Harivaṃśa, Appendix I · Part 120

prathame merusāvarṇe pravakṣyāmi munīñ śṛṇu //
meghātithis tu paulastyo vasuḥ kāśyapa eva ca /
jyotiṣmān bhārgavaś caiva dyutimān aṅgirās tathā //
savanaś caiva vāsiṣṭha ātreyo havyavāhanaḥ /
paulahaḥ sapta ity ete ṛṣayo rohite 'ntare //
devatānāṃ gaṇās tatra traya eva narādhipa /
dakṣaputrasya putrās te rohitasya prajāpateḥ //
dhṛṣṭaketur dīptaketuḥ pañcahotro nirākṛtiḥ /
pṛthuśravā bhūridyumna ṛcīko bṛhato gayaḥ /
prathamasya tu sāvarṇer nava putrā mahaujasaḥ //
daśame tv atha paryāye dvitīyasyāntare manoḥ /
haviṣmān paulahaś caiva sukṛtiś caiva bhārgavaḥ /
āpomūrtis tathātreyo vāsiṣṭhaś cāṣṭamaḥ smṛtaḥ //
paulastyaḥ pramatiś caiva nābhogaś caiva kāśyapaḥ /
aṅgirā nabhasaḥ satyaḥ saptaite paramarṣayaḥ /
devatānāṃ gaṇau dvau tau ṛṣimantrāś ca ye smṛtāḥ //
manoḥ sutottamaujāś ca nikuṣañjaś ca vīryavān /
śatānīko nirāmitro vṛṣaseno jayadrathaḥ /
bhūridyumnaḥ suvarcāś ca daśa tv ete manoḥ sutāḥ //
ekādaśe 'tha paryāye tṛtīyasyāntare manoḥ /
tasya saptaṛṣīṃś cāpi kīrtyamānān nibodha me //
haviṣmān kāśyapaś cāpi haviṣmān yaś ca bhārgavaḥ /
taruṇaś ca tathātreyo vāsiṣṭhas tv anaghas tathā //
aṅgirāś cārudhiṣṇyaś ca paulastyo niścaras tathā /
paulahaś cāgnitejāś ca bhāvyāḥ sapta maharṣayaḥ //
brahmaṇas tu sutā devā gaṇās teṣāṃ trayaḥ smṛtāḥ /
sarvatragaḥ suśarmā ca devānīkaḥ purūdvahaḥ //
kṣemadhanvā dṛḍhāyuś ca ādarśaḥ paṇḍako manuḥ /
sāvarṇasya tu putrā vai tṛtīyasya nava smṛtāḥ //
caturthasya tu sāvarṇer ṛṣīn sapta nibodha me /
dyutir vasiṣṭhaputraś ca ātreyaḥ sutapās tathā //
aṅgirās tapasomūrtis tapasvī kāśyapas tathā /
tapośanaś ca paulastyaḥ paulahaś ca tapo raviḥ //
bhārgavaḥ saptamas teṣāṃ vijñeyas tu tapodhṛtiḥ /
pañca devagaṇāḥ proktā mānasā brahmaṇaś ca te //
devavāyur adūraś ca devaśreṣṭho vidūrathaḥ /
mitravān mitravindaś ca mitrasenaś ca mitrakṛt /
mitrabāhuḥ suvarcāś ca dvādaśasya manoḥ sutāḥ //
trayodaśe 'tha paryāye bhāvye manvantare manoḥ /
aṅgirāś caiva dhṛtimān paulastyo havyapastu yaḥ //

paulahas tattvadarśī ca bhārgavaś ca nirutsukaḥ /
niṣprakampas tathātreyo nirmohaḥ kaśyapas tathā //
sutapāś caiva vāsiṣṭhaḥ saptaite tu maharṣayaḥ /
traya eva gaṇāḥ proktā devatānāṃ svayaṃbhuvā //
trayodaśasya putrās te vijñeyās tu ruceḥ sutāḥ /
citraseno vicitraś ca nayo dharmabhṛto dhṛtaḥ //
sunetraḥ kṣatravṛddhaś ca sutapā nirbhayo dṛḍhaḥ /
raucyasyaite manoḥ putrā antare tu trayodaśe //
caturdaśe 'tha paryāye bhautyasya evāntare manoḥ /
agnīdhraḥ kāśyapaś caiva paulasyo māgadhas tathā //
bhārgavo hy atibāhuś ca śucir āṅgirasas tathā /
yuktaś caiva tathātreyaḥ śukro vāsiṣṭha eva ca /
ajitaḥ paulahaś caiva antyāḥ saptarṣayaś ca te //
manvantarasya saṃkhyānaṃ yugānāṃ ca mahāmate /
brahmaṇo 'hnaḥ pramāṇaṃ ca vaktum arhasi me dvija //
ahorātraṃ vibhajate sūryo mānena laukikam /
tām upādāya gaṇanāṃ śṛṇu saṃkhyām ariṃdama //
nimeṣaiḥ pañcadaśabhiḥ kāṣṭhā triṃśat tu tāḥ kalā /
triṃśatkalo muhūrtas tu triṃśatā tair manīṣiṇaḥ //
ahorātram iti prāhuś candrasūryagatiṃ nṛpa /
raver gativiśeṣeṇa sarveṣv eteṣu nityaśaḥ //
viśeṣeṇa tu sarveṣu ahorātraṃ ca nityaśaḥ //
ahotrātrāḥ pañcadaśa pakṣa ity abhiśabditaḥ /
pakṣau dvau ca smṛto māso dvau māsāv ṛtur ucyate //
abdaṃ dvyayanam uktaṃ tu ayanaṃ tv ṛtubhis tribhiḥ /
dakṣiṇaṃ cottaraṃ caiva saṃkhyānārthaviśāradaiḥ //
mānenānena yo māsaḥ pakṣadvayasamāhitaḥ /
pitṝṇāṃ tad ahorātram iti kālavido viduḥ //
kṛṣṇapakṣas tv ahas teṣāṃ śuklapakṣas tu śarvarī /
kṛṣṇapakṣe tv ahaḥśrāddhaṃ pitṝṇāṃ vartate nṛpa //
mānuṣeṇa tu mānena yo vai saṃvatsaraḥ smṛtaḥ /
divyam ekam ahas tena tathā māsābdasaṃsthitiḥ /
devānāṃ tad ahorātraṃ divā caivottarāyaṇam //
divyam abdam ahorātram ahas tasyottarāyaṇam /
dakṣiṇāyanaṃ smṛtā rātriḥ prājñais tattvārthakovidaiḥ //
divyam abdaṃ daśaguṇam ahorātraṃ manoḥ smṛtam /
ahorātraṃ daśaguṇaṃ mānavaḥ pakṣa ucyate //
pakṣo daśaguṇo māso māsair dvādaśabhir guṇaiḥ /
ṛtur manūnāṃ saṃproktaḥ prājñais tattvārthadarśibhiḥ //
ṛtutrayeṇa tv ayanaṃ taddvayenaiva vatsaraḥ /

ṣaḍbhis tair vatsaraṃ proktaṃ tena saṃkhyā nibadhyate /
catvāry eva sahasrāṇi varṣāṇāṃ tu kṛtaṃ yugam //
tāvac chatī bhavet saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tathā nṛpa /
trīṇi varṣasahasrāṇi tretā syāt parimāṇataḥ /
tasyāś ca triśatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tathāparaḥ //
tathā varṣasahasre dve dvāparaṃ parikīrtitam //
tasyāpi dviśatī saṃdhyā saṃdhyāśaś ca tathāvidhaḥ //
kalir varṣasahasraṃ tu saṃkhyāto 'tra manīṣibhiḥ /
tasyāpi śatikā saṃdhyā saṃdhyāṃśaś caiva tadvidhaḥ //
eṣā dvādaśasāhasrī yugasaṃkhyā prakīrtitā /
divyenānena mānena yugasaṃkhyāṃ nibodha me //
sasarja sa punas tāta jagat sarvam idaṃ vibhuḥ /
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliś caiva caturyugam /
yugaṃ tad ekasaptatyā guṇitaṃ nṛpasattama /
manvantaram iti proktaṃ saṃkhyānārthaviśāradaiḥ //
ayanaṃ cāpi tat proktaṃ dve 'yane dakṣiṇottare //
manuḥ pralīyate hy atra samāpte 'thāyane prabho /
caturyugasahasraṃ tu brahmaṇo dinam ucyate /
rātriś caitāvatī tasya tābhyāṃ pakṣādikalpanā /
tato 'paro manuḥ kālam etāvantaṃ bhavaty uta /
samatīteṣu rājendra proktaḥ saṃvatsaraḥ sa vai //
tad eva cāyutaṃ proktaṃ muninā tattvadarśinā /
brahmaṇas tad ahaḥ proktaṃ kalpaś ceti sa śabdyate //
sahasrayugaparyantam ahar yad brahmaṇo viduḥ /
rātriṃ yugasahasrānte te 'horātravido janāḥ /
sahasrayugaparyantā yā niśā procyate budhaiḥ /
nimajjaty apsu yatrorvī saśailavanakānanā //
tasmin yugasahasre tu pūrṇe bharatasattama /
brāhme divasaparyante kalpo niḥśeṣa ucyate //
ity ete pitaro devā devāś ca pitaraḥ punaḥ /
anyonyaṃ pitaro hy ete devāś ca pitaraś ca ha //
trayo mūrtim ṛte tāta catvāras tu samūrtayaḥ /
teṣāṃ śrāddhāni satkṛtya devāḥ kurvanti yatnataḥ //
bhaktāḥ prāñjalayaś caiva devās tadgatamānasāḥ /
viśve ca sikatāś caiva pṛśnayaḥ śṛṅgiṇas tathā //
kṛṣṇā viśvā ajāś caiva vidhivat pūjayanty uta /
prajās tu vātaraśanā divākīrtyās tathaiva ca //
meghāś ca marutaś caiva brahmādyāś ca divaukasaḥ /
bhṛgvaṅgirotripramukhā ṛṣayaḥ sarva eva ca //
yakṣā nāgāḥ suparṇāś ca kiṃnarāś cāraṇaiḥ saha /

pūjayanti pitṝn ete sarva eva phalārthina //
evam ete mahātmānaḥ śrāddhaiḥ satkṛtya pūjitāḥ /
sarvān kāmān prayacchanti śataśo 'tha sahasraśaḥ //
hitvā trailokyasaṃsāraṃ jarāmṛtyubhayaṃ tathā /
mokṣayogaṃ prayacchanti aiśvaryaṃ ca pitāmahāḥ //
mokṣopāyam athaiśvaryaṃ sūkṣmadeham adehatām /
kṛtsnaṃ vairāgyam ānantyaṃ prayacchanti pitāmahāḥ //
aiśvaryavihitaṃ yogam aiśvaryaṃ yoga ucyate /
yogaiśvaryam ṛte mokṣaḥ kathaṃcin nopapadyate /
apakṣasyeva gamanam antarikṣe patatriṇaḥ //
variṣṭhaḥ sarvadharmāṇāṃ mokṣadharmaḥ sanātanaḥ /
pitṝṇāṃ saṃpradānena prāpyate sumahātmanām //
muktāvaiḍūryavāsāṃsi vājināgā yugāni ca /
koṭiśaś caiva ratnāni prayacchanti pitāmahāḥ //
haṃsasārasayuktāni muktāvaiḍūryavanti ca /
kiṃkiṇījālayuktāni sadāpuṣpaphalāni ca //
vimānānāṃ sahasrāṇi juṣṭāny apsarasāṃ gaṇaiḥ /
sarvakāmapravṛddhāni prayacchanti pitāmahāḥ //
prajāṃ puṣṭiṃ dhṛtiṃ medhāṃ rājyam ārogyam eva ca /
prītā nityaṃ prayacchanti mānuṣāṇāṃ pitāmahāḥ //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kriyākalpaṃ yathāvidhi /
kāmyanaimittikājasra+ śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ //
āgrahāyaṇamūlāḥ syur aśṭakās tisra eva ca /
kṛṣṇapakṣe variṣṭhā ca pūrvā caindrī ca bhāṣitā /
prājāpatyā dvitīyā syāt tṛtīyā vaiśvadevikī //
ādyāpūpaiḥ smṛtā nityaṃ māṃsair anyā bhavet sadā /
śākaiḥ kāryā tṛtīyā syād eṣa dravyagato vidhiḥ /
anvaṣṭakyaṃ pitṝṇāṃ vai nityam eva vidhīyate //
yā cāpy anyā caturthī syāt tāṃ ca kuryāt prayatnataḥ /
āyuḥśrāddhaṃ budhaḥ kuryāt sarvasvenāpi nityaśaḥ /
śreyāṃsi kṣipram āyānti paratreha ca modate //
pitaraḥ sarvakāleṣu tithikāleṣu devatāḥ /
sarve puruṣam āyānti nipāneṣv iva dhenavaḥ //
mā sma śreyaḥ prayaccheyur aṣṭakāyām apūjitāḥ /
moghās tasya bhavanty āśāḥ paratreha ca nityaśaḥ //
pūjakānāṃ sadotkarṣo nāstikānām avāggatiḥ /
devāṃś ca dāyino yānti tiryag gacchanty adāyinaḥ //
puṣṭiṃ prajāṃ smṛtiṃ medhāṃ putrān aiśvaryam eva ca /
kurvāṇaḥ paurṇamāsyāṃ tu sarvaṃ saṃpūrṇam aśnute //
pratipaddhanalābhāya labdhaṃ cāsya na naśyati /

dvitīyāyāṃ tu yaḥ kuryād dvipadādhipatir bhavet //
phalārthināṃ tṛtīyā tu śatrughnī pāpanāśanī /
caturthyāṃ vai prakurvāṇaḥ śatrucchidrāṇi paśyati //
pañcamyām api kurvāṇaḥ prāpnoti mahatīṃ śriyam /
ṣaṣṭhyāṃ śrāddhāni kurvāṇaḥ prāpnoti dvijapūjanam //
kurute yas tu saptamyāṃ śrāddhāni satataṃ naraḥ /
mahāsatram avāpnoti gaṇānāṃ cādhipo bhavet //
pūrṇāṃ vṛttim avāpnoti yo 'ṣṭamyāṃ kurute naraḥ /
śrāddhaṃ navamyāṃ kartavyam aiśvaryaṃ nṛṣu kāṅkṣatā //
kurvan daśamyāṃ tu naro brāhmīṃ śriyam avāpnuyāt /
vedāṃś caivāpnuyāt sarvān viprāṇāṃ saṃmato bhavet //
ekādaśyāṃ paraṃ dānam aiśvaryaṃ saṃtatiṃ tathā /
dvādaśyāṃ jayalābhāya rājyam āyur vasūni ca //
prajāvṛddhiṃ maśūn medhyān svātantryaṃ puṣṭim uttamām /
dīrgham āyur athaiśvaryaṃ kurvāṇasya trayodaśīm //
yuvān astu gṛhe yasya mṛtās teṣāṃ pradāpayet /
śastreṇa vā hatā ye tu teṣāṃ dadyāc caturdaśīm //
amāvāsyāṃ prayatnena śrāddhaṃ kuryāc chuciḥ sadā /
sarvān kāmān avāpnoti svarge cānantyam aśnute //
annaṃ dadyād amāvāsyāṃ somasyāpyāyanaṃ bhavet /
lokaṃ mānavam āpnoti tatra sarvam samaśnute /
evam āpyāyitaḥ somas trīṃl lokān dhārayiṣyati //
siddhacāraṇagandharvaiḥ stūyate nityamūrjitaḥ /
stavaiḥ puṇyair manojñaiś ca sarvakāmaparicchadaiḥ //
nṛttavāditragītaiś ca apsarobhiḥ sahasraśaḥ /
upanṛtto vimānasthaḥ pitṛbhakto dṛḍhavrataḥ //
stuvanti devagandharvāḥ siddhasaṃghāś ca taṃ sadā /
pitṛbhaktas tv amāvāsyāṃ sarvān kāmān avāpnuyāt //
maghāsu kurvañ śrāddhāni sarvān kāmān avāpnuyāt /
pratyakṣam arcitās tena bhavanti pitaraḥ sadā /
pitṛdevā maghā yasmāt tasmāt tāsv akṣayaṃ viduḥ //
yamas tu yāni śrāddhāni provāca śaśabindave /
tāni me śṛṇu kāmyāni nakṣatreṣu pṛthak pṛthak //
śrāddhaṃ yaḥ kṛttikāyoge kurvīta satataṃ naraḥ /
agnīnādhāya sāpatyo yajeta vigatajvaraḥ //
durgāṇi tarate nityaṃ dhṛtimān puṣṭimān bhavet /
apatyakāmo rohiṇyāṃ saumyenaujasvitāṃ vrajet /
krūrakarmaṇi bhāgī syād ārdrāyāṃ śrāddham ācaran /
kṣetre putreṣu bhāgī syāc chrāddhaṃ kurvan punarvasau /
mṛgaśīrṣe tu kīrtimān |

ārdrāyāṃ nītimān saumyaḥ puṣṭimāṃś ca punarvasau /
puṣṭikāmaḥ punaḥ puṣye śrāddhaṃ kurvīta mānavaḥ //
āśleṣāsu punar dattvā vīrān putrān avāpnuyāt /
śreṣṭho bhavati bandhūnāṃ maghāsu śrāddham ācaran //
phalgunīṣu punaḥ kṛtvā saubhāgyaṃ labhate naraḥ /
pradānaśīlaḥ sāpatya uttarāsu karoti yaḥ //
saṃsatsu mukhyo bhavati haste yas tarpayet pitṝn /
citrāyāṃ kurute yas tu putrān rūpavato labhet /
svātinā tu dvijaḥ kuryād vāṇijyena jijīviṣuḥ /
putrārthaṃ tu viśākhāsu śrāddham īheta mānavaḥ //
anurādhāsu kurvāṇo naraś cakraṃ pravartayet /
ādhipatyaṃ labhec chrāddhaṃ jyeṣṭhāyāṃ kurute hi yaḥ //
mūlenārogyalābhaḥ syād āṣāḍhāsu mahadyaśaḥ /
tathottarāsv aṣāḍhāsu vītaśoko bhaven naraḥ //
śravaṇena tu lokeṣu prāpnuyāt paramāṃ gatiṃ /
rājyabhogāñ śraviṣṭhāsu prāpnuyād vipulaṃ dhanam //
śrāddhaṃ tv abhijitā kurvan vedān sāṅgān avāpnuyāt /
nakṣatre vāruṇe kurvan bhiṣaksiddhim avāpnuyāt //
pūrvaproṣṭhapade kurvan vindate jīvitaṃ bahu /
uttarāsu punaḥ kurvaṃl labhate gāḥ sahasraśaḥ //
revatyāṃ kurute yas tu rūpyaṃ bahu labhen naraḥ /
aśvinīṣu hayāñ śreṣṭhān bharaṇyām āyur uttamam //
imaṃ śrāddhavidhiṃ kurvañ śaśabindur mahīm imām /
akleśenālabhat kṛtsnāṃ labdhvā ca praśaśāsa ha //
rājataṃ rajatāktaṃ vā pitṝṇāṃ pātram ucyate /
rajatasya kathā vāpi darśanaṃ dānam eva ca /
ānantyam akṣayaṃ svargyaṃ rājataṃ dānam ucyate //
pitṝṇāṃ tena dānena satputrās tārayanty uta /
paṭhyamānaḥ sadā śrāddhe niyato brahmavādibhiḥ //
rājate hi svadhā dugdhā pātre 'smin pitṛbhiḥ purā /
akṣayārthaṃ mahī yasmāt tasmin dattam ato 'kṣayam //
kṛṣṇājinasya sāṃnidhyaṃ darśanaṃ dānam eva ca /
rakṣoghnaṃ brahmavarcasyaṃ paśūn putrāṃś ca tārayet //
kāñcanaṃ rājataṃ pātraṃ dauhitraḥ kutapas tilāḥ /
bastaś ca pāvanīyāni tridaṇḍī yoginas tathā //
śrāddhakarmaṇy ayaṃ śreṣṭho vidhir brahman sanātanaḥ /
āyuḥ puṣṭir yaśaḥ kīrtiḥ prajñā saṃtativardhanaḥ //
diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ vedisthānaṃ niveśayet /
sarvato 'ratnimātraṃ tu caturasraṃ susaṃvṛtam //
vakṣyāmi vidhivat sthānaṃ pitṝṇām iti śāstrataḥ /

dhanyam āyuṣyam ārogyaṃ puṣṭikīrtivivardhanam //
tatra gartās trayaḥ kāryās trayo daṇḍāś ca khādirāḥ /
aratnimātrās te kāryā rajatena vibhūṣitāḥ //
te vitastyāyatā gartāḥ sarvataś caturaṅgulāḥ /
prāgdakṣiṇāyatāḥ kāryāḥ sthirā naśuṣirās tathā //
adbhiḥ pavitrapūtābhiḥ plāvayet satataṃ śuciḥ /
payobhyām ājagavyābhyāṃ śodhanaṃ vāgbhir eva ca //
tarpaṇaṃ satataṃ hy etat tṛptir bhavati śāśvatī /
iha cāmutra ca śrīmān sarvakāmasamanvitaḥ //
evaṃ triṣavaṇasnāto yo 'rcayet prayataḥ sadā /
mantreṇa vidhivat samyak so 'śvamedhaphalaṃ labhet /
triḥsaptasaṃjñās te yasmāt trailokyaṃ dhāryate hi taiḥ //
tasya puṣṭir athaiśvaryam āyuḥ saṃtatir eva ca /
divi ca bhrājate lakṣmyā mokṣaṃ ca labhate kramāt //
pāpmāpahaṃ pāvanīyam aśvamedhaphalaṃ labhet /
mantraṃ tasmād ahaṃ vakṣye amṛtaṃ brahmasaṃmitam //
devatābhyaḥ pitṛbhyaś ca mahāyogibhya eva ca /
namaḥ svadhāyai svāhāyai nityam eva namo namaḥ //
ādyāvasāne śrāddhasya trirāvṛttaṃ japet sadā /
aśvamedhaphalaṃ hy etad vipraiḥ satkṛtya pūjitam //
piṇḍanirvāpaṇe cāpi japed evaṃ samāhitaḥ /
pitaraḥ kṣipram āyānti rākṣasāḥ pradravanti ca //
pitryo 'yaṃ triṣu lokeṣu mantro 'yaṃ tārayaty uta /
paṭhyamānaḥ sadā śrāddhe niyatair brahmavādibhiḥ //
rājyakāmo japed evaṃ sadā mantram atandritaḥ /
vīryaśauryārthabuddhiśrī+ cirāyuḥkīrtivardhanaḥ //
prīyante pitaro yena japena niyamena ca /
saptarcaṃ saṃpravakṣyāmi sarvakāmapradaṃ śubham //
amūrtānāṃ mūrtimatāṃ pitṝṇāṃ dīptatejasām /
namasyāmi sadā teṣāṃ dhyāyināṃ yogacakṣuṣām //
indrādīnāṃ ca pitaro dakṣamārīcayos tathā /
pitaraḥ saptarṣīṇāṃ ca tān namasyāmi kāmadān //
manvādīnāṃ janitṝṃś ca sarvalokanamaskṛtān /
tān namaskṛtya sarvān vai pitṝñ jalasamudrayoḥ //
nakṣatrāṇāṃ grahāṇāṃ ca vāyvagnipitaraś ca ye /
dyāvāpṛthivyoś ca sadā namasye 'haṃ kṛtāñjaliḥ //
devarṣīṇāṃ saṃjanitṝn sarvalokanamaskṛtān /
etac ca vidhinā yuktaḥ śrīmān kuryān narādhipa /
saṃghātṝn sarvalokānāṃ namasye 'haṃ pitāmahān //
prajāpater gavāṃ vahneḥ somāya ca yamāya ca /

yogeśvarebhyaś ca sadā namasye 'haṃ kṛtāñjaliḥ //
namaḥ pitṛgaṇebhyas saptabhyo ye ca kīrtitāḥ /
svayaṃbhuve namasye 'haṃ brahmaṇe yogacakṣuṣe //
etad uktaṃ ca saptarcaṃ devarṣigaṇapūjitam /
pavitraṃ paramaṃ hy etac chrīmad rakṣoghnam eva ca //
etena vidhinā yuktas trīn varāṃl labhate naraḥ /
bhaktyā paramayā yuktaḥ śraddadhāno jitendriyaḥ //
saptarcaṃ tu japed yas tu nityam eva samāhitaḥ /
saptadvīpasamudrāyāḥ pṛthivyā ekarāḍ bhavet //
yena proktas tv ayaṃ kalpo namas tasmai svayaṃbhuve /
mahāyogeśvarebhyaś ca sadā saṃpraṇato 'smy aham //
vartante pitaras tāta devānāṃ divi devatāḥ /
saptasv ete sthitā nityaṃ sthāneṣu pitaro 'vyayāḥ //
prajāpatisutā ete sarveṣāṃ tu mahātmanām /
ādyo gaṇas tu yogīnāṃ sa nityo yogavardhanaḥ //
dvitīyo devatānāṃ tu tṛtīyo dānavādinām /
yugadharmam anuprāptā yogadharmānusāriṇaḥ /
śeṣās tu varṇināṃ jñeyā iti sarve prakīrtitāḥ //
pitṝn prīṇāti yo bhaktyā pitaraḥ prīṇayanti tam /
yacchanti pitaraḥ prītāḥ prajāṃ puṣṭiṃ tathaiva ca /
svargam āyuṣyam ārogyaṃ yad anyad api vāñchitam //
devakāryād api mune pitṛkāryaṃ praśasyate /
devatānāṃ hi pitaraḥ pūrvam āyatanaṃ smṛtam //
te suprasādāḥ suprītā lokasyāpyāyanaṃ param /
sthiraprasādāś ca sadā tān namasyasva bhārgava //
kimarthaṃ brahmadattasya pūjanīyā śakuntikā /
andhaṃ cakāra gāṅgeya jyeṣṭhaṃ putraṃ purā vibho //
ciroṣitā gṛhe cāpi kimarthaṃ caiva tasya sā /
cakāra vipriyam idaṃ tasya rājño mahātmanaḥ //
pūjanīyā cakārāsau kiṃ sakhyaṃ tena caiva ha /
etaṃ me saṃśayaṃ sarvaṃ prabravīhi yathātatham //
śṛṇu sarvaṃ mahārāja yathā vṛttam abhūt purā /
brahmadattasya bhavane tan nibodha yudhiṣṭhira //
kācic chakuntikā rājan brahmadattasya vai sakhī /
sitapakṣā śoṇaśirāḥ sitapṛṣṭhā sitodarī //
sakhī sā brahmadattasya sudṛḍhaṃ baddhasauhṛdā /
tasyāḥ kulāyam abhavad gehe tasya narottama //
sā sadāhani nirgatya tasya rājño gṛhottamāt /
cacārāmbhodhitīreṣu palvaleṣu saraḥsu ca //
nadīparvatakuñjeṣu vaneṣu vividheṣu ca /

praphulleṣu taḍāgeṣu kahlārasusugandhiṣu //
kumudotpalakiñjalka+ surabhīkṛtavāyuṣu /
haṃsasārasaghuṣṭeṣu kāraṇḍavaruteṣu ca //
caritvā teṣu sā rājan niśi kāmpilyam āgamat /
nṛpater bhavanaṃ pārtha brahmadattasya dhīmataḥ //
rājñā tena sadā rājan kathāyogaṃ cakāra sā //
āścaryāṇi ca sarvāṇi yāni vṛttāni kānicit /
carantī vividhān deśān kathayām āsa sā niśi //
kadācit tasya nṛpater brahmadattasya kaurava /
putro 'bhūd rājaśārdūla sarvasena iti śrutaḥ //
pūjanīyā ca sā tasmin prasūtāṇḍam athāpi ca /
tasmin nīḍe purā hy ekaṃ śakalāt prāsphuṭat tadā //
sphuṭito māṃsapiṇḍas tu bāhupādāsyasaṃyutaḥ /
babhruvaktraś cakṣuhīno babhūva pṛthivīpate /
cakṣuṣmān apy abhūt paścād īṣat pakṣotthitaś ca ha //
atha sā pūjanīyā vai rājaputrasvaputrayoḥ /
tulyasnehāt prītimatī divase divase tadā //
ājahāra sadā sāyaṃ cañcvā nṛpa phaladvayam /
amṛtasvādu sadṛśaṃ sarvasenatanūjayoḥ //
sa bālo brahmadattasya pūjanīyāsutaś ca ha /
te phale bhakṣayitvā ca pṛṭhukau tau mudā yutau /
abhūtāṃ nityam eveha svadatāṃ caiva te phale //
tasyāṃ gatāyām atha ca pūjanīyāṃ sadāhani /
śiśunā caṭakenātha dhātrī taṃ tu śiśuṃ nṛpa /
tena prakīḍayām āsa brahmadattātmajaṃ sadā //
nīḍāt tadā samākṛṣya pūjanīyā gatā yadā /
krīḍatā rājaputreṇa kadācic caṭakaḥ sa tu //
nigṛhītaḥ kaṃdharāyāṃ śiśunā dṛḍhamuṣṭinā /
durbhaṅgamuṣṭinā rājann asūn sadyas tv ajījahat //
taṃ tu pañcatvam āpannaṃ vyāttāsyaṃ bālaghātitam /
kathaṃcin mocitaṃ dṛṣṭvā nṛpatir duḥkhito 'bhavat //
dhātrīṃ tasya jagarhe tāṃ tadāśruparamo nṛpaḥ /
tasthau śokānvito rājā śocaṃs taṃ caṭakaṃ nṛpa //
pūjanīyāpi tatkālaṃ gṛhītvā tu phaladvayam /
brahmadattasya bhavanam ājagāma vanecarī //
athāpaśyata cāgamya gṛhe tasmin narādhipa /
pañcabhūtaparityaktaṃ śāvaṃ taṃ svatanūdbhavam //
mumoha dṛṣṭvā svaṃ putraṃ punaḥ saṃjñām athālabhat /
labdhasaṃjñā ca sā rājan vilalāpa tapasvinī //
nanu tvam āgatāṃ putra vāśantīṃ parisarpasi /

kurvaṃś cāṭusahasrāṇi avyaktakalayā girā //
vyāditāsyaḥ kṣudhārtaś ca pītenāsyena putraka /
śoṇena tālunā putra kasmād adya na sarpasi //
pakṣābhyāṃ māṃ pariṣvajya nanu cañcvāpi cāpy aham /
cīcīkūcīti vāśantaṃ tvām adya na śṛṇomi kim //
manoratho yas tu mama paśyeyaṃ putrakaṃ kadā /
vyāttāsyaṃ vāri yācantaṃ sphurat pakṣaṃ mamāgrataḥ /
sa me manoratho bhagnas tvayi pañcatvam āgate //
vilapyaivaṃ bahuvidhaṃ rājānam atha sābravīt /
nanu mūrdhābhiṣiktas tvaṃ dharmān vetsi sanātanān //
kathaṃ mamānena sutaṃ dhātryā ghātitavān asi /
svaputreṇa samākṛṣya kṣatriyādhama śaṃsa me //
nanu nūnaṃ śrutā te 'bhūd iyam āṅgirasī śrutiḥ /
śaraṇāgataḥ kṣudhārtaś ca śatrubhiś cāpy upadrutaḥ /
ciroṣitaś ca svagṛhe pātavyaḥ sarvato bhavet //
apālayan naro yāti kumbhīpākam asaṃśayam /
katham asya havir devā gṛhṇanti pitaraḥ svadhām //
evam uktvā mahārāja daśadharmagatā satī /
śokārtā tasya bālasya cakṣuṣī nirbibheda sā //
karābhyāṃ rājaputrasya tatas tac cakṣur asphuṭam /
kṛtvā cāndhaṃ nṛpasutam utpapāta tato 'mbaram //
atha rājā sutaṃ dṛṣṭvā pūjanīyām uvāca ha /
viśokā bhava kalyāṇi kṛtaṃ te bhīru śobhanam //
gataśokā nivartasva ajaryaṃ sakhyam astu te /
pureva sakhi bhadraṃ te nivartasva ramasva ca //
putrapīḍābhavaś cāpi na kopaḥ paramas tvayi /
mamāsti sakhi bhadraṃ te kartavyaṃ ca kṛtaṃ tvayā //
ātmaupamyena jānāmi putrasnehaṃ tavāpy aham /
na cāhaṃ vastum icchāmi tava putram acakṣuṣam /
kṛtvā vai rājaśārdūla tvadgṛhe kṛtakilbiṣā //
gāthāś cāpy uśanogītā imāḥ śṛṇu mayeritāḥ //
kumitraṃ ca kudeśaṃ ca kurājānaṃ kusauhṛdam /
kuputraṃ ca kubhāryāṃ ca dūrataḥ parivarjayet //
kumitre sauhṛdaṃ nāsti kubhāryāyāṃ kuto ratiḥ /
kutaḥ piṇḍaḥ kuputre tu nāsti satyaṃ kurājani //
kusauhṛde kva viśvāsaḥ kudeśe na prajīvyate /
kurājani bhayaṃ nityaṃ kuputre sarvato 'sukham //
apakāriṇi viśrambhaṃ yaḥ karoti narādhamaḥ /
anātho durbalo yadvan na ciraṃ sa tu jīvati //
na viśvased aviśvas te viśvas te nāpi viśvaset /

viśvāsād bhayaṃ utpannaṃ mūlāny api nikṛntati //
rājaseviṣu viśvāsaṃ garbhasaṃkariteṣu ca /
yaḥ karoti naro mūḍho na ciraṃ sa tu jīvati //
abhyunnatiṃ prāpya nṛpaḥ prāvāraṃ kīṭako yathā /
sa vinaśyed asaṃdeham āhaivam uśanā nṛpa //
api mārdavabhāvena gātraṃ saṃlīya buddhimān /
ariṃ nāśayate nityaṃ yathā vallī mahādrumam //
mṛdū raudraḥ kṛśo bhūtvā śanaiḥ saṃlīyate ripuḥ /
valmīka iva vṛkṣasya paścān mūlaṃ nikṛntati //
adrohaṃ samayaṃ kṛtvā munīnām agrato hariḥ /
jaghāna namuciṃ paścād apāṃ phenena pārthiva //
suptaṃ mattaṃ pramattaṃ vā ghātayanti ripuṃ narāḥ /
viṣeṇa vahninā vāpi śastreṇāpy atha māyayā //
naiva śeṣaṃ prakurvanti punar vairabhayān narāḥ /
ghātayanti samūlaṃ hi śrutvemām upamāṃ nṛpa //
śatroḥ śeṣaṃ ṛṇāc cheṣaṃ śeṣam agneś ca bhūmipa /
punar vardheta saṃbhūya tasmāc cheṣaṃ na śeṣayet //
hasate jalpate vairī ekapātre ca bhuñjate /
ekāsanaṃ cārohati smarate tac ca kilbiṣam //
kṛtvā saṃbandhakaṃ cāpi viśvasec chatruṇā na hi /
pulomānaṃ jaghānājau jāmātā sañ śatakratuḥ //
nidhāya manasā vairaṃ priyaṃ vaktīha yo naraḥ /
upasarpen na taṃ prājñaḥ kuraṅga iva lubdhakam //
na cāsanne nivastavyaṃ savaire vardhite ripau /
pātayet taṃ samūlaṃ hi nadītīra iva drumam //
amitrād unnatiṃ prāpya nonnato 'smīti viśvaset /
tasmāt prāpyonnatiṃ naśyed yathā prāvārakīṭakaḥ //
ity etā uśanogītā gāthā dhāryā vipaścitā /
kurvatā cātmarakṣārthaṃ nareṇa pṛthivīpate //
mayā ca kilbiṣaṃ tubhyaṃ prayuktam atidāruṇam /
putram andhaṃ prakurvantyā tasmān no viśvase tvayi /
evam uktvā pradudrāva tadākāśe pataṃginī //
ity etat te mayākhyātaṃ purābhūtam idaṃ nṛpa /
brahmadattasya rājendra yadvṛttaṃ pūjanīyayā /
śrāddhaṃ ca pṛcchase yan māṃ yudhiṣṭhira mahāmate //
gandharvī urvaśī devī rājāṇaṃ manuṣaṃ katham /
devān utsṛjya saṃprāptā tan me brūhi bahuśruta //
śrutvorvaśīndrabhavane gīyamānaṃ surarṣiṇā /
tadantikam upeyā devī smaraśarārditā //
sa tāṃ vilokya nṛpatir harṣeṇotphullalocanaḥ /

uvāca ślakṣṇayā vācā devīṃ hṛṣṭatanūruhaḥ //
svāgataṃ te varārohe āsyatāṃ karavāma kim /
saṃramasva mayā sārdhaṃ ratir nau śāśvatīḥ samāḥ /
brahmaśāpābhibhūtā sā mānuṣaṃ samupasthitā /
elaṃ tu sā varārohā samayāt samupasthitā //
evaṃ sā hy uṣitā tatra śāpasyāntam abhīpsatī /
ātmanaḥ śāpamokṣārthaṃ samayaṃ sā cakāra ha /
anagnadarśanaṃ caiva sakāmāyāś ca maithunam //
etāv uraṇakau rājan nyāsau rakṣasva mānada /
saṃraṃsye bhavatā sākaṃ ślāghya strīṇāṃ varaḥ smṛtaḥ /
dvau meṣau śayanābhyāse sadā baddhau ca tiṣṭhataḥ /
ghṛtamātraṃ tathāhāraḥ kalām ekaṃ tu pārthiva //
yady eṣa samayo rājan yāvatkālaṃ ca te dṛḍham /
tadā tavaiva saṃyogo mayā saha bhaviṣyati /
tāvatkālaṃ kariṣyāmi yāvad evaṃ kariṣyāsi /
eṣa te samayo rājan vastuṃ tava gṛhe kṛtaḥ /
tāvatkālaṃ tu vatsyāmi kṛtaḥ samaya eṣa naḥ //
tasyās taṃ samayaṃ sarvaṃ sa rājā samapālayat /
aho rūpam aho bhāvo naralokavimohanam /
ko na seveta manujo devīṃ tvāṃ svayam āgatām /
evaṃ sā vasate tatra purūravasi bhāvinī /
varṣāṇy athaikaṣaṣṭiṃ tu tadbhaktyā śāpamohitā //
urvaśyāṃ mānuṣasthāyāṃ gandharvāś cintayānvitāḥ /
apaśyann urvaśīm indro gandharvān abravīt tadā /
urvaśīrahitaṃ mahyam āsthānaṃ nātiśobhate /
cintayadhvaṃ mahābhāgā yathā sā tu varāṅganā /
samāgacchet punar devān urvaśī svargabhūṣaṇā //
tato viśvāvasur nāma tatrāha vadatāṃ varaḥ /
mayā tu samayas tābhyāṃ kriyamāṇaḥ śrutaḥ purā //
vyutkrāntasamayan sā vai rājānaṃ tyakṣyate yathā /
tad ahaṃ vedmy aśeṣeṇa yathā bhetsyaty asau nṛpaḥ //
sasahāyo gamiṣyāmi yuṣmākaṃ kāryasiddhaye /
evam uktvā gatas tatra pratiṣṭhānaṃ mahāyaśāḥ //
niśāyām atha cāgamya meṣam ekaṃ jahāra saḥ /
mātṛvad vartate sā tu meṣayoś cāruhāsinī //
gandharvāgamanaṃ jñātvā śāpāntaṃ ca yaśasvinī /
rājānam abravīt tatra putro me 'hriyateti sā //
evam ukto viniścitya nagno naivodatiṣṭhata /
nagnaṃ māṃ drakṣyate devī samayo vitatho bhavet //
tato bhūyas tu gandharvā dvitīyaṃ meṣam ādaduḥ /

dvitīye tu hṛte meṣe elaṃ devy abravīd idam //
putrau me hriyate rājann anāthāyā iva prabho /
niśamyākranditaṃ devī putrayor nīyamānayoḥ /
hatāsmy ahaṃ kunāthena napuṃsā vīramāninā //
yadviśrambhād ahaṃ naṣṭā hatāpatyā ca dasyubhiḥ /
yaḥ śete niśi saṃtrasto yathā nārī divā pumān /
evam uktas tadotthāya nagno rājā pradhāvitaḥ //
meṣayoḥ padam anvicchan gandharvair vidyud apy atha /
utpāditā sumahatī yayā tad bhavanaṃ mahat /
prakāśitaṃ vai sahasā tato nagnam avaikṣata //
nagnaṃ dṛṣṭvā tirobhūtā gandharvī hy agamad divam //
tirobhūtāṃ tu tāṃdṛṣṭvā gandharvā hy agaman divam /
tirobhūtāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā gandharvās tatratāv ubhau /
utsṛjya meṣau śīghram tu yathākāmaṃ yayus tataḥ /
utsṛṣṭau coraṇau dṛṣṭvā rājā gṛhyāgato gṛham /
apaśyann urvaśīṃ tatra vilālapa suduḥkhitaḥ /
cacāra pṛthivīṃ caiva mārgamāṇa itas tataḥ //
athāpaśyat sa tāṃ rājā kurukṣetre mahābalaḥ /
sa tāṃ vīkṣya kurukṣetre sarasvatyāś ca tatsakhīḥ /
pañca prahṛṣṭavadanaḥ prāha sūktaṃ purūravāḥ //
aho jāye jāye tiṣṭha ghore na tyaktum arhasi /
māṃ tvam aprāpya nirvṛttiṃ vacāṃsi kṛṇavāmahe //
sudeho 'yaṃ patatv adya devi dūraṃ gatas tvayā /
svādanty enaṃ vṛkā gṛdhrās tvatprasādasya nāspadam /
plakṣatīrthe puṣkariṇyāṃ himavatyāṃ samāplutām //
krīḍantīṃ apsarobhiś ca pañcabhiḥ saha śobhanām /
tāṃ krīḍantīṃ tato dṛṣṭvā vilalāpa suduḥkhitaḥ //
sā cāpi tatra taṃ dṛṣṭvā rājānam avidūrataḥ /
urvaśī tāḥ sakhīḥ prāha sa eṣa puruṣottamaḥ /
yasminn aham avātsaṃ vai darśayām āsa taṃ nṛpam //
samāvignās tu tāḥ sarvāḥ punar eva narādhipaḥ /
jāye ha tiṣṭha manasi ghore vacasi tiṣṭha he /
evamādīni sūktāni parasparam abhāṣatām //
urvaśī cābravīd ailaṃ sagarbhāhaṃ tvayā vibho /
saṃvatsarāt kumāras te bhaviṣyati na saṃśayaḥ /
niśām ekāṃ ca nṛpate nivatsyasi mayā saha //
hṛṣṭo jagāma rājāt sa svapuraṃ sumahāyaśāḥ /
gate saṃvatsare bhūya urvaśī punar āgamat //
uṣitaś ca tayā sārdham ekarātraṃ mahāyaśāḥ //
urvaśy athābravīd ailaṃ gandharvā varadās tava /

tān vṛṇīṣva mahārāja brūhi caitāṃs tvam eva ha //
vṛṇīṣva samatāṃ rājan gandharvāṇāṃ mahātmanām /
tathety uktvā varaṃ vavre gandharvāś ca tahāstv iti //
sthālīṃ nyasya vane gatvā gṛham abhyāyayau niśi /
tretāyāṃ saṃpravṛttāyāṃ manasi trayy avartata /
pūrayitvāgninā sthālīṃ gandharvāś ca tam abruvan /
aneneṣṭvā salokān naḥ prāpsyasi tvaṃ narādhipa //
tān ādāya kumārāṃs tu gamanāyopacakrame /
nikṣipyāgnim araṇye tu saputras tu gṛhaṃ yayau //
abhyetyāgniṃ tu nāpaśyad aśvatthaṃ tatra dṛṣṭavān /
śamījātaṃ tu taṃ dṛṣṭvā aśvatthaṃ vismitas tataḥ //
gandharvebhyas tadāśaṃsad agnināśaṃ tatas tu saḥ /
śrutvā tam artham akhilam araṇīṃ tu samādiśan //
aśvatthād araṇīṃ kṛtvā mathitvāgniṃ yathāvidhi /
mathitāgniṃ tridhā kṛtvā ayajat sa narādhipaḥ /
iṣṭvā yajñair bahuvidhair gatas teṣāṃ salokatām //
teneṣṭvā tu sa tāṃl lokān prāptavān sa narādhipaḥ /
gandharvebhyo varaṃ labdhvā tretāgniṃ samakalpayat /
eko 'gniḥ pūrvam evāsīd ailas tretām akārayat /
evaṃprabhāvo rājāsīd ailas tu puruṣottamaḥ //
śruto mayā mahāprājño budhapautro mahāmatiḥ /
tattrorvaśīsamutpannaḥ kathaṃ kṣātram avāptavān //
ātreyasya kathaṃ loke paradārābhimarśanāt /
niṣkṛtiḥ kīdṛśī dṛṣṭā tan me brūhi mahāmate /
kīdṛśo brāhmaṇo loke svarūpaṃ tad vadasva me //
hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu pārthivasattama /
mukhabāhūrūpādebhyo viprādīn asṛjat prabhuḥ //
uttamāṅgodbhavājjyaiṣṭhyād vedasyādhyāpanāttathā /
sarvasyaivāsya sargasya dharmato brāhmaṇaḥ prabhuḥ //
yasyāsyena sadāśnanti havyāni tridivaukasaḥ /
kavyāni caiva pitaraḥ kiṃ bhūtā adhikaṃ tataḥ //
brāhmaṇyāṃ brāhmaṇāj jātaḥ saṃskṛto brāhmaṇo bhavet /
jñeyaṃ (?) kṣatriyaviṭśūdrā jñeyāḥ svebhyaḥ svayonijāḥ //
adhyāpanaṃ cādhyayanaṃ yajanaṃ yājanaṃ tathā /
dānaṃ pratigrahaś ceti ṣaṭ karmāṇy agrajanmanām //
vedam eva sadābhyāset tapas taptaṃ (pyed??) dvijottamaḥ /
vedābhyāso hi viprasya tapaḥ param ihocyate //
itihāsapurāṇajñaḥ padavākyapramāṇavit /
aṅgopakāravedī ca vedārthaṃ jñātum arhati //
pāṇinyādīni tantrāṇi hy adhītyāṅgāni sarvaśaḥ /

itihāsapurāṇānāṃ śrutīnām api sarvadā //
padavākyapramāṇajñaḥ pravaktā phalam aśnute /
śrotā caivānyathā cet syān narakāyaiva kalpate //
na vedapāṭhamātreṇa saṃtuṣyed vai dvijottamaḥ /
pāṭhamātrāvasānas tu paṅke gaur iva sīdati //
janmano 'nantaraṃ kāryaṃ jātakarma yathāvidhi /
nāmadheyaṃ daśamyāṃ tu dvādaśyām atha kārayet //
ṣaṣṭhe 'nnaprāśanaṃ māsi cūḍā kāryā yathākulam /
prāpte tu pañcame varṣe tv akṣarābhyāsam ucyate //
garbhāṣṭamābde kurvīta brāhmaṇasyopanāyanam /
yajñopavītaṃ kurvīta sūtreṇa navatantukam //
brāhmaṇo bilvapālāśau daṇḍau vā dhārayeta saḥ /
guruṃ raviṃ samabhyarcya bhaikṣeta niyataḥ śuciḥ //
niṣekādīni karmāṇi yaḥ karoti yathāvidhi /
saṃbhāvayati cānnena sa vipro gurur ucyate //
upanīya tu yaḥ śiṣyaṃ vedam adhyāpayeta tam /
tadarthabodhakaś caiva tam ācāryaṃ pracakṣate //
ekadeśaṃ tu vedasya vedāṅgāny api vā punaḥ /
yo 'dhyāpayati vṛttyartham upādhyāyaḥ sa ucyate //
upādhyāyād daśācāryā ācāryāṇāṃ śataṃ pitā /
sahasraṃ ca pitṝṇāṃ tu caibhyo mātā garīyasī //
guruśuśrūṣayā vidyāṃ saṃprāpya vidhivad dvijaḥ /
snāyīta tadanujñāto dattvāsmai dakṣiṇāṃ hi gām //
guruṇānumataḥ snātvā samāvṛtto yathāvidhi /
udvaheta dvijo bhāryāṃ lakṣaṇāṃ(ṇyāṃ) bandhuśālinīm /
bandhuhīnāṃ ca yāṃ kanyāṃ rogiṇīṃ ca parityajet //
mantropadeśe cārtvijye vivāhe śrāddhabhojane /
svabandhuṣv eva kartavyam iti manvādiśāsanam /
ādadhīta tataḥ paścād vidhānenaiva sarvaśaḥ //
brāhme muhūrte cotthāya hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum /
dhyātvā samāhitaḥ paścād viṣṭhāmūtraṃ visarjayet //
nairṛte dakṣiṇe bhāge tṛṇam ācchādya vai punaḥ /
loṣṭaiś ca lepanaṃ kṛtvā śaucaṃ kṛtvā yathāvidhi //
mṛdbhiḥ śodhya gude pādau pāṇau gaṇḍūṣam ācaret /
ācamya prayato bhūtvā tataḥ snānaṃ samācaret //
jale nimajya hṛdaye nārāyaṇam anāmayam /
dhyātvotthāya tataḥ kuryād ardhyaṃ sūryāya bhūmipa //
sahasrakṛtvaḥ paramāṃ devīṃ japtvā samāhitaḥ /
upasthāyaiva tigmāṃśuṃ homaṃ kuryād dvitīyake //
vedam adhyāpya vidhivad vedāṅgāni tṛtīyake /

mūhūrte kusumādīni hṛtvā gacchet tam īśvaram //
yogakṣemārthalābhāya snātvā mādhyāhnikīṃ kriyām /
kṛtvā puruṣasūktaiś ca harim aṣṭākṣareṇa ca //
saṃpūjya toṣayitvātha vaiśvadevaṃ yathāvidhi /
kṛtvaivātithyapūjāṃ ca bhojanaṃ ca yathākramam //
itihāsapurāṇābhyāṃ ṣaṣṭhasaptamayor budhaḥ /
kālakṣepaṃ prakurvāṇas tāmbūlaṃ carvayed budhaḥ (tpunaḥ) /
upāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ homaṃ kuryād atandritaḥ //
brāhmaṇeṣu ca vidvāṃso vidvatsu kṛtabuddhayaḥ /
kṛtabuddhiṣu kartāraḥ kartṛṣu brahmavādinaḥ /
śreṣṭhās te brāhmaṇā loke dānapātraṃ sadā matam //
prathamaṃ tu gurordānaṃ dadyāc chraiṣṭhyaṃ ca sarvadā /
mātāpitroś ca yad dattaṃ bhrātṛsvasṛsutāsu ca //
bhaginyai bhāgineyāya mātulānāṃ pitṛṣvasuḥ /
daridrāṇāṃ ca bandhūnāṃ dānaṃ vedavide 'kṣayam /
pituḥ śataguṇaṃ dānaṃ sahasraṃ mātur ucyate //
saṃnikṛṣṭam adhīyānam atikrāmati yo dvijaḥ /
dāne tu kavyabhojye ca dahaty āsaptamaṃ kulam //
dviguṇaṃ brāhmaṇe dadyāt samaṃ tu brāhmaṇabruve /
prādhīte śatasāhasram anantaṃ vedapārage //
prāyaścittāni śāstrāṇi pātakeṣūpapātake /
teṣām evādhikārāṇi karmabhūmiṣu janminām /
devānāṃ nādhikāro 'sti teṣu rājan divaukasām //
vairājakanyājātastu budhād ila iti smṛtaḥ /
mātāmahaprabhāvena kṣatriyatvam upeyivān //
tathāpy atriprabhāvena prāyaścittena śodhitaḥ /
śaśāṅkas tu kṣayān muktaḥ sarvalokasupūjitaḥ //
elaputrā babhūvus te sarve devasutopamāḥ /
divi jātā mahātmāna āyur dhīmān amāvasuḥ /
viśvāyuścaiva dharmātmā śrutāyuś ca tathāparaḥ /
dṛḍhāyuś ca vanāyuś ca śatāyuś corvaśīsutāḥ //
amāvasos tu dāyādo bhīmo rājātha rājarāṭ /
śrīmān bhīmasya dāyādo rājāsīt kāñcanaprabhaḥ /
vidvāṃs tu kāñcanasyāpi suhotro 'bhūn mahābalaḥ //
sauhotrir abhavaj jahnuḥ keśinyā garbhasaṃbhavaḥ /
ājahre yo mahāsattraṃ sarpamedhaṃ mahāmakham //
patilobhena yaṃ gaṅgā patitve 'bhisasāra ha /
necchataḥ plāvayām āsa tasya gaṅgā ca tat sadaḥ //
sa tayā plāvitaṃ dṛṣṭvā yajñavāṭaṃ samantataḥ /
sauhotrir abravīd gaṅgāṃ kruddho bharatasattama //

eṣa te triṣu lokeṣu saṃkṣipyāpaḥ pibāmy aham /
asya gaṅge 'valepasya sadyaḥ phalam avāpnuhi //
rājarṣiṇā tataḥ pītāṃ gaṅgāṃ dṛṣṭvā maharṣayaḥ /
upaninyur mahābhāgāṃ duhitṛtvena jāhnavīm /
yuvanāśvasya putrīṃ tu kāverīṃ jahnur āvahat //
gaṅgāśāpena dehārdhaṃ yasyāḥ paścānnadīkṛtam /
yuvanāśvasya śāpena gaṅgārdhena vinirmame /
kāverīṃ saritāṃ śreṣṭhāṃ jahnor bhāryām aninditām //
jahnus tu dayitaṃ putraṃ sumahaṃ nāma dhārmikam /
kāveryāṃ janayām āsa ajakas tasya cātmajaḥ //
ajakasya tu dāyādo balākāśvo mahīpatiḥ /
babhūva mṛgayāśīlaḥ kuśas tasyātmajo 'bhavat //
kuśaputrā babhūvur hi catvāro devavarcasaḥ /
kuśikaḥ kuśanābhaś ca kuśāmbo mūrtimāṃs tathā /
pahlavaiḥ saha saṃvṛddho rājā vanacaraih saha //
kuśikas tu tapas tepe putram indrasamaṃ vibhuḥ /
labheyam iti taṃ śakras trāsād abhyetya jajñivān //
pūrṇe varṣasahasre vai taṃ tu śakro hy apaśyata /
atyugratapasaṃ dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ //
samarthaḥ putrajanane svayam evānvapadyata /
putratve kalpayām āsa devendraḥ sa surottamaḥ //
sa gādhir abhavad rājā maghavān kauśikaḥ svayam /
paurukutsy abhavad bhāryā gādhis tasyām ajāyata //
viśvāmitraś ca gādheyo rājā viśvarathaś ca ha /
viśvakṛd viśvajic caiva tathā satyavatī nṛpa //
purvaṃ kanyā mahābhāgā nāmnā satyavatī śubhā /
tasya satyavatīṃ kanyām ṛcīko 'yācat dvijaḥ /
varaṃ visadṛśaṃ matvā gādhir bhārgavam abravīt /
ekataḥ śyāmakarṇānāṃ hayānāṃ candravarcasām /
sahasraṃ dīyatāṃ śulkaṃ kanyāyāḥ kuśikā vayam //
ity uktas tanmataṃ matvā gataḥ sa varuṇāntakaṃ /
ānīya dattvā tān aśvān upayeme varānanām /
tāṃ gādhiḥ kāvyaputrāya ṛcīkāya dadau prabhuḥ //
tasyāḥ prīto 'bhavad bhartā bhārgavo bhṛgunandanaḥ /
sa ṛṣiḥ prārthitaḥ patnyā mātre cāpatyakāmyayā /
śrapayitvobhayair mantraiś caruṃ snātuṃ gato muniḥ /
putrārthaṃ kalpayām āsa caruṃ gādhes tathaiva ca //
uvācāhūya tāṃ bhārtā ṛcīko bhārgavas tadā /
upayojyaś carur ayaṃ tvayā mātrā tv ayaṃ tava //
tasyāṃ janiṣyate putro dīptimān kṣatriyarṣabhaḥ /

ajeyaḥ kṣatriyair loke kṣatriyarṣabhasūdanaḥ //
tavāpi putraṃ kalyāṇi dhṛtimantaṃ tapodhanam /
śamātmakaṃ dvijaśreṣṭhaṃ carur eṣa vidhāsyati //
evam uktvā tu tāṃ bhāryām ṛcīko bhṛgunandanaḥ /
tapasy abhirato nityam araṇyaṃ praviveśa ha //
gādhiḥ sadāras tu tadā ṛcīkāśramam abhyagāt /
tīrthayātrāprasaṅgena sutāṃ draṣṭuṃ nareśvaraḥ //
carudvayaṃ gṛhītvā tad ṛṣeḥ satyavatī tadā /
carum ādāya yatnena sā tu mātre nyavedayat //
mātā vyatyasya daivena duhitre svacaruṃ dadau /
tasyāś carum athājñānād ātmasaṃsthaṃ cakāra ha //
atha satyavatī garbhaṃ kṣatriyāntakaraṃ tadā /
dhārayām āsa dīptena vapuṣā ghoradarśanam //
tām ṛcīkas tato dṛṣṭvā yogenābhyanusṛtya ca /
tām abravīd dvijaśreṣṭhaḥ svāṃ bhāryāṃ varavarṇinīm //
mātrāsi vañcitā bhadre caruvyatyāsahetunā /
janiṣyati hi putras te krūrakarmātidāruṇaḥ //
bhrātā janiṣyate cāpi brahmabhūtas tapodhanaḥ /
viśvaṃ hi brahma tapasā mayā tasmin samarpitam //
evam uktā mahābhāgā bhartrā satyavatī tadā /
prasādayām āsa patiṃ putro me nedṛśo bhavet /
brāhmaṇāpasadas tvatta ity ukto munir abravīt //
naiṣa saṃkalpitaḥ kāmo mayā bhadre tathāstv iti /
ugrakarmā bhavet putraḥ pitur mātuś ca kāraṇāt //
punaḥ satyavatī vākyam evam uktvābravīd idam /
icchaṃl lokān api mune sṛjethāḥ kiṃ punaḥ sutam /
śamātmakam ṛjuṃ tvaṃ me putraṃ dātum ihārhasi //
kāmam evaṃvidhaḥ pautro mama syāt tava ca prabho /
yady anyathā na śakyaṃ vai kartum etad dvijottama //
tataḥ prasādam akarot sa tasyās tapaso balāt /
putre nāsti viśeṣo me pautre ca varavarṇini /
tvayā yathoktaṃ vacanaṃ tathā bhadre bhaviṣyati //
tataḥ satyavatī putraṃ janayām āsa bhārgavam /
tapasy abhirataṃ dāntaṃ jamadagniṃ śamātmakam //
bhṛgoś caruviparyāse raudravaiṣṇavayoḥ purā /
jagatyāṃ vaiṣṇavo 'thāṃśo jamadagnir ajāyata //
sā hi satyavatī puṇyā satyadharmaparāyaṇā /
kauśikīti samākhyātā pravṛtteyaṃ mahānadī //
ikṣvākuvaṃśaprabhavo reṇur nāma narādhipaḥ /
tasya kanyā mahābhāgā kāmalī nāma reṇukā //

reṇukāyāṃ tu kāmalyāṃ tapovidyāsamanvitaḥ /
ārcīko janayām āsa jāmadagnyaṃ sudāruṇam //
sarvavidyāntagaṃ śreṣṭhaṃ dhanurvedasya pāragam /
rāmaṃ kṣatriyahantāraṃ pradīptam iva pāvakam //
aurvasyaivam ṛcīkasya satyavatyāṃ mahāyaśāḥ /
jamadagnis tapovīryāj jajñe brahmavidāṃ varaḥ //
madhyamaś ca śunaḥśephaḥ śunaḥpucchaḥ kaniṣṭhakaḥ //
viśvāmitraṃ tu dāyādaṃ gādhiḥ kuśikanandanaḥ /
janayām āsa putraṃ tu tapovidyāśamātmakam /
prāpya brahmarṣisamatāṃ yo 'yaṃ saptarṣitāṃ gataḥ //
viśvāmitras tu dharmātmā nāmnā viśvarathaḥ smṛtaḥ /
jajñe bhṛguprasādena kauśikād vaṃśavardhanaḥ //
gādher abhūn mahātejāḥ samiddha iva pāvakaḥ /
tapasā kṣatram utsṛjya yo lebhe brahmavarcasam //
viśvāmitrasya caivāsan putrā ekaśataṃ nṛpa /
madhyamas tu madhucchandā madhucchandāsa eva te /
anye cāṣṭakahārīta+ +jayakratumadādayaḥ /
evaṃ kauśikagotraṃ tu viśvāmitraṃ pṛthagvidham /
pravarāntaram āpannaṃ tad dvidhaiva prakalpitam /
viśvāmitrasya tu sutā devarātādayaḥ smṛtāḥ /
prakhyātās triṣu lokeṣu teṣāṃ nāmāni me śṛṇu //
devaśravāḥ katiś caiva yasmāt kātyāyanāḥ smṛtāḥ /
śālāvatyāṃ hiraṇyākṣo reṇor jajñe 'tha reṇumān //
sāṃkṛtir gālavaś caiva mudgalaś ceti viśrutaḥ /
madhucchandādayaś caiva devalaś ca tathāṣṭakaḥ //
kacchapo hāritaś caiva viśvāmitrasya vai sutāḥ /
teṣāṃ khyātāni gotrāṇi kauśikānāṃ mahātmanām //
pālito babhravaś caiva karajapyas tathaiva ca /
pārthivā devarātāś ca śālaṅkāyanabāṣkalāḥ //
lohityā yamadūtāś ca tathā kārīṣayaḥ smṛtāḥ /
sauśrutāḥ kauśikā rājaṃs tathānye saindhavāyanāḥ //
devalā reṇavaś caiva yājñavalkyāghamarṣaṇāḥ /
audumbarā hy abhiṣṇātās tārakāyaṇacañcalāḥ //
śālāvatyā hiraṇyākṣāḥ sāṃkṛtyā gālavās tathā /
nārāyaṇir naraś cānye viśvāmitrasya dhīmataḥ /
ṛṣyantaravivāhyāś ca kauśikā bahavaḥ smṛtāḥ //
pauravasya mahāraja brahmarṣeḥ kauśikasya ca /
saṃbandho 'py asya vaṃśe 'smin brahmakṣatrasya viśrutaḥ //
viśvāmitrātmajānāṃ tu śunaḥśepo 'grajaḥ smṛtaḥ /
bhārgavaḥ kauśikatvaṃ hi prāptaḥ sa munisattamaḥ //

viśvāmitrasya putras tu śunaḥśepo 'bhavat kila /
hariścandrasya yajñe tu paśutve viniyojitaḥ //
yo vai hariścandramakhe vikrītaḥ puruṣaḥ paśuḥ /
stutvā devān prajeśādīn mumuce pāśabandhanāt //
yo rāto devayajane devair gādhiṣu tāpasaḥ /
devarāta iti khyāta śunaḥśephas tu bhārgavaḥ /
devair dattaḥ śunaḥśepo viśvāmitrāya vai punaḥ /
putraṃ kṛtvā śunaḥṣephaṃ devarātaṃ ca bhārgavam /
ājīgartaṃ sutān āha jyeṣṭha eṣa prakalpatām //
ye madhucchandaso jyeṣṭhāḥ kuśalaṃ menire na tat /
aśapat tān muniḥ kruddho mlecchā bhavata durjanāḥ //
athovāca maducchandāḥ sārdhaṃ pañcāśatā tataḥ /
yan no bhavān vijānīto tasmiṃs tiṣṭhāmahe vayam //
jyeṣṭhaṃ mantradṛśāṃ cakrus tvām anvañco vayaṃ smasi /
viśvāmitraḥ sutān āha vīravanto bhaviṣyatha /
devair dattaḥ sa vai yasmād devarātas tato 'bhavat //
devarātādayaḥ sapta viśvāmitrasya vai sutāḥ /
dṛṣadvatīsutaś cāpi viśvāmitrāt tathāṣṭakaḥ //
aṣṭakasya suto lauhiḥ prokto jahnugaṇo mayā /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vaṃśam āyor mahātmanaḥ //
rambho napatyas tatrāsīd vaṃśaṃ vakṣyāmy anenasaḥ /
anenasaḥ suto rājā pratikṣatro mahāyaśāḥ //
pratikṣatrasutaś cāpi sṛñjayo nāma viśrutaḥ /
sṛñjayasya jayaḥ putro vijayas tasya cātmajaḥ //
vijayasya kṛtiḥ putras tasya haryaśvataḥ sutaḥ /
haryaśvatasuto rājā sahadevaḥ pratāpavān //
sahadevasya dharmātmā nadīna iti viśrutaḥ /
nadīnasya jayatseno jayatsenasya saṃkṛtiḥ //
saṃkṛter api dharmātmā kṣatradharmo mahāyaśāḥ /
anenasya samākhyātāḥ kṣatravṛddhasya me śṛṇu //
kṣatravṛddhātmajas tatra sunahotro mahāyaśāḥ /
sunahotrasya dāyādās trayaḥ paramadhārmikāḥ //
kāśaḥ śalaś ca dvāv etau tathā gṛtsamadaḥ prabhuḥ /
putro gṛtsamadasyāpi śunako yasya śaunakāḥ //
brāhmaṇāḥ kṣatriyāś caiva vaiśyāḥ śūdrās tathaiva ca /
śalātmajaś ca cārṣṭiceṇas tanayas tasya kāśyakaḥ //
kāśyasya kāsyayo rājan putro dīrghatamās tathā /
dhanvas tu dīrghatamaso vidvān dhanvantariḥ sutaḥ //
yajñabhug vāsudevāṃśaḥ smṛtamātrārtināśanaḥ /
tapaso nte sumahato jāto vṛddhasya dhīmataḥ /