramāyur avāpa saḥ /
tasyāsīt sumahad rājyaṃ rūpayauvanaśālinaḥ //
śāpasyānte mahābāhur hatvā kṣemakarākṣasam /
ramyāṃ niveśayām āsa purīṃ vārāṇasīṃ punaḥ //
saṃnater api dāyādaḥ sunītho nāma dhārmikaḥ /
sunīthasya tu dāyādaḥ kṣemo nāma mahāyaśāḥ //
kṣemasya ketumān putraḥ suketus tasya cātmajaḥ /
suketutanayaś cāpi dharmaketur iti śrutiḥ //
dharmaketos tu dāyādaḥ satyaketur mahārathaḥ /
satyaketusutaś cāpi vibhur nāma prajeśvaraḥ //
ānartas tu vibhoḥ putraḥ sukumāraś ca tatsutaḥ /
sukumārasya putras tu satyaketur sudhārmikaḥ //
dhṛṣṭaketos tu dāyādo veṇuhotraḥ prajeśvaraḥ /
veṇuhotrasutaś cāpi bhargo nāma prajeśvaraḥ /
vatsasya vatsabhūmiś ca bhṛgubhūmis tu bhārgavāt //

ete tv aṅgirasaḥ putrā jātā vaṃśe tha bhārgave /
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ striyaḥ putrāḥ sahasraśaḥ //
ity ete kāśayaḥ proktā nahuṣasya nibodhata //
āryā kātyāyanī devī kauśikī brahmacāriṇī /
jananī siddhasenasya durgā vīrā mahātapāḥ //
jayā ca vijayā caiva puṣṭiś ca tvaṃ kṣamā dayā /
jyeṣṭhā yamasya bhaginī nīlakauśeyavāsinī //
bahurūpā virūpā ca anekavidharūpiṇī /
virūpākṣī viśālākṣī bhaktānāṃ parirakṣaṇī //
parvatāgreṣu ghoreṣu nadīṣu ca guhāsu ca /
vāsas tava mahādevi vaneṣūpavaneṣu ca //
śabarair barbaraiś caiva pulindaiś ca supūjitā /
mayūrapakṣadhvajinī lokān krāmasi sarvaśaḥ //
kukkuṭaiś chāgalair meṣaiḥ siṃhair vyāghraiḥ samākulā /
ghaṇṭāninādabahulā viśrutā vindhyavāsinī //
triśūlapaṭṭisadharā sūryacandrapatākinī /
navamī kṛṣṇapakṣasya śuklasyaikādaśī priyā //
bhaginī vāsudevasya rajanī kalahapriyā /
āvāsaḥ sarvabhūtānāṃ niṣṭhā ca paramā gatiḥ //
nandagopasutā caiva devānāṃ vijayāvahā /
cīravāsāḥ suvāsāś ca raudrī saṃdhyā tvam eva ca //
prakīrṇakeśī mṛtyuś ca tathā māṃsaudanapriyā /
lakṣmīr alakṣmīrūpeṇa dānavānāṃ vadhāya ca //
sāvitrī cāpi devānāṃ mātā bhūtagaṇasya ca /
antarvedī ca yajñānām ṛtvijāṃ caiva dakṣiṇā //
siddhiḥ sāṃyātrikāṇāṃ ca velā sāgarayāyinām /
yakṣāṇāṃ prathamā yakṣī nāgānāṃ suraseti ca //
kanyānāṃ brahmacaryā ca saubhāgyaṃ pramadāsu ca /
brahmavādiny atho dīkṣā śobhā ca paramā tathā /
jyotiṣāṃ tvaṃ prabhā devi nakṣatrāṇāṃ ca rohiṇī //
rājadvāreṣu tīrtheṣu nadīnāṃ saṃgameṣu ca /
pūrṇe ca pūrṇimācandre kṛttivāsā iti smṛtā //
sarasvatī ca vālmīkeḥ smṛtir dvaipāyane tathā /
suradevī ca bhūteṣu stūyase tvaṃ svakarmabhiḥ //
indrasya cārudṛṣṭis tvaṃ sahasranayaneti ca /
ṛṣīṇāṃ dharmabuddhis tu devānām aditis tathā //
karṣakānāṃ ca sīteti bhūtānāṃ dharaṇīti ca /
tāpasānāṃ ca devī tvam araṇī cāgnihotriṇām //
kṣudhā ca sarvabhūtānāṃ tṛptis tvaṃ ca divaukasām /
svāhā tuṣṭir dhṛtir medhā vasūnāṃ tvaṃ vasūmatī //

āśā tvaṃ mānuṣāṇāṃ tu tuṣṭiś ca kṛtakarmaṇām /
diśaś ca vidiśaś caiva tathā hy agniśikhā prabhā //
śakunī pūtanā ca tvaṃ revatī ca sudāruṇā /
nidrā ca sarvabhūtānāṃ mohanī kṣatriyā tathā //
vidyānāṃ brahmavidyā tvam oṃkāro 'stha vaṣaṭ tathā /
nārīṇāṃ pārvatī ca tvaṃ paurāṇīm ṛṣayo viduḥ //
arundhaty ekabhartṝṇāṃ prajāpativaco yathā /
bhedo vivādaśīlānaṃ tvam indrāṇīti viśrutā /
paryāyanāmabhir divyair indrāṇī ceti viśrutā /
tvayā vyāptam idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṃgamam //
saṃgrāmeṣu ca sarveṣu agniprajvaliteṣu ca /
nadītīreṣu ghoreṣu kāntāreṣu bhayeṣu ca //
pravāse rājabandhe ca śatrūṇāṃ ca pramardane /
prāṇātyayeṣu sarveṣu tvaṃ hi rakṣā na saṃśayaḥ //
tvayi me hṛdayaṃ devi tvayi buddhir manas tvayi /
rakṣa māṃ sarvapāpebhyaḥ prasādaṃ ca kariṣyasi //
imaṃ devyāḥ stavaṃ divyam itihāsasamanvitam /
yaḥ paṭhet prātar utthāya śuciḥ prayatamānasaḥ //
tribhiś ca kāṅkṣitaṃ māsaiḥ phalaṃ vai saṃprayacchati /
ṣadbhir māsair variṣṭhaṃ tu varam ekaṃ prayacchati //
ṣaṇmāsān paṭhate yas tu kāṅkṣitaṃ ca labheta saḥ /
asrcitā navabhir māsair divyaṃ cakṣuḥ prayacchati /
saṃvatsareṇa siddhiṃ tu yathākāmaṃ prayacchati /
satyaṃ ca brahmacaryaṃ ca dvaipāyanavaco yathā //
atiprasaktau krīḍāyāṃ kṛṣṇasaṃkarṣaṇau muhuḥ /
kvacid veśmani nirgatya navanītaṃ ca gṛhṇataḥ /
saṃkṣobhya takraṃ bahuśo dārakau dārakaiḥ saha /
anvabhūtām tato rājan ghaṭāṃś ca parijaghnatuḥ /
dadhi pītvā tu deveśau tān ghaṭāṃś ca pipeṣatuḥ /
śikyaṃ ca parijagrāha kṛṣṇo dārakaveṣavān /
bhittvā chittvā ca govindaḥ papau kṣīrāṇi sarvaśaḥ /
tac chiṣṭaṃ caiva deveśaḥ kṣitau ca samavākṣipat /
pāyasaṃ ca samānīya gṛhād anyatra vikṣipan /
dārakhebhyas tadā kṛṣṇo dadau svaṃ ca samācaran /
śikyāc ca ghaṭam ādāya dadhnāṃ dārakasattamaḥ /
nirbhidyācchidya bhūmau tu niṣpapeṣa sa keśavaḥ //
dārakau tau tu sahasā vatsānāṃ ca paraṃtapa /
dāmnāṃ vimocanaṃ kṛtvā vatsān dhenūr apāyatām /
prativeśma tadā tau tu vyasanaṃ paryakurvatām /
atiprasaktau tau dṛṣṭvā sarvavrajavicāriṇau /

na ca śakto vārayituṃ nandagopaḥ sudurmadau /
tatas tu dārakaiḥ sārdhaṃ kṛṣṇaś cakṣuś ca tadgatam /
ekasya tu tadā kṛṣṇo dārakasya mahīpate /
pracchādya tarasānyaṃ tu dārakaṃ pratyuvāca ha /
gaccha vatsa yathānyatra tathā dṛṣṭaiś ca dārakaiḥ /
yadi dṛṣṭas tvam anyais tu jito daṇḍadharo mama /
ity uktvā balabhadraṃ tu taṃ draṣṭuṃ praiṣayad balī /
sa gatvā balabhadras tu gṛhītvā dārakaṃ balāt /
keśavāya dadau taṃ tu tvaṃ jitaḥ keśavo 'bravīt /
kīlakaṃ ca samānīya vikṣipya bhuvi gūhitam /
āhūya dārakān sarvān idam āha jagatpatiḥ /
śaktaś ced bhavatāṃ kaścit kīlaṃ gṛhṇātu paśyataḥ /
mama pārśvagato bhūtvā daṇḍo deyaś ca tasya ha /
tac chrutvā dārakāḥ sarve taṃ draṣṭuṃ yatnam āsthitāḥ /
nāśaknuvaṃś ca te sarve jitāṃs tān abravīd iti /
evam ādyāni govindo bālakrīḍanakāni vai /
cakāra matimān kṛṣṇo dārakaiḥ saha gokule //
kvacid veśmani saṃgamya śikyasthān payaso ghaṭān /
ādāya yugapat sarvān payaḥ pītvā mudā bhṛśam /
abhihatya tataḥ sarvān niṣpapeṣa hasan bahiḥ /
ācchidya śikyam anyatra tato dadhno ghaṭān kṣipan /
yathākāmaṃ tataḥ pītvā dārakebhyas tato dadau /
atha vegān mudā kṛṣṇaḥ kvacid anyatra veśmani /
guptān ghaṭān upādāya tvarito 'tha babhañja ha /
kvacid dhṛtaghaṭān pūrṇān bahūn ādāya vesmani /
vyabhajad dārakebhyas tu bhakṣayaṃś ca svayaṃ dadau /
anyato veśmanaḥ śikyān ghaṭāṃs takrasya pūrayan /
ādāyādhūya bahudhā tasminn eva muhuḥ kṣipan /
vyahasad vividhaṃ hāsaṃ nanarta ca sa dārakaḥ /
takreṣu ca payaḥ kṣipya takraṃ ca payasi kṣipan /
payo jaleṣu saṃyojya ghṛtam agnau juhāva ca /
evaṃ tau satataṃ tatra cakratur veśmasaṃgaram /
gāvaḥ puṣṭā nīrujāś ca vatsalāḥ kāmadohanāḥ /
āgamya harṣitās tau tu pucchādiṣv avalambatām //
pucchagomūtrasusnātau śṛṅgakarṇāvalambinau /
vatsān ārohamāṇau ca tatpāne phenavo śiśū (sic) //
atha vatsān muhur baddhān dāmabhiḥ kīlakeṣu vai /
bhittvā cchittvā ca dāmāni vatsān dhenuṣv anīyatām /
dāmany ācchidya sarvatra vatsān dikṣu prakālayan /
ākṛṣya dārakān keśair anyonyaṃ samabandhata /

nirudhyamāno gopībhiḥ sa cakre vai muhurmuhuḥ /
sarpiṣā payasā caiva dadhnā takreṇa śūnyakam //
prāyeṇa govrajaṃ cakre pūrvajena sahāyavān /
paśyantīnāṃ ca gopīnāṃ kṛṣṇo nityaṃ sa saṃbhramam //
piban payaś ca vividhaṃ cakre caivaṃ sa vaiśasam //
krandantyo 'tha muhur gopyo yaśodānikaṭaṃ yayuḥ /
kṛṣṇasya ceṣṭitaṃ sarvaṃ yaśodāyai nyavedayan //
mama kumbhyo daśa hatāḥ putreṇānena durmate /
na ca śiṣṭaṃ payas takraṃ ghṛtaṃ vā dadhi leśakam /
kim adya kriyate mūḍhe jīvikā mama naśyati //
pañcāśan mama kumbhīnāṃ śikyād ādāya te sutaḥ /
ghṛtasya pūrṇān suśliṣṭān paśyantyā mama hanti ha //
antarveśmany aśūnyāṃś ca kumbhān sarvān ghṛtena vai /
tāñ śūnyān kārayām āsa na ca śiṣṭaṃ ghṛtaṃ mama /
atikruddhā tathānyāha keśān ārujya sarvaśaḥ /
pañcatriṃśad ghaṭān kṛṣṇo ghṛtena payasā samam /
ādhūyotkṣipya cāvidhya niṣpapeṣa ca bhūtale //
na kiṃcid vyañjanaṃ mūḍhe mama veśmani vidyate /
gāvaś ca vatsakaiḥ pītāḥ kṛṣṇenānena mokṣitaiḥ //
pāyasaṃ bahu pakvaṃ me bhadre jagdham anena vai /
dadhyodanaṃ bhṛśaṃ dattaṃ dārakebhyo rasānvitam //
apūpā bahavo jagdhā bhartrarthe rakṣitā mayā /
saktavo bahavaḥ pītāḥ saṃskṛtāḥ śarkarādibhiḥ //
kiṃ gṛheṇa ca me kāryaṃ kiṃ ghoṣaiḥ kiṃ gavādibhiḥ /
eṣā yāsyāmi durmedhe mūḍhe duṣputrasūyini //
dhenavo mama naṣṭāḥ syur vatsaiḥ sārdhaṃ daśādya vai /
anena kālitā mūḍhe tava putreṇa durhṛdā //
bhakṣitaṃ navanītaṃ me valmīkapratimaṃ navam /
jīvikā mama naṣṭābhūd eṣā yāsyāmi deśakam //
evam atyantato gopyo vinedur visvaraṃ bhṛśam /
kā gatir vada bhadreti gopyaḥ sarvās tadābruvan //
atha tābhyo yathānaṣṭaṃ yaśodā dattavaty alam /
samāśvāsya tataḥ sarvāḥ svaṃ svaṃ veśma vyakālayat /
prāg eva vasudevas tu nandagopena vāritaḥ /
vṛndāvananivāsas te parihartavya ity api //
sa putragurutāṃ paśyan vanaṃ cāsurasevitam /
vimamarśātha buddhyaiva nandagopo mahāmatiḥ //
bahusaṃpadam ālokya gavāṃ vṛndāvane vane /
gopāḥ praveṣṭum icchanti pralambas tatra cāsuraḥ //
nānyad vanaṃ ca paśyāmi samīpe saṃpadā yutam /

kiṃ nu kartavyam iti me putrayoś ca hitaṃ bhavet //
evaṃ vicārayantaṃ taṃ nārado 'bhyāgaman mithaḥ /
brahmaṇā codito vipra indreṇa ca mahātmanā //
yadṛcchayā mahāyogī nityaṃ lokahite rataḥ /
vavande nandagopas tu tasya vai caraṇau muneḥ //
tam āha sasmitaṃ vipraḥ saṃbhramākulamānasam /
jñātvā tvayi manoduḥkhaṃ praṇayāt te 'ham āgataḥ //
idaṃ rahasyaṃ devānāṃ nākhyātavyaṃ kadācana /
asmin kāle mahāprājña kāle jñāsyati vai bhavān //
yat tvāṃ vakṣyāmi ghoṣeśa tat tvaṃ jñāsyasi vai vibho /
na kevalau tava sutau devau mānuṣatāṃ gatau /
rāmakṛṣṇāv imau jātau daityamūlaharāv iti //
asuraṃ pakṣam uddhartuṃ jāyamānaṃ janārdanam /
daityaḥ śakaṭaveṣeṇa jñātvā tvām āśrito 'suraḥ /
śakaṭasya tv adhaḥ suptaṃ nihantuṃ niścitaṃ śiśum //
rakṣāhīnaṃ yuvābhyāṃ ca viyuktaṃ vīkṣya dānavaḥ /
yuvābhyām atha nirmuktaṃ vīkṣya dāmodaraṃ tadā /
labdharandhraś ca niṣpeṣṭuṃ tatkṣaṇāc chiśunā hataḥ //
tāḍito vāmapādena viparyasto mamāra ha /
prabuddhasya tu bālasya tanmuhūrtaṃ vijṛmbhataḥ //
tasyām eva niśāyāṃ ca pūtanāṃ nāma rākṣasīm /
pāyayantīṃ viṣapayaḥ sastanyaṃ prāṇam āharat //
punar arjunabhūtau tau daityau tacchidradarśinau /
hantukāmau tadā bālaḥ svayam eva jaghāna ha //
nānārūpadharān daityān evaṃ hantā tavātmajaḥ /
bhayasthānaṃ na te gopa viśa vṛndāvanaṃ vanam //
tatrāpi sumahatkāryaṃ kartā kṛṣṇo 'yam īdṛśam /
pratyakṣaṃ tava caitāni karmāṇīha kṛtāni ca //
haniṣyati pralambaṃ ca rāmaḥ parabalārdanaḥ /
kṛṣṇaś cāsurasaṃghātaṃ na bhīs tvām upasarpa tu //
ity uktvā nandagopaṃ tu kṛṣṇaṃ tuṣṭāva nāradaḥ /
namas tubhyaṃ jagaddhātre viśvakartre namo namaḥ //
kṛṣṇāya balarūpāya bahurūpāya te namaḥ /
nīlajīmūtavarṇāya gopaveṇupravādine //
namas te devakīmatar namas te yādaveśvara /
namas te devadeveśa namo māyāvidhāyine /
trailokyasthitisaṃhāra+ sṛṣṭikartre namo namaḥ //
viśa vṛndāvanāṃ deva vihara tvaṃ yathāsukham /
tatra daityān mahāvīryāñ jahi yatnaparo bhava //
ity uktvā nārade yāte nandagopo mahāmatiḥ /

vyapetabhayasaṃtrāsaḥ putrayor mudam āvahat //
tau tu vṛndāvanaṃ prāptau vasudevasutāv ubhau /
ceratur vatsayūthāni cārayantau svarūpiṇau //
praviśya ca mahāraṇyaṃ tadā vṛndāvanaṃ vanam /
remire suciraṃ kālaṃ yatheṣṭaṃ sahakeśavāḥ /
gāvaś ca kṣīrasaṃpannā mahiṣyaś ca sunirvṛtāḥ /
tasmin kāle tadā ceruḥ savatsāś ca yathāsukham //
cacāra ca yadā kṛṣṇas tadā vṛndāvanevane /
atha trayodaśe varṣe vardhamāne ca keśave /
saṃprāpto gharmasamayaḥ kṛṣṇe vṛndāvane sthite //
gate ca bhāskare kāṣṭhām uttarāṃ tīkṣṇadīdhitau /
marīcyo dikṣu sarvāsu prasṛtās tīkṣṇavarcasaḥ /
lobhayantyo mṛgāñ śaśvat tīkṣṇaraśmau divākare //
dāvadagdhavibhinnebhyaḥ kīcakebhyo vinirgatāḥ /
saptārciṣo giriṃ dagdham udabhūvann itas tataḥ /
ruravas tarakṣavaś caiva daghdadehā davānalaiḥ /
kuñjarā gharghararavā gharmakālavilolitāḥ /
gharmavātasamākrāntā vinedur visvaraṃ ravam //
kṛṣṇalāḥ pākanirbhinnā vanavāyuvidāritāḥ /
petuś ca sarvataḥ pṛthvīṃ raktapātā ivādriṣu //
reṇavo bahulā bhūmer netramārgavirodhinaḥ /
tamāṃsīva hi gopānāṃ dṛṣṭiṃ pidadhire muhuḥ //
gopāś gharmasaṃtaptā madhyaṃ yāte divākare /
vaneṣu drumamūleṣu gāś ca saṃkālya tasthire //
gopyaḥ kumbhīḥ samādāya nīraiḥ pūrṇāḥ samantataḥ /
uṣṇaraśmikarais taptāś chāyām āśritya tasthire /
vastrair jalārdraiḥ satataṃ vāhayantyaḥ kucān pṛthūn //
jalabindūn dṛtigatāñ śītalān amalān muhuḥ /
ādāya pathi gopālā āsyaśoṣaṃ nirāsire //
mṛṇālair dehajaṃ rūkṣaṃ nīḍasthāś ca vihaṃgamāḥ /
atyuṣṇagharghararavāḥ śuṣkaparṇanivāsinaḥ /
vinedur bhṛśasaṃtaptā dāvarūkṣaiḥ samāhatāḥ //
puṣpair vaibhītakair bhinnā janaprāṇaharaiḥ samam /
kiṃpākaphalagandhāḍhyāḥ kālayanto mṛgadvijān //
itaḥ kvacit tataḥ sadyas tato 'nyatra tataḥ punaḥ /
vātā vavur mahāvegāḥ kālayanto rajo diśaḥ //
āgneyaṃ teja evaitat prasṛtaṃ mādhavasya ha /
vardhamāne mahāgharme jagataḥ śoṣahetuke //
keśave jagatāṃ pāle sthite vṛndāvane vane /
vyādhir gopakule tatra babhūva tumulo mahān //

vyādhayo vividhākārā goṣu gopālakeṣu ca /
prādur babhūvur bahavo gharmakāla upasthite //
mahiṣāś ca bhṛśaṃ taptā jvarātīsāramūrchitāḥ /
sahasā prapatanti sma vajrabhinnā nagā iva //
stabdhalomākṣipakṣmāṇo lambakarṇaśirodharāḥ /
sravadakṣimukhaghrāṇā dantaiḥ kaṭakaṭāyitaiḥ //
prāsvapanpraśritamukhā ghrāṇadantaiḥ prasāritaiḥ /
apūrvavarṇāḥ paśavo necchanto yavasaṃ tṛṇam //
abhīkṣṇaṃ capalāṅgāś ca parinimnākṣimaṇḍalāḥ //
krandamānāś ca tiṣṭhanti śayitāś ca sahasraśaḥ /
bhūmau paripatanti sma sraṃsayantaḥ śakṛnty api //
evaṃvidhair ahobhiś ca pañcaṣaiś ca dinair abhūt /
mahiṣāṇāṃ gavāṃ cāpi dāruṇaṃ mṛtyusaṃśayam //
apūrvam evaṃ sahasā gopālānām abhūd bhayam /
pālayāne tu govinde gopālaiḥ saha gogaṇam //
savatsānāṃ gavām evaṃ vyādhayaś ca pṛthagvidhāḥ /
aprajñātāḥ pradṛśyante vṛddhagopālapaṇḍitaiḥ //
mantraiś ca bheṣajair mukhyair bhiṣajaḥ śāstrayuktibhiḥ /
yatamānāś ca gopālā na śekus tān nivāritum //
kṛtvā cāṅgeṣu dahanaṃ sirāvedhāṃś ca tadvidaḥ /
kurvāṇā bahudhā yatnaṃ na vyādhīn praticakrire //
tato viṣaṇṇam abhavad gopālānāṃ tadā kulam /
savṛddhabālaṃ sastrīkaṃ vyākrośad vyādhinā svayam //
bhṛśam ārtam abhūt trastaṃ saṃnipātajvarārditam /
sarvamarmātigatayā mahāvedanayā yutam //
pīḍitāḥ piṭakābhiś ca grathitāḥ sarvatas tanum /
sirāsthimāṃsaṃ nirbhidya prādur bhūtaḥ savedanaiḥ //
niṣkriyābhis tathānyābhir vyādhibhir bhṛśapīḍitāḥ /
vipannā vḍdhagopālāḥ sagoyūthās tv avāpatan //
gopālāś ca tathānye ca ye ca tadvanavāsinaḥ /
sarve paripatanti sma pibanto yamunājalam //
yamunātīrajenāśu spṛṣṭāḥ sarve ca vāyunā /
tadā gopagaṇān sarvān sa vyādhiḥ samapadyata //
jvaritāḥ kecid āpetur apare yakṣmiṇo 'bhavan /
anye 'tisārasaṃyuktā yamunāvāyuvījitāḥ //
evaṃ bahuvidhākārā vyādhayo goṣu viṣṭhitāḥ /
kecin mṛtāḥ samāpetur mariṣyantas tathāpare //
vyādhirūpair bahuvidhair bhṛśam ārtās tadābhavan //
sarīsṛpāś ca vyālā ye mṛgāḥ sarve ca pakṣiṇaḥ /
prāṇino vividhākārā yāmunaṃ vanam āśritāḥ //

te sarve mṛtasaṃkalpā mṛtāś caiva sahasraśaḥ /
gopālāḥ saha gobhiś ca paripetur diśo daśa //
sarve saṃghūrṇanayanā niśceṣṭā mūrchitā bhṛśam /
petur vanacarā rājañ jīvanto 'pi mṛtā yathā //
apānamūtradvārebhyo mukhanāsākṣikarṇataḥ /
śoṇitaṃ lomakūpebhyo jantavaḥ sasṛjur bahu //
sarveṣāṃ prāṇinām antaḥ samantāt savraṇair mukhaiḥ /
aśakyam ambu vāhartuṃ kiṃ punar bhojanādikam //
dantāś ca vipraśīryante keṣāṃcin na ca bhāṣaṇam /
rasanodgīryate kaṇṭhaiḥ samantāt savraṇair api //
durgandhaṃ duḥsahaṃ tatra prādur āsīd viśeṣataḥ /
sarveṣu samavāyeṣu duṣprekṣyaṃ ca samantataḥ /
ākrośabahulaṃ cāsīt sarvato yamunātaṭe /
naragomṛgayūthānām ārtānāṃ sarvatodiśam //
nāhāraṃ bhuñjate gāvo nauṣadhaṃ na ca khādanam /
śvāsamātraṃ vrajaṃ sarvaṃ śayitaṃ gogaṇaiḥ saha //
evaṃ gate vraje tasmiñ śvāsamātre sthite nṛpa /
atha kṛṣṇaś ca rāmaś ca kaiścid gopaiḥ sahāparaiḥ /
pṛthag anyatra saṃvāsam ādāv evābhyarocatām //
bālo 'pi buddhyā saṃcintya kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ /
idam atretikartavyam iti niścitavān prabhuḥ //
krośamātram atikramya parvatenāntarīkṛtaḥ /
paraḥśataiḥ svasakhibhir nīrogaḥ samapadyata //
mṛcchilāśarkarāvṛkṣa+ tṛṇakāṣṭhalatāguṇaiḥ /
bhuvaḥ saṃsthānam ālokya khānayām āsa medinīm //
utpādya salilaṃ kṛṣṇaḥ svayūthyaiḥ saha gogaṇaiḥ /
tajjalaṃ sa piban kṛṣṇo nīrogaḥ samapadyata //
tad dṛṣṭvānye ca gopālāḥ śaktyālpatarayā yutāḥ /
praāṇam anutiṣṭhanti teṣām kṛṣṇo 'bhavad gatiḥ //
nandagopo yaśodā ca putrau dṛṣṭvā nirākulau /
bhṛśam ārtiyutau cāstām antaḥprītiyutāv api //
bandhuvargo 'pi sumahān nandagopasya cābhavat /
tam avekṣya bhṛśaṃ tapto nābhavat kṛṣṇasaṃnidhau /
anena bandhuvargeṇa saha me godhanena ca /
mriyeyaṃ cāham apy atrety evaṃ matir ajāyata //
atha kṛṣṇaś ca rāmaś ca jvaritau pitarau tadā /
śrutvaivam paramodvignau vyathitau kila tau sthitau //
bandhuvargaṃ ca sakalaṃ godhanaṃ ca tathāgatam /
dṛṣṭvā paramasaṃtrāsam āgatau balakeśavau //
atha tasyām avasthāyāṃ gopālānāṃ vayotigaḥ /

videhād āgataḥ kaścit tasmin kolāhale kila //
sa bandhuvargaṃ saṃprekṣya godhanaṃ ca tathāgatam /
provācāmṛtasaṃkalpaṃ vākyaṃ vidvān sabhāgataḥ //
vayaṃ paśūn samāśritya jīvāmo vigatajvarāḥ /
paśūnāṃ ca patir devaḥ sarvathā vṛṣhabhadhvajaḥ //
tasyārcanavidhiṃ śīghraṃ kurudhvaṃ govṛṣasya ca /
yena śāntim avāpsyāmo na mantrauṣadhapauṣṭikaiḥ //
brāhmaṇāñ śrutasaṃpannān samāhūya yathāvidhi /
asmin saṃnihite sthāne samyag arcāma śaṃkaram /
ityuktāḥ kulavṛddhena te gopāḥ kṛṣṇam āśritāḥ /
tathā cakrur dvijendrāṃś ca samāhūyārcanāvidaḥ //
upahārair namaskārair arcanābhir anekadhā /
suprītamanaso viprās tathā cakrur yathākramam //
havirbhiḥ pāyasaiś cāpi ghṛtena payasāmbunā /
saṃtarpayanto viśveśaṃ hutvā cāgnau ṛṣadhvajam /
devīṃ skandagaṇāṃś caiva govṛṣaṃ nandikeśvaram /
vināyakaṃ ca saṃpūjya stutibhiś cāstuvan haram //
mantrair māheśvarair evaṃ śāntimaṅgalayuktibhiḥ /
pūjayanti sma viprendrās tadbhaktā bhaktavatsalam //
puṣpair gandhaiś ca dhūpaiś ca dīpaiś caiva samantataḥ /
pṛthak pṛthak samarcanti brāhmaṇā vedapāragāḥ /
arcā mūrdhni kṛtās tisraḥ saptarātraṃ ca saṃtatam /
pṛthag goghṛtadhārās tu yathāvidhyupapāditāḥ //
teṣv evāhaḥsu viprendrāḥ saṃhitādhyayane ratāḥ /
tribhir vedais tathā cakrur mahādevaprasaktaye //
gānaiś ca kecid gāyanti śaṃkaraṃ vṛṣabhadhvajam /
nṛtyanti ca viśeṣeṇa rudraprītyartham udyatāḥ //
bhrūkṣepair akṣavikṣepair mukhān nayanasūcakaiḥ /
hastavinyāsayogaiś ca pādaghātaiś ca bhāgataḥ //
nṛttaṃ kurvatsu vipreṣu śivasya pramukhe tadā /
saptame 'hani madhāhne prodbhūtaṃ mahad adbhutam //
teṣām eko dvijendras tu vedavedāṅgapāragaḥ /
unmatta iva saṃjajñe sāṭṭahāsaḥ punaḥ punaḥ //
divyaṃ nṛttaṃ samālebhe divyaṃ geyaṃ tathaiva ca /
māheśvareṇa bhūtena samāviṣṭo vimohitaḥ //
vismitāḥ sarva evāsaṃs tasmin sadasi ye sthitāḥ /
sa ca vai divyanṛttānte devāveśī vaco 'bravīt //
asmin muhūrte kailāsād āgataḥ parameṣṭhinaḥ /
śāsanaṃ samupādāya mūrdhnā sarvajagadguroḥ //
vartamānaṃ paśūnāṃ ca gopālānāṃ ca saṃkaṭam /

vane nivasatāṃ jñātvā prāṇināṃ ca mahadbhayam //
yuṣmadarcāviśeṣāc ca sauṣṭhavāc ceha karmaṇaḥ /
vaco govṛṣabhaktyā ca paśūnāṃ patir abravīt //
śaṅkukarṇāśu gatvā tvaṃ yamunātīravāsinām /
ārtānāṃ brūhi madvākyaṃ samāviśya dvijottamam //
sarvaprāṇiṣu sarvatra dvāparānte mahāsuraḥ /
manuṣyaloke bhogārthaṃ dṛṣṭvā bandhūn anekaśaḥ //
jātaḥ kālaḥ kalir nāma virocanasuto balī /
anujāto baleḥ pūrvam asurendro mahābalaḥ /
viṣavṛkṣaḥ kapittho 'būt kālindyā dakṣiṇe taṭe /
prabhūtaskandhaviṭapaḥ khagamair anupāsitaḥ //
parivārās tam āśritya bahubhṛtyās tadāśrayāḥ /
viṣakaṇṭakino vṛkṣā latā vallyaś ca jajñire //
tasya bhāryāḥ sapakṣāś ca sahasratanayās tathā /
gobhūtā vatsabhūtāś ca caranti yamunātaṭe //
nirgopā vanagāvas tā darpayuktā savatsakāḥ /
nirgopāś ca tathā gāvaḥ savatsāḥ sarvato vane /
viṣavṛkṣasya ca phalam upayuñjanti nirvṛtāḥ //
sa ca dvādaśavarṣānte vṛkṣaḥ puṣpaphalākulaḥ /
tadā bhavanti rogāś ca tadgandharasamūrchitāḥ //
sa tu puṣpitamātreṇa bhavet phalayuto drumaḥ /
visṛjan kaṭukaṃ gandhaṃ vyādhīnām ākaraṃ muhuḥ //
purā tad vanam utsṛjya jīvanti prāṇino bhayāt /
drumāṇāṃ ca bhaved vyādhir vṛkṣāveśasamusthitaḥ (sic) /
asmin kāle hi gopālāḥ prāyaśas tad vanaṃ gatāḥ /
gobhiḥ saha caranti sma te vṛkṣasyāvidūrataḥ //
paryāyād dvādaśād bānām asmin kāle kramāgate /
vṛkṣaś ca puṣpaphalavān kapitthaḥ samajāyata /
vyādhayaś ca jvarādīni bahurūpāṇi jajñire /
atyāsannatayā kaṣṭam abhūd atranivāsinām //
anyac cāha mahādevo nandagopasutāv ubhau /
viṣaṃ ca viṣavṛkṣaṃ ca śaktau śīghram apohitum //
itaḥ paraṃ vyādhayaś ca na bhavantīha pūrvavat /
sabhṛtyo viṣavṛkṣaś ca ubhābhyāṃ caiva eva hi /
chedite vyādhayas tasmin na jāyante sma pūrvavat //
gāvo gopāś ca jīvantu prasādāt parameṣṭhinaḥ //
ahaṃ tatra gamiṣyāmi yatrāste parameśvaraḥ /
ambikākucakastūrī+ paṅkāṅkitabhujāntaraḥ /
ity uktvāveśito vipraḥ saṃjñāṃ svām āptavāṃs tadā //
ity uktvāntarhitaḥ syāc ca śaṅkukarṇo mahābaḹaḥ /

atha sarve tu gopālāḥ saṃprekṣanta parasparam /
rāmakṛṣṇau viśeṣeṇa prekṣante sma mudāyutāḥ //
teṣām iṅgitam ākāraṃ jñātvā kṛṣṇaḥ svabāndhavān /
idam āha vaco dhīmān madhuraṃ madhurākṛtiḥ //
abālo bālarūpeṇa mohayan sarvamānuṣān /
śāsanād devadevasya vayaṃ sarve viṣadrumam /
yāsyāmo gopavṛddhāś ca tiṣṭhantv atra sabālakāḥ //
ity uktvā sahasā kṛṣṇaḥ kṛtvā viprān pradakṣiṇam /
devālayaṃ ca tad dhīmān prayayau yamunāvanam //
saṃkarṣaṇena sahitā yuvāno gopapuṃgavāḥ /
siṃhanādaṃ prakurvantaḥ kṛṣṇasya purato yayuḥ //
muktarogā gaṇapateḥ paścād āgamanād dhareḥ /
pṛṣṭhataḥ sarvagopālā brāhmaṇāś ca tam anvayuḥ //
vicinvānā yathoddiṣṭaṃ sarvatra yamunātaṭe /
āghrāya tiktaṃ rūkṣamaṃ ca durgandhaṃ ghrāṇaduḥsaham //
tam apaśyan nadītīre prabhūtaṃ vṛkṣam ucchritam /
dūrād evāmbaratale vanasyopari ketuvat //
ṭakkaiḥ kuntaiḥ kuṭhāraiś ca khanitrair aparair dṛḍhaiḥ /
chittvā te tad vanaṃ ghoram atidurvedham āyasaiḥ /
drumavallīlatārūpair dānavair abhirakṣitam //
viṣavṛkṣāṃś ca tāṃś chittvā tāv ubhau rāmakeśavau /
jagmatus tasya vṛkṣasya samīpaṃ prāṇividviṣaḥ //
tau taṃ dadṛśatur daityaṃ vṛkṣabhūtam avasthitam /
triṃśadvyāmāyataskandhaṃ tadardhapariṇāhinam /
atyucchritaṃ mahāśākhaṃ sarvaprāṇinirāśrayam //
ṛte tatputradārāṃś ca ye jīvanti tam āśritāḥ /
tau samīkṣyāśu gtahane savatsā madagarvitāḥ /
adṛṣṭamānuṣāḥ pūrvaṃ gāvas tasthuḥ kutūhalāt //
tāv ubhāv api saṃprekṣya rāmakṛṣṇau viṣadrumam /
pakvair apakvair bālaiś ca sarvataḥ saṃvṛtaḥ phalaiḥ //
atho viṣaphalaṃ chettum udyatau narapuṃgavau /
saṃrabdhau kāṣṭhapāṣāṇaiḥ śātayām āsatuḥ phalam /
ucchritya bāhū vipulau nirbhujya daśanacchadam //
vikṣepaṃ cakratuḥ khaṇḍaiḥ kāṣṭhānām aśmanām api /
dhanvinām apy avadhyāni dūratvād gaganecaraiḥ /
phalāny aśātayat kṛṣṇo hastābhhyāṃ kāṣṭhaśaṅkubhiḥ //
hastagrāhyān anekāṃś ca kāṣṭhān pāṣāṇasaṃcayān /
pradaduḥ satvarā gopās tayor hasteṣu sarvataḥ //
udyamyāhatya tair evam ūrdhvavakrāv ubhāv api /
phalāni kubhamātrāṇi pātayāṃ cakratuḥ kṣitau //

tau bṛhadbhiḥ samāghnantau bahuśākhāsv anekadhā /
pātyamānaiḥ phalaiś caiva cakratus tumulaṃ svanam //
gopāś ca neduḥ saṃhṛṣṭā nedatus tau ca siṃhavat /
phalaśātanajaś cāsīd ekībhūto mahāravaḥ //
tāś ca gāvo bhṛśodvignā āsuraṃ bhāvam āśritāḥ /
dṛṣṭavantyaś caśṛṇvantyaḥ prāgadṛṣṭaśrutaṃ vane //
ghorā bhayānakā gāvaḥ savatsās tān abhidrutāḥ /
nihantuṃ niścitā bhūtvā goppālān abhisaṃgatāḥ //
dantair viṣāṇaiḥ pādaiś ca laṅgūlair mastakaiḥ khuraiḥ /
samāhatya nijaghrus tān sakṛṣṇamusalāyudhān /
hanyamānā vane gopāḥ paśubhir bhīmavikramaiḥ /
aśaknuvantas te tatra viprajagmur diśo daśa //
humbhāravāś ca nādāś ca ceṣṭāś ca vividhā guṇāḥ /
yathā syuḥ saurabheyāṇāṃ na santy āsāṃ tathā kvacit //
gavāṃ bhāvocitaḥ kṛṣṇas tat sarvam upalakṣya ca /
svayaṃ ca gopo medhāvī bālo 'pi nipuṇaḥ sadā //
vijñāya dānavagaṇaṃ tato gorūpadhāriṇam /
ākārair iṅgitair yuktyā niścitaḥ sa tu buddhimān //
sālaṃ gṛhītvā tatraiva sthito hy atibalas tadā /
tasmin muhūrte catvāro vatsabhūtāḥ kaleḥ sutāḥ /
samāghnan sahasā kṛṣṇaṃ lalāṭaiś caraṇaiḥ khuraiḥ //
sa tīkṣṇam āhataḥ kṛṣṇo vatsais tair vītasaṃbhramaḥ /
hastābhyām abhijagrāha saṃhatān vātaraṃhasaḥ //
teṣāṃ balena vijñāya teṣu hastagateṣu ca /
daityā niḥsaṃśayam iti harir niścitavān ayam //
tatkṣaṇād avicāryaiva prārabdhaṃ kāryam ātmanaḥ /
na cicchedāntare kṛṣṇo hastaprāptān avismitaḥ /
ekaikam eṣāṃ cikṣepa pādān saṃgṛhya līlayā /
dakṣiṇena kareṇaiva gṛhītvā cetarān api //
evaṃ vatsair abhighnantaṃ sarve vatsā viṣadrumam /
kṛṣṇaṃ dṛṣṭvābhyadhāvanta visṛjyānyān vimarditum //
tān sarvān ekahastena saṃdhārya sa mahādyutiḥ /
apareṇāhanad vatsair ucchritya balavān drumam //
tataḥ saṃbhūya te vatsāḥ sarvataś ca samādravan /
samāhananta saṃrabdhāḥ pādair dantaiś ca mastakaiḥ //
tān hatvā balavān kṛṣṇaḥ pādajānvaṃsakūrparaiḥ /
vidhūyāpātayad bhūmau svakāryam anutasthivān //
nṛtyann iva babhau kṛṣṇaḥ kurvann abhinayakriyām /
śarīreṇa samagreṇa kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ //
tenotsṛṣṭaiś ca tair vatsaiḥ sāravadbhir anekadhā /

babhañjur vṛkṣaśākhās taṃ hanyamānā balīyasā //
ugram uccaistaraṃ bhūyo vatsadrumasamāgame /
prādur āsātikaṭukaṃ tan mahābhairavaṃ ravam //
vṛkṣaśākhāvibhinnāṅgāḥ kāleyas te mahāsurāḥ /
petuḥ pṛthivyāṃ svair dehaiḥ śavabhūtā mahāsurāḥ /
phalaiś ca sahitāḥ śākhāḥ śākhābhiḥ sahitāḥ śavāḥ //
tatrāsīd rudhiraklinnā bhūmiḥ kiṃcitkṣaṇāntare //
tasmin kolāhale vṛtte gāvas tadvatsamātaraḥ /
abhipetuḥ samudvighnāḥ sarvās tā yatra te sthitāḥ /
tā āpatantīr evādau balavān rohiṇīsutaḥ /
bhartsyan kāṣṭhaghātaiś ca bhrāmayan sarvatodiśam //
hanyamānān sutān dṛṣṭvā pragadṛṣṭaśrutena ca /
tān sarvān ekahastena saṃdhāpya sumahābalam /
apareṇāhananvatsabhyo . . . tyabala . /
mahārevaṇa sodvignāḥ svayaṃ cāpi bhṛśāhatāḥ //
tāḥ samucchritalāṅgūlāḥ stabdhakarṇaśirodharāḥ /
bhayād añcitalomāno viviśuḥ sarvato vanam //
asurāḥ paśavas tāsām anvayo niṣphalo bhuvi /
adyāpi saṃcaranty eva mahāraṇye janāvṛte //
atha dāmodaraḥ śīghraṃ hastaprāpāṅasaṃhatim /
dikṣu sarvāsu vatsānāṃ kṣipan vṛkṣe babhañja ha //
ubhābhyām api hastābhyāṃ yugapac ca pṛthak ca saḥ /
ekagrāhaiś ca bahubhir tair vatsair vṛkṣam āhanat //
kṣipyamāṇais tato vṛkṣo vatsair bhagno 'tha viṣṇunā /
sāravanto hatā vṛkṣā vatsāś ca nihatās tathā //
aśeṣam eva vatsānāṃ kṣayaṃ nītvā janādanaḥ /
nanāda siṃhavat kṛṣṇaḥ saṃkarṣaṇasahāyavān //
samāsannaśarīrās te śavabhūtāś ca dānavāḥ /
sarvato viṣavṛkṣasya śerate dharaṇītale //
dāruṇaiś ca vapurbhis tair bhagnair aṅgair anekadhā /
āplutā rudhiraugheṇa virejur vismayāvahāḥ //
dṛṣṭvā tat karma kṛṣṇasya vismitās tatra ye sthitāḥ /
asādhyaṃ sumahat kāryaṃ kṛtvā kṛṣṇo vyavasthitaḥ //
atha pūrvajam āmantrya kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ /
śeṣaṃ vṛkṣaṃ samunmathya gopālair adahat saha /
viṣakaṇṭakino vṛkṣās tatra ye tān vyanīnaśat //
tato vallyaś ca bhūyiṣṭhā ye ca gulmās tadāśritāḥ /
chittvā saṃgṛhya tān sarvān bhagno yatra viṣadrumaḥ /
tatra parvatavad rāśiṃ kṛtvāgniṃ samupānayat //
samūlaskandhaviṭapaṃ viṣavṛkṣam aśeṣataḥ /

adahat patitaiḥ sārdhaṃ phalaiḥ puṣpaiḥ śavais tathā //
adahat tad vanaṃ sarvaṃ saparvatamahādrumam /
bhūyiṣṭhaṃ grīṣmakāle tu śuṣkaparṇatṛṇolapam //
puṣpaparṇatṛṇopetaṃ bhasmībhūtaṃ janārdanaḥ /
bhasmāvaśeṣaṃ saṃdahya śānte tasmin vibhāvasau /
ākāśāt puṣpavṛṣṭiś ca papāta dharaṇītale //
vavau vāyuḥ sukhasparśaḥ praśāntam abhavad rajaḥ /
devaduṃdubhayo nedur nīrujaṃ cābhavad vanam //
tato rāmaś ca kṛṣṇaś ca pūjyamānau mudā yutau /
gopālair brahmaṇaiḥ sārdhaṃ pratiyātau mahāvanāt //
samūlaghātaṃ saṃdahya siddhārthās taṃ mahādrumam /
gopālāḥ kṛtakarmāṇaś cakruḥ siṃhadhvaniṃ muhuḥ //
praviśya yamunāṃ gopā jalakrīḍās tv anekaśaḥ /
sakṛṣṇā gopamukhyāś ca cakrur nityavihāriṇaḥ //
jalavādyāny anekāni vādayantaḥ parasparam /
cakruḥ śikṣāviśeṣāṃś ca vyāyāmāṃś ca jalāśrayān //
nṛtyantaḥ praharantaś ca gāyanto gopadārakāḥ /
āliṅgantaḥ pramuditā laṅghayantaḥ parasparam //
yuddhamārgaṃ ca saṃyūhya cakrur yuddhakramaṃ muhuḥ /
jalagūḍhaśarīrās te cerur nadyām adhogatāḥ //
antaś copari toyasya rāmakṛṣṇau mudā yutau /
praśasyamānau gopālaiḥ svāmitvam upajagmatuḥ //
athāparāhṇasamaye viśeṣitajalakriyau /
samutteratur īśau tau sayūthāv iva yūthapau //
nandagopaniyogena tatrāsīt pūrvam eva hi /
parikalpitam annādyaṃ putrayor utsave sati //
tatas tasya niyogāc ca suddham āhāram āhṛtam /
nyavedayaṃś ca tatraiṣāṃ gopanāryaḥ sadārakāḥ //
tatra tau vimale vastre paridhāya svalaṃkṛtau /
ājahrur aśanaṃ mṛṣṭam amṛtaṃ vibudhā iva //
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca vidhivad vyañjanānvitam /
bhakṣyabhojye coṣyalehye vividhair vyañjanair yute /
āhṛtyācamya tatraiva kiṃcit kālaṃviśaśramuḥ //
tatra maṅgalasaṃyuktāḥ śakunā yamunātaṭe /
śivāś ca lokasiddhyarthaṃ śivā vāco vavāśire //
tataś ca rāmakṛṣṇau tau gopaiḥ krīḍāparāyaṇau /
tata utthāya gopālāḥ svadeśān prati niryayauḥ /
goniveśaṃ mudā yuktāḥ sāyāhne vītakalmaṣāḥ //
nṛtyantaḥ prahasantś ca dhāvantaś ca parasparam /
āliṅgantaḥ pramuditā laṅghayantas tathāpare //

sabhrūvilasitāṃ vīṇāṃ vādayantas tathāpare /
saveṇaśṛṅgavetrāṃ ca vīnāṃ ca vādayaṃs tathā /
pratiyātāḥ sukhaṃ gopāḥ sukaṇṭhā madhurasvarāḥ //
paṭahānāṃ ninādaś ca veṇuvīṇāvimiśritaḥ /
samantataḥ prādur āsīt kṛto gopair mudānvitaiḥ //
evaṃ saṃbhūtam atulaṃ śabdaṃ kurvan kumārakāḥ /
praharṣam atulaṃ labdhvā bhejire vāsam eva te //
gatasya tasya devasya dharmakālo mahān abhūt /
alpodako mahāraudraḥ sarvaprāṇinirāśrayaḥ //
syālo 'tha nandagopasya mithileṣu gavāṃ patiḥ /
pravṛddhagodhano dakṣaḥ kumbhako nāma nāmataḥ /
dātā dugdhasya sarveṣāṃ takrasya ca ghṛtasya ca /
janasya priyavāṅ nityaṃ yaśodāyā jaghanyajaḥ //
dharmadā tasya bhāryāsīd dharmadaiva ca nāmataḥ /
sā sūtāpatyayugalaṃ śobhanaṃ gopabhūṣaṇam //
tayos tatra pumāñ jātaḥ śrīdāmā nāma viśrutaḥ /
sarvaiś ca sadguṇair yuktaḥ sarvaprāṇimanoramaḥ //
nīlā nāma ca kanyāsīd rūpaudāryaguṇānvitā /
hasantī gamanair haṃsān bhūspṛṣṭacaraṇān muhuḥ //
padmapatranibhau pādau vartulāyatajaṅginī /
līnāsthijānusaṃdhānā māṃsalorudvayā mṛduḥ //
rathavistīrṇajaghanā mṛdūtkīrṇagaḷatrikā /
viśālorusamāviṣṭā cakranābhir manoramā //
kramād ūrdhvavalī nimna+ tanumadhyatanūruhā /
suvarṇakumbhasadṛśau dṛḍhau pīnau stanau mṛdū //
dhārayantī mṛdusparśā kāmasya jananī nṛṇām /
kambugrīvā sunāsā sā sukapolamanoharā //
śubhavidrumabimbauṣṭhī sudatī śubhanāsikā /
vinidrāmbujavaktrā sā nīlotpalanibhekṣaṇā //
vilāsinī sukarṇāntā smaracāpanibhe ubhe /
bhruvau dadhānā susnigdhā ardhacandralalāṭikā //
dīrghakuñcitakeśāḍhyā lakṣaṇaiḥ sakalair yutā /
trilokaratnabhūtā sā viśvacittavilolinī /
yauvanasthā sukāntāṅgī devamartyavilobhinī //
tāṃ vavruḥ sarvabhūpālā bhūyo bhūyo viśāṃ pate /
na teṣāṃ kasyacid dattā pitrā vidhibalāśrayāt //
etasminn eva kāle tu vṛṣarūpā mahāsurāḥ /
kālanemisutāḥ sapta vikrāntā bāhuśālinaḥ //
tadā devāsure yuddhe viṣṇunā prabhaviṣṇunā /
saṃgrāmān bahuśaḥ kṛtvā tena yuddhe jitās tadā /

diśo mūḍhāḥ prajagmus te viṣṇuṃ hantuṃ samudyatāḥ //
yāvat kṛṣṇo yadukule jāto daiteyasattamāḥ /
jñātvā viṣṇuṃ yadukule yatnavantaḥ samutthitāḥ //
vṛṣarūpadharāḥ sapta kumbhakasya vraje vasan /
balavanto mahāśṛṅgā mahākukṣiśirodharāḥ //
lambasāsnā mahāgrīvā mahākumbhakakudminaḥ /
pṛthudīrghamahāvālāḥ pṛthutīkṣṇakhurāḥ kharāḥ //
dīrghavaktrā dīrghadantāḥ kuṇḍanetrā sukarṇakāḥ /
nityadṛptāḥ mahāhrādās trāsitāḥ śeṣagogaṇāḥ //
te vṛṣāḥ sarvato jaghnur gāś ca vatsāṃś ca durmadāḥ /
garbhān āsrāvayan sarvān gavāṃ sasyāny abhakṣayan //
videhasasyajātāni bhakṣayitvā muhur muhuḥ /
sasyānāṃ pālakān sarvān ādhāvanti sma sarvataḥ /
kumbhakasya vraje rātrau vasanti sma mudānvitāḥ //
kṛṣīvālās tataḥ sarve rājño mithilavarmaṇaḥ /
nyavedayaṃs tadā sarvaṃ vṛṣaiḥ sasyavināśanam //
yāny eva tava sasyāni rāṣṭre jātāni sarvaśaḥ /
bhakṣitāni samastāni kumbhakasya vṛṣair nṛpa /
saptabhis taiḥ samudriktair damanena vivarjitaiḥ //
te nivāryā mahīpāla yadi te syāj jagattrayam /
sādayanti muhuḥ sarvān naṣṭā rājan bhavatprajāḥ //
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā rājā janakasaṃbhavaḥ /
dūtaiḥ kumbhakam āhūya vacanaṃ cedam abravīt //
tava sapta vṛṣā gopa nirdamāḥ sasyaghātakāḥ /
damyantām adya sarve te vṛṣāḥ sarvaprayatnataḥ //
anyathā daṇḍya eva syāt sabandhuḥ saprajo bhavān /
gaccha gopair matiyutair damane kuśalaiḥ samam /
damyantāṃ te vṛṣāḥ sapta na bhayaṃ vidyate tava //
atha rātrau kvacid dṛptān dānavān vṛṣarūpiṇaḥ /
gopālair aparaiḥ sārdhaṃ niyantum upacakrame /
rajjuhastās tadā sarve mandaṃ mandam upāyayuḥ //
atha te ballavān dṛṣṭvā rajjuhastān samantataḥ /
huṃbhāravaṃ prakurvāṇā gopān evābhidudruvuḥ /
tān khuraiḥ śṛṅgakoṇaiś ca samājagmuḥ samantataḥ //
te hatā gopamukhyās tair gataprāṇāḥ samaṃ bhuvi /
patitāḥ śerate bhūmau vajrabhagnā ivācalāḥ //
dārakā dārikā vatsās tair hatāḥ patitā bhuvi /
śerate mṛtabhūyiṣṭhāḥ kumbhakasya vraje sma ha //
niśceṣṭam abhavat sarvaṃ vrajaṃ nihatadārakam /
na śekus te vṛṣān roddhuṃ dṛḍhair dāmabhir udyatāḥ /