હરિવંશ · ભાગ 2140

પુનર્ ધન્વન્તરિર્ દેવો માનુષેષ્વ્ ઇહ જજ્ઞિવાન્ ॥
કથં ધન્વન્તરિર્ દેવો માનુષેષ્વ્ ઇહ જજ્ઞિવાન્ ।
એતદ્ વેદિતુમ્ ઇચ્છામિ ત્વત્તો બ્રૂહિ યથાતથમ્ ॥
ધન્વન્તરેઃ સંભવો યં શ્રૂયતાં ભરતર્ષભ ।
સ સંભૂતઃ સમુદ્રાત્ તુ મથ્યમાને મૃતે પુરા ॥
ઉત્પન્નઃ કલશાત્ પૂર્વં સર્વતશ્ ચ શ્રિયા વૃતઃ ।
સમુત્પન્નઃ સકલશઃ પૂર્વં સર્વશ્રિયા વૃતઃ ।
સદ્યઃસંસિદ્ધકાર્યં હિ વિષ્ણુર્ દૃષ્ટ્વા હિ તસ્થિવાન્ ॥
અબ્જસ્ ત્વમ્ ઇતિ હોવાચ તસ્માદ્ અબ્જસ્ તુ સ સ્મૃતઃ ।
અબ્જઃ પ્રોવાચ વિષ્ણું વૈ તવ પુત્રો સ્મિ વૈ પ્રભો ।
વિધત્સ્વ ભાગં સ્થાનં ચ મમ લોકે સુરેશ્વર ॥
એવમ્ ઉક્તઃ સ દૃષ્ટ્વા વૈ તથ્યં પ્રોવાચ તં પ્રભુઃ ।
કૃતો યજ્ઞવિભાગો હિ યજ્ઞિયૈર્ હિ સુરૈઃ સહ ॥
દેવેષુ વિનિયુક્તં હિ વિદ્ધિ હોત્રં મહર્ષિભિઃ ।
ન શક્યમ્ ઉપહોમો વૈ તુભ્યં કર્તુ કથંચન ।
ન શક્યમ્ ઇહ વૈ કર્તું મયા તુભ્યં કથંચન ।
અર્વાગ્ભૂતો સિ દેવાનાં પુત્ર ત્વં તુ ન હીશ્વરઃ ॥
દ્વિતીયાયાં તુ સંભૂત્યાં લોકે ખ્યાતિં ગમિષ્યસિ ।
અણિમાદિશ્ ચ તે સિદ્ધિર્ ગર્ભસ્થસ્ય ભવિષ્યતિ ॥
તેનૈવ ત્વં શરીરેણ દેવત્વં પ્રાપ્સ્યસે પ્રભો ।
ચરુમન્ત્રૈર્ વ્રતૈર્ જાપ્યૈર્ યક્ષ્યન્તિ ત્વાં દ્વિજાતયઃ ॥
અષ્ટધા ત્વં પુનશ્ ચૈવ આયુર્વેદં વિધાસ્યસિ ।
અવશ્યંભાવી હ્ય્ અર્થો યં પ્રાગ્દૃષ્ટસ્ ત્વ્ અબ્જયોનિના ॥
દ્વિતીયં દ્વાપરં પ્રાપ્ય ભવિતા ત્વં ન સંશયઃ ।
ઇમં તસ્મૈ વરં દત્ત્વા વિષ્ણુર્ અન્તર્દધે પુનઃ ॥
દ્વિતીયે દ્વાપરે પ્રાપ્તે સૌનહોત્રિઃ સ કાશિરાટ્ ।
પુત્રકામસ્ તપસ્ તેપે ધન્વો દીર્ઘં મહત્ તદા ॥
પ્રપદ્યે દેવતાં તાં તુ યા મે પુત્રં પ્રદાસ્યતિ ।
અબ્જં દેવં સ પુત્રાર્થે તદ્ આરાધિતવાન્ નૃપ ॥
તતસ્ તુષ્ટઃ સ ભગવાન્ અબ્જઃ પ્રોવાચ તં નૃપમ્ ।
યદ્ ઇચ્છસિ વરં સર્વં તત્ તે દાસ્યામિ સુવ્રત ॥
ભગવન્ યદિ તુષ્ટસ્ ત્વં પુત્રો મે ખ્યાતિમાન્ ભવેત્ ।
તથેતિ સમનુજ્ઞાય તત્રૈવાન્તરધીયત ॥
તસ્ય ગેહે સમુત્પન્નો દેવો ધન્વન્તરિસ્ તદા ।
કાશિરાજો મહારાજઃ સર્વરોગપ્રણાશનઃ ॥
આયુર્વેદં ભરદ્વાજાત્ પ્રાપ્યેહ સભિષક્ક્રિયમ્ ।
તમ્ અષ્ટધા પુનર્ વ્યસ્ય શિષ્યેભ્યઃ પ્રત્યપાદયત્ ॥
ધન્વન્તરેસ્ તુ તનયઃ કેતુમાન્ ઇતિ વિશ્રુતઃ ।
અથ કેતુમતઃ પુત્રો વીરો ભીમરથઃ સ્મૃતઃ ॥
ભીમરથસ્યાપિ સુતો દિવોદાસઃ પ્રજેશ્વરઃ ।

દિવોદાસસ્ તુ ધર્માત્મા વારાણસ્યધિપો ભવત્ ॥
એતસ્મિન્ન્ એવ કાલે તુ પુરીં વારાણસીં નૃપઃ ।
શૂન્યાં નિવેશયામ્ આસ ક્ષેમકો નામ રાક્ષસઃ ॥
શપ્તા હિ સા મતિમતા નિકુમ્ભેન મહાત્મના ।
શૂન્યા વર્ષસહસ્રં વૈ ભવિત્રીતિ ન સંશયઃ ॥
તસ્યાં તુ શપ્તમાત્રાયાં દિવોદાસઃ પ્રજેશ્વરઃ ।
વિષયાન્તે પુરીં રમ્યાં ગોમત્યાં સંન્યવેશયત્ ॥
ભદ્રશ્રેણ્યસ્ય પૂર્વં તુ પુરી વારાણસીત્ય્ અભૂત્ ।
ભદ્રશ્રેણ્યસ્ય પુત્રાણાં શતમ્ ઉત્તમધન્વિનાં ।
હત્વા નિવેશયામ્ આસ દિવોદાસો નરાધિપઃ ।
ભદ્રશ્રેણ્યસ્ય તદ્ રાજ્યં હૃતં તેન બલીયસા ॥
વારાણસીં નિકુમ્ભસ્ તુ કિમર્થં શપ્તવાન્ પ્રભુઃ ।
નિકુમ્ભઃ કશ્ ચ ધર્માત્મા સિદ્ધિક્ષેત્રં શશાપ યઃ ॥
કારણં તદ્ અશેષેણ વદ ત્વં વદતાં વર ।
દિવોદાસસ્ તુ રાજર્ષિર્ નગરં પ્રાપ્ય પાર્થિવ ।
વસતિ સ્મ મહાતેજાઃ સ્ફીતાયાં તુ નરાધિપઃ ॥
એતસ્મિન્ન્ એવ કાલે તુ કૃતદારો મહેશ્વરઃ ।
દેવ્યાસ્ તુ પ્રિયકામાર્થં ન્યવસચ્ છ્વશુરાન્તિકે ॥
દેવાજ્ઞયા પાર્ષદા યે ત્વ્ અભિરૂપાસ્ તપોધનાઃ ।
પૂર્વોક્તૈ રૂપવેષશ્ ચ તોષયન્તિ સ્મ પાર્વતીમ્ ॥
હૃષ્યતે વૈ મહાદેવી મેના નૈવ પ્રહૃષ્યતિ ।
જુગુપ્સત્ય્ અસકૃત્ તં વૈ દેવદેવં તથૈવ હ ॥
સપાર્ષદસ્ ત્વ્ અનાચારસ્ તવ ભર્તા મહેશ્વરઃ ।
દરિદ્રઃ સર્વદૈવાસૌ શીલં તસ્ય ન વર્તતે ॥
માત્રા તથોક્તા વરદા સ્ત્રીસ્વભાવાન્ ન ચુક્રુવે ।
સ્મિતં કૃત્વા તુ વરદા ભવપાર્શ્વમ્ અથાગમત્ ॥
વિવર્ણવદના દેવી મહાદેવમ્ અભાષત ।
નેહ વત્સ્યામ્ય્ અહં દેવ નય માં સ્વં નિવેશનમ્ ॥
તથા કર્તું મહાદેવઃ સર્વાંલ્ લોકાન્ અવૈક્ષત ।
વાસાર્થં રોચયામ્ આસ પૃથિવ્યાં કુરુનન્દન ॥
વારાણસી મહાતેજાઃ સિદ્ધક્ષેત્રં મહેશ્વરઃ ।
દિવોદાસેન તાં જ્ઞાત્વા નિવિષ્ટાં નગરીં ભવઃ ॥
પાર્શ્વે તિષ્ઠન્ તમ્ આહૂય નિકુમ્ભમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ।
ગણેશ્વર પુરીં ગત્વા શૂન્યાં વારાણસીં કુરુ ।
મૃદુનૈવાભ્યુપાયેન અતિવીર્યઃ સ પાર્થિવઃ ॥
તતો ગત્વા નિકુમ્ભસ્ તુ પુરીં વારાણસીં તદા ।
સ્વપ્ને નિદર્શયામ્ આસ કણ્ટકં નામ નાપિતમ્ ।
શ્રેયસ્ તે હં કરિષ્યામિ સ્થાનં મે રચયાનઘ ॥
મદ્રૂપાં પ્રતિમાં કૃત્વા નગર્યન્તે તથૈવ ચ ।
તતઃ સ્વપ્ને યથોદ્દિષ્ટં સર્વં કારિતવાન્ નૃપ ।

પુરીદ્વારે તુ વિજ્ઞાપ્ય રાજાનં તુ યથાવિધિ ।
પૂજાં ચ મહતીં તસ્ય નિત્યમ્ એવ પ્રયોજયત્ ॥
ગન્ધૈશ્ ચ ધૂપમાલ્યૈશ્ ચ પ્રોક્ષણીયૈસ્ તથૈવ ચ ।
અન્નપાનપ્રયોગૈશ્ ચ અત્યદ્ભુતમ્ ઇવાભવત્ ॥
એવં સંપૂજ્યતે તત્ર નિત્યમ્ એવ ગણેશ્વરઃ ।
તતો વરસહસ્રં તુ નાગરાણાં પ્રયચ્છતિ ।
પુત્રાન્ હિરણ્યમ્ આયુશ્ ચ સર્વાન્ કામાંસ્ તથૈવ ચ ॥
રાજ્ઞસ્ તુ મહિષી શ્રેષ્ઠા સુયશા નામ વિશ્રુતા ।
પુત્રાર્થમ્ આગતા દેવી સાધ્વી રાજ્ઞા પ્રચોદિતા ॥
પૂજાં તુ વિપુલાં કૃત્વા દેવી પુત્રમ્ અયાચત ।
પુનઃ પુનર્ અથાગમ્ય બહુશઃ પુત્રકારણાત્ ॥
ન પ્રયચ્છતિ પુત્રં હિ નિકુમ્ભઃ કારણેન હિ ।
રાજા તુ યદિ સંક્રુદ્ધઃ કાર્યસિદ્ધિસ્ તતો ભવેત્ ॥
અથ દીર્ઘેણ કાલેન ક્રોધો રાજાનમ્ આવિશત્ ।
ભૂતમ્ એતન્ મહદ્દૂરિ નાગરાણાં પ્રયચ્છતિ ॥
પ્રીતો વરાન્નૈઃ શતશો મમ કિં ન પ્રયચ્છતિ ।
મામકૈઃ પૂજ્યતે નિત્યં નગર્યાં મમ ચૈવ હિ ॥
વિજ્ઞાપિતો મમાર્થં વૈ દેવ્યા મે પુત્રકારણાત્ ।
ન દદાતિ ચ પુત્રં મે કૃતઘ્નઃ કેન હેતુના ॥
તતો નાર્હતિ સત્કારં મત્સકાશાદ્ વિશેષતઃ ।
તસ્માત્ તુ નાશયિષ્યામિ સ્થાનમ્ અસ્ય દુરાત્મનઃ ॥
એવં સ તુ વિનિશ્ચિત્ય દુરાત્મા રાજકિલ્બિષી ।
સ્થાનં ગણપતેસ્ તસ્ય નાશયામ્ આસ દુર્મતિઃ ।
ભગ્નમ્ આયતનં દૃષ્ટ્વા રાજાનમ્ અશપત્ પ્રભુઃ ॥
યસ્માદ્ અનપરાધસ્ય ત્વયા સ્થાનં વિનાશિતમ્ ।
પુર્ય્ અકસ્માદ્ ઇયં શૂન્યા તવ નૂનં ભવિષ્યતિ ॥
તતસ્ તેન તુ શાપેન શૂન્યા વારાણસી તદા ।
શપ્ત્વા પુરીં નિકુમ્ભસ્ તાં મહાદેવમ્ અથાગમત્ ॥
અકસ્માચ્ ચ પુરી સા તુ વિદ્રુતા સર્વતોદિશમ્ ।
તસ્યાં પુર્યાં તતો દેવો નિર્મમે પદમ્ આત્મનઃ ।
રમતે તત્ર વૈ દેવો રમમાણો ગિરેઃ સુતામ્ ॥
ન રતિં તત્ર વૈ દેવી લભતે ગૃહવિસ્મયાત્ ।
વસામ્ય્ અત્ર ન પુર્યાં તુ દેવી દેવમ્ અથાબ્રવીત્ ॥
નાહં વેશ્મ વિમોક્ષ્યામિ અવિમુક્તં હિ મે ગૃહમ્ ।
નાહં તત્ર ગમિષ્યામિ ગચ્છ દેવિ ગૃહં પ્રતિ ॥
હસન્ન્ ઉવાચ ભગવાંસ્ ત્ર્યમ્બકસ્ ત્રિપુરાન્તકઃ ।
તસ્માત્ તદ્ અવિમુક્તં હિ પ્રોક્તં દેવેન વૈ સ્વયમ્ ।
એવં વારાણસી શપ્તા અવિમુક્તં ચ કીર્તિતમ્ ॥
યસ્મિન્ વસતિ વૈ દેવઃ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ ।
યુગેષુ ત્રિષુ ધર્માત્મા સહ દેવ્યા મહેશ્વરઃ ॥

અન્તર્ધાનં કલૌ યાતિ તત્પુરં હિ મહાત્મનઃ ।
અન્તર્હિતે પુરે તસ્મિન્ પુરી તુ વસતે પુનઃ ।
એવં વારાણસી શપ્તા નિવેશં પુનર્ આગતા ॥
ભદ્રશ્રેણ્યસ્ય પુત્રો વૈ દુર્દમો નામ વિશ્રુતઃ ।
દિવોદાસેન બાલેતિ ઘૃણયા સ વિવર્જિતઃ ॥
હૈહયસ્ય તુ દાયાદ્યં કૃતવાન્ વૈ મહીપતિઃ ।
આજહ્રે પિતૃદાયાદ્યં દિવોદાસહૃતં બલાત્ ॥
ભદ્રશ્રેણ્યસ્ય પુત્રેણ દુર્દમેન મહાત્મના ।
વૈરસ્યાન્તં મહારાજ ક્ષત્રિયેણ વિધિત્સતા ॥
દિવોદાસાદ્ દૃષદ્વત્યાં વીરો જજ્ઞે પ્રતર્દનઃ ।
તેન પુત્રેણ બાલેન પ્રહૃતં તસ્ય વૈ પુનઃ ॥
તેન બાલેન દાયાદ્યં પ્રગૃહીતં પુનસ્ તદા ।
એવં પ્રતર્દનો રાજા બ્રહ્મજ્ઞઃ સંબભૂવ હ ।
સ એવ શત્રુજિદ્ વીર ઋતધ્વજ ઇતીરિતઃ ।
ઉપભુજ્યાસ્ય દેહસ્ય પાતે બ્રહ્મમયો ભવત્ ।
પ્રતર્દનસ્ય પુત્રૌ દ્વૌ વત્સભાર્ગૌ સુવિશ્રુતૌ ।
વત્સપુત્રો હ્ય્ અલર્કસ્ તુ સંનતિસ્ તસ્ય ચાત્મજઃ ॥
અલર્કો નામ પુત્રસ્ તુ રાજા સંનતિમાન્ ભુવિ ।
અષ્ટારથો નામ નૃપઃ સુતો ભીમરથસ્ય વૈ ।
નતિપુત્રેષુ બાલેષુ પ્રહૃતં તસ્ય ભારત ।
અલર્કઃ કાશિરાજસ્ તુ બ્રહ્મણ્યઃ સત્યસંગરઃ ।
અલર્કં પ્રતિ રાજર્ષિં શ્લોકો ગીતઃ પુરાતનૈઃ ॥
ષષ્ટિં વર્ષસહસ્રાણિ ષષ્ટિં વર્ષશતાનિ ચ ।
અલર્કાદ્ અપરો નાન્યો બુભુજે મેદિનીમ્ ઇમામ્ ।
યુવા રૂપેણ સંપન્ન આસીત્ કાશિકુલોદ્વહઃ ॥
લોપામુદ્રાપ્રસાદેન પરમાયુર્ અવાપ સઃ ।
તસ્યાસીત્ સુમહદ્ રાજ્યં રૂપયૌવનશાલિનઃ ॥
શાપસ્યાન્તે મહાબાહુર્ હત્વા ક્ષેમકરાક્ષસમ્ ।
રમ્યાં નિવેશયામ્ આસ પુરીં વારાણસીં પુનઃ ॥
સંનતેર્ અપિ દાયાદઃ સુનીથો નામ ધાર્મિકઃ ।
સુનીથસ્ય તુ દાયાદઃ ક્ષેમો નામ મહાયશાઃ ॥
ક્ષેમસ્ય કેતુમાન્ પુત્રઃ સુકેતુસ્ તસ્ય ચાત્મજઃ ।
સુકેતુતનયશ્ ચાપિ ધર્મકેતુર્ ઇતિ શ્રુતિઃ ॥
ધર્મકેતોસ્ તુ દાયાદઃ સત્યકેતુર્ મહારથઃ ।
સત્યકેતુસુતશ્ ચાપિ વિભુર્ નામ પ્રજેશ્વરઃ ॥
આનર્તસ્ તુ વિભોઃ પુત્રઃ સુકુમારશ્ ચ તત્સુતઃ ।
સુકુમારસ્ય પુત્રસ્ તુ સત્યકેતુર્ સુધાર્મિકઃ ॥
ધૃષ્ટકેતોસ્ તુ દાયાદો વેણુહોત્રઃ પ્રજેશ્વરઃ ।
વેણુહોત્રસુતશ્ ચાપિ ભર્ગો નામ પ્રજેશ્વરઃ ।
વત્સસ્ય વત્સભૂમિશ્ ચ ભૃગુભૂમિસ્ તુ ભાર્ગવાત્ ॥

એતે ત્વ્ અઙ્ગિરસઃ પુત્રા જાતા વંશે થ ભાર્ગવે ।
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ સ્ત્રિયઃ પુત્રાઃ સહસ્રશઃ ॥
ઇત્ય્ એતે કાશયઃ પ્રોક્તા નહુષસ્ય નિબોધત ॥
આર્યા કાત્યાયની દેવી કૌશિકી બ્રહ્મચારિણી ।
જનની સિદ્ધસેનસ્ય દુર્ગા વીરા મહાતપાઃ ॥
જયા ચ વિજયા ચૈવ પુષ્ટિશ્ ચ ત્વં ક્ષમા દયા ।
જ્યેષ્ઠા યમસ્ય ભગિની નીલકૌશેયવાસિની ॥
બહુરૂપા વિરૂપા ચ અનેકવિધરૂપિણી ।
વિરૂપાક્ષી વિશાલાક્ષી ભક્તાનાં પરિરક્ષણી ॥
પર્વતાગ્રેષુ ઘોરેષુ નદીષુ ચ ગુહાસુ ચ ।
વાસસ્ તવ મહાદેવિ વનેષૂપવનેષુ ચ ॥
શબરૈર્ બર્બરૈશ્ ચૈવ પુલિન્દૈશ્ ચ સુપૂજિતા ।
મયૂરપક્ષધ્વજિની લોકાન્ ક્રામસિ સર્વશઃ ॥
કુક્કુટૈશ્ છાગલૈર્ મેષૈઃ સિંહૈર્ વ્યાઘ્રૈઃ સમાકુલા ।
ઘણ્ટાનિનાદબહુલા વિશ્રુતા વિન્ધ્યવાસિની ॥
ત્રિશૂલપટ્ટિસધરા સૂર્યચન્દ્રપતાકિની ।
નવમી કૃષ્ણપક્ષસ્ય શુક્લસ્યૈકાદશી પ્રિયા ॥
ભગિની વાસુદેવસ્ય રજની કલહપ્રિયા ।
આવાસઃ સર્વભૂતાનાં નિષ્ઠા ચ પરમા ગતિઃ ॥
નન્દગોપસુતા ચૈવ દેવાનાં વિજયાવહા ।
ચીરવાસાઃ સુવાસાશ્ ચ રૌદ્રી સંધ્યા ત્વમ્ એવ ચ ॥
પ્રકીર્ણકેશી મૃત્યુશ્ ચ તથા માંસૌદનપ્રિયા ।
લક્ષ્મીર્ અલક્ષ્મીરૂપેણ દાનવાનાં વધાય ચ ॥
સાવિત્રી ચાપિ દેવાનાં માતા ભૂતગણસ્ય ચ ।
અન્તર્વેદી ચ યજ્ઞાનામ્ ઋત્વિજાં ચૈવ દક્ષિણા ॥
સિદ્ધિઃ સાંયાત્રિકાણાં ચ વેલા સાગરયાયિનામ્ ।
યક્ષાણાં પ્રથમા યક્ષી નાગાનાં સુરસેતિ ચ ॥
કન્યાનાં બ્રહ્મચર્યા ચ સૌભાગ્યં પ્રમદાસુ ચ ।
બ્રહ્મવાદિન્ય્ અથો દીક્ષા શોભા ચ પરમા તથા ।
જ્યોતિષાં ત્વં પ્રભા દેવિ નક્ષત્રાણાં ચ રોહિણી ॥
રાજદ્વારેષુ તીર્થેષુ નદીનાં સંગમેષુ ચ ।
પૂર્ણે ચ પૂર્ણિમાચન્દ્રે કૃત્તિવાસા ઇતિ સ્મૃતા ॥
સરસ્વતી ચ વાલ્મીકેઃ સ્મૃતિર્ દ્વૈપાયને તથા ।
સુરદેવી ચ ભૂતેષુ સ્તૂયસે ત્વં સ્વકર્મભિઃ ॥
ઇન્દ્રસ્ય ચારુદૃષ્ટિસ્ ત્વં સહસ્રનયનેતિ ચ ।
ઋષીણાં ધર્મબુદ્ધિસ્ તુ દેવાનામ્ અદિતિસ્ તથા ॥
કર્ષકાનાં ચ સીતેતિ ભૂતાનાં ધરણીતિ ચ ।
તાપસાનાં ચ દેવી ત્વમ્ અરણી ચાગ્નિહોત્રિણામ્ ॥
ક્ષુધા ચ સર્વભૂતાનાં તૃપ્તિસ્ ત્વં ચ દિવૌકસામ્ ।
સ્વાહા તુષ્ટિર્ ધૃતિર્ મેધા વસૂનાં ત્વં વસૂમતી ॥

આશા ત્વં માનુષાણાં તુ તુષ્ટિશ્ ચ કૃતકર્મણામ્ ।
દિશશ્ ચ વિદિશશ્ ચૈવ તથા હ્ય્ અગ્નિશિખા પ્રભા ॥
શકુની પૂતના ચ ત્વં રેવતી ચ સુદારુણા ।
નિદ્રા ચ સર્વભૂતાનાં મોહની ક્ષત્રિયા તથા ॥
વિદ્યાનાં બ્રહ્મવિદ્યા ત્વમ્ ઓંકારો ઽસ્થ વષટ્ તથા ।
નારીણાં પાર્વતી ચ ત્વં પૌરાણીમ્ ઋષયો વિદુઃ ॥
અરુન્ધત્ય્ એકભર્તૄણાં પ્રજાપતિવચો યથા ।
ભેદો વિવાદશીલાનં ત્વમ્ ઇન્દ્રાણીતિ વિશ્રુતા ।
પર્યાયનામભિર્ દિવ્યૈર્ ઇન્દ્રાણી ચેતિ વિશ્રુતા ।
ત્વયા વ્યાપ્તમ્ ઇદં સર્વં જગત્ સ્થાવરજંગમમ્ ॥
સંગ્રામેષુ ચ સર્વેષુ અગ્નિપ્રજ્વલિતેષુ ચ ।
નદીતીરેષુ ઘોરેષુ કાન્તારેષુ ભયેષુ ચ ॥
પ્રવાસે રાજબન્ધે ચ શત્રૂણાં ચ પ્રમર્દને ।
પ્રાણાત્યયેષુ સર્વેષુ ત્વં હિ રક્ષા ન સંશયઃ ॥
ત્વયિ મે હૃદયં દેવિ ત્વયિ બુદ્ધિર્ મનસ્ ત્વયિ ।
રક્ષ માં સર્વપાપેભ્યઃ પ્રસાદં ચ કરિષ્યસિ ॥
ઇમં દેવ્યાઃ સ્તવં દિવ્યમ્ ઇતિહાસસમન્વિતમ્ ।
યઃ પઠેત્ પ્રાતર્ ઉત્થાય શુચિઃ પ્રયતમાનસઃ ॥
ત્રિભિશ્ ચ કાઙ્ક્ષિતં માસૈઃ ફલં વૈ સંપ્રયચ્છતિ ।
ષદ્ભિર્ માસૈર્ વરિષ્ઠં તુ વરમ્ એકં પ્રયચ્છતિ ॥
ષણ્માસાન્ પઠતે યસ્ તુ કાઙ્ક્ષિતં ચ લભેત સઃ ।
અસ્ર્ચિતા નવભિર્ માસૈર્ દિવ્યં ચક્ષુઃ પ્રયચ્છતિ ।
સંવત્સરેણ સિદ્ધિં તુ યથાકામં પ્રયચ્છતિ ।
સત્યં ચ બ્રહ્મચર્યં ચ દ્વૈપાયનવચો યથા ॥
અતિપ્રસક્તૌ ક્રીડાયાં કૃષ્ણસંકર્ષણૌ મુહુઃ ।
ક્વચિદ્ વેશ્મનિ નિર્ગત્ય નવનીતં ચ ગૃહ્ણતઃ ।
સંક્ષોભ્ય તક્રં બહુશો દારકૌ દારકૈઃ સહ ।
અન્વભૂતામ્ તતો રાજન્ ઘટાંશ્ ચ પરિજઘ્નતુઃ ।
દધિ પીત્વા તુ દેવેશૌ તાન્ ઘટાંશ્ ચ પિપેષતુઃ ।
શિક્યં ચ પરિજગ્રાહ કૃષ્ણો દારકવેષવાન્ ।
ભિત્ત્વા છિત્ત્વા ચ ગોવિન્દઃ પપૌ ક્ષીરાણિ સર્વશઃ ।
તચ્ છિષ્ટં ચૈવ દેવેશઃ ક્ષિતૌ ચ સમવાક્ષિપત્ ।
પાયસં ચ સમાનીય ગૃહાદ્ અન્યત્ર વિક્ષિપન્ ।
દારખેભ્યસ્ તદા કૃષ્ણો દદૌ સ્વં ચ સમાચરન્ ।
શિક્યાચ્ ચ ઘટમ્ આદાય દધ્નાં દારકસત્તમઃ ।
નિર્ભિદ્યાચ્છિદ્ય ભૂમૌ તુ નિષ્પપેષ સ કેશવઃ ॥
દારકૌ તૌ તુ સહસા વત્સાનાં ચ પરંતપ ।
દામ્નાં વિમોચનં કૃત્વા વત્સાન્ ધેનૂર્ અપાયતામ્ ।
પ્રતિવેશ્મ તદા તૌ તુ વ્યસનં પર્યકુર્વતામ્ ।
અતિપ્રસક્તૌ તૌ દૃષ્ટ્વા સર્વવ્રજવિચારિણૌ ।

ન ચ શક્તો વારયિતું નન્દગોપઃ સુદુર્મદૌ ।
તતસ્ તુ દારકૈઃ સાર્ધં કૃષ્ણશ્ ચક્ષુશ્ ચ તદ્ગતમ્ ।
એકસ્ય તુ તદા કૃષ્ણો દારકસ્ય મહીપતે ।
પ્રચ્છાદ્ય તરસાન્યં તુ દારકં પ્રત્યુવાચ હ ।
ગચ્છ વત્સ યથાન્યત્ર તથા દૃષ્ટૈશ્ ચ દારકૈઃ ।
યદિ દૃષ્ટસ્ ત્વમ્ અન્યૈસ્ તુ જિતો દણ્ડધરો મમ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા બલભદ્રં તુ તં દ્રષ્ટું પ્રૈષયદ્ બલી ।
સ ગત્વા બલભદ્રસ્ તુ ગૃહીત્વા દારકં બલાત્ ।
કેશવાય દદૌ તં તુ ત્વં જિતઃ કેશવો ઽબ્રવીત્ ।
કીલકં ચ સમાનીય વિક્ષિપ્ય ભુવિ ગૂહિતમ્ ।
આહૂય દારકાન્ સર્વાન્ ઇદમ્ આહ જગત્પતિઃ ।
શક્તશ્ ચેદ્ ભવતાં કશ્ચિત્ કીલં ગૃહ્ણાતુ પશ્યતઃ ।
મમ પાર્શ્વગતો ભૂત્વા દણ્ડો દેયશ્ ચ તસ્ય હ ।
તચ્ છ્રુત્વા દારકાઃ સર્વે તં દ્રષ્ટું યત્નમ્ આસ્થિતાઃ ।
નાશક્નુવંશ્ ચ તે સર્વે જિતાંસ્ તાન્ અબ્રવીદ્ ઇતિ ।
એવમ્ આદ્યાનિ ગોવિન્દો બાલક્રીડનકાનિ વૈ ।
ચકાર મતિમાન્ કૃષ્ણો દારકૈઃ સહ ગોકુલે ॥
ક્વચિદ્ વેશ્મનિ સંગમ્ય શિક્યસ્થાન્ પયસો ઘટાન્ ।
આદાય યુગપત્ સર્વાન્ પયઃ પીત્વા મુદા ભૃશમ્ ।
અભિહત્ય તતઃ સર્વાન્ નિષ્પપેષ હસન્ બહિઃ ।
આચ્છિદ્ય શિક્યમ્ અન્યત્ર તતો દધ્નો ઘટાન્ ક્ષિપન્ ।
યથાકામં તતઃ પીત્વા દારકેભ્યસ્ તતો દદૌ ।
અથ વેગાન્ મુદા કૃષ્ણઃ ક્વચિદ્ અન્યત્ર વેશ્મનિ ।
ગુપ્તાન્ ઘટાન્ ઉપાદાય ત્વરિતો ઽથ બભઞ્જ હ ।
ક્વચિદ્ ધૃતઘટાન્ પૂર્ણાન્ બહૂન્ આદાય વેસ્મનિ ।
વ્યભજદ્ દારકેભ્યસ્ તુ ભક્ષયંશ્ ચ સ્વયં દદૌ ।
અન્યતો વેશ્મનઃ શિક્યાન્ ઘટાંસ્ તક્રસ્ય પૂરયન્ ।
આદાયાધૂય બહુધા તસ્મિન્ન્ એવ મુહુઃ ક્ષિપન્ ।
વ્યહસદ્ વિવિધં હાસં નનર્ત ચ સ દારકઃ ।
તક્રેષુ ચ પયઃ ક્ષિપ્ય તક્રં ચ પયસિ ક્ષિપન્ ।
પયો જલેષુ સંયોજ્ય ઘૃતમ્ અગ્નૌ જુહાવ ચ ।
એવં તૌ સતતં તત્ર ચક્રતુર્ વેશ્મસંગરમ્ ।
ગાવઃ પુષ્ટા નીરુજાશ્ ચ વત્સલાઃ કામદોહનાઃ ।
આગમ્ય હર્ષિતાસ્ તૌ તુ પુચ્છાદિષ્વ્ અવલમ્બતામ્ ॥
પુચ્છગોમૂત્રસુસ્નાતૌ શૃઙ્ગકર્ણાવલમ્બિનૌ ।
વત્સાન્ આરોહમાણૌ ચ તત્પાને ફેનવો શિશૂ (સિચ્) ॥
અથ વત્સાન્ મુહુર્ બદ્ધાન્ દામભિઃ કીલકેષુ વૈ ।
ભિત્ત્વા ચ્છિત્ત્વા ચ દામાનિ વત્સાન્ ધેનુષ્વ્ અનીયતામ્ ।
દામન્ય્ આચ્છિદ્ય સર્વત્ર વત્સાન્ દિક્ષુ પ્રકાલયન્ ।
આકૃષ્ય દારકાન્ કેશૈર્ અન્યોન્યં સમબન્ધત ।

નિરુધ્યમાનો ગોપીભિઃ સ ચક્રે વૈ મુહુર્મુહુઃ ।
સર્પિષા પયસા ચૈવ દધ્ના તક્રેણ શૂન્યકમ્ ॥
પ્રાયેણ ગોવ્રજં ચક્રે પૂર્વજેન સહાયવાન્ ।
પશ્યન્તીનાં ચ ગોપીનાં કૃષ્ણો નિત્યં સ સંભ્રમમ્ ॥
પિબન્ પયશ્ ચ વિવિધં ચક્રે ચૈવં સ વૈશસમ્ ॥
ક્રન્દન્ત્યો ઽથ મુહુર્ ગોપ્યો યશોદાનિકટં યયુઃ ।
કૃષ્ણસ્ય ચેષ્ટિતં સર્વં યશોદાયૈ ન્યવેદયન્ ॥
મમ કુમ્ભ્યો દશ હતાઃ પુત્રેણાનેન દુર્મતે ।
ન ચ શિષ્ટં પયસ્ તક્રં ઘૃતં વા દધિ લેશકમ્ ।
કિમ્ અદ્ય ક્રિયતે મૂઢે જીવિકા મમ નશ્યતિ ॥
પઞ્ચાશન્ મમ કુમ્ભીનાં શિક્યાદ્ આદાય તે સુતઃ ।
ઘૃતસ્ય પૂર્ણાન્ સુશ્લિષ્ટાન્ પશ્યન્ત્યા મમ હન્તિ હ ॥
અન્તર્વેશ્મન્ય્ અશૂન્યાંશ્ ચ કુમ્ભાન્ સર્વાન્ ઘૃતેન વૈ ।
તાઞ્ શૂન્યાન્ કારયામ્ આસ ન ચ શિષ્ટં ઘૃતં મમ ।
અતિક્રુદ્ધા તથાન્યાહ કેશાન્ આરુજ્ય સર્વશઃ ।
પઞ્ચત્રિંશદ્ ઘટાન્ કૃષ્ણો ઘૃતેન પયસા સમમ્ ।
આધૂયોત્ક્ષિપ્ય ચાવિધ્ય નિષ્પપેષ ચ ભૂતલે ॥
ન કિંચિદ્ વ્યઞ્જનં મૂઢે મમ વેશ્મનિ વિદ્યતે ।
ગાવશ્ ચ વત્સકૈઃ પીતાઃ કૃષ્ણેનાનેન મોક્ષિતૈઃ ॥
પાયસં બહુ પક્વં મે ભદ્રે જગ્ધમ્ અનેન વૈ ।
દધ્યોદનં ભૃશં દત્તં દારકેભ્યો રસાન્વિતમ્ ॥
અપૂપા બહવો જગ્ધા ભર્ત્રર્થે રક્ષિતા મયા ।
સક્તવો બહવઃ પીતાઃ સંસ્કૃતાઃ શર્કરાદિભિઃ ॥
કિં ગૃહેણ ચ મે કાર્યં કિં ઘોષૈઃ કિં ગવાદિભિઃ ।
એષા યાસ્યામિ દુર્મેધે મૂઢે દુષ્પુત્રસૂયિનિ ॥
ધેનવો મમ નષ્ટાઃ સ્યુર્ વત્સૈઃ સાર્ધં દશાદ્ય વૈ ।
અનેન કાલિતા મૂઢે તવ પુત્રેણ દુર્હૃદા ॥
ભક્ષિતં નવનીતં મે વલ્મીકપ્રતિમં નવમ્ ।
જીવિકા મમ નષ્ટાભૂદ્ એષા યાસ્યામિ દેશકમ્ ॥
એવમ્ અત્યન્તતો ગોપ્યો વિનેદુર્ વિસ્વરં ભૃશમ્ ।
કા ગતિર્ વદ ભદ્રેતિ ગોપ્યઃ સર્વાસ્ તદાબ્રુવન્ ॥
અથ તાભ્યો યથાનષ્ટં યશોદા દત્તવત્ય્ અલમ્ ।
સમાશ્વાસ્ય તતઃ સર્વાઃ સ્વં સ્વં વેશ્મ વ્યકાલયત્ ।
પ્રાગ્ એવ વસુદેવસ્ તુ નન્દગોપેન વારિતઃ ।
વૃન્દાવનનિવાસસ્ તે પરિહર્તવ્ય ઇત્ય્ અપિ ॥
સ પુત્રગુરુતાં પશ્યન્ વનં ચાસુરસેવિતમ્ ।
વિમમર્શાથ બુદ્ધ્યૈવ નન્દગોપો મહામતિઃ ॥
બહુસંપદમ્ આલોક્ય ગવાં વૃન્દાવને વને ।
ગોપાઃ પ્રવેષ્ટુમ્ ઇચ્છન્તિ પ્રલમ્બસ્ તત્ર ચાસુરઃ ॥
નાન્યદ્ વનં ચ પશ્યામિ સમીપે સંપદા યુતમ્ ।

કિં નુ કર્તવ્યમ્ ઇતિ મે પુત્રયોશ્ ચ હિતં ભવેત્ ॥
એવં વિચારયન્તં તં નારદો ઽભ્યાગમન્ મિથઃ ।
બ્રહ્મણા ચોદિતો વિપ્ર ઇન્દ્રેણ ચ મહાત્મના ॥
યદૃચ્છયા મહાયોગી નિત્યં લોકહિતે રતઃ ।
વવન્દે નન્દગોપસ્ તુ તસ્ય વૈ ચરણૌ મુનેઃ ॥
તમ્ આહ સસ્મિતં વિપ્રઃ સંભ્રમાકુલમાનસમ્ ।
જ્ઞાત્વા ત્વયિ મનોદુઃખં પ્રણયાત્ તે ઽહમ્ આગતઃ ॥
ઇદં રહસ્યં દેવાનાં નાખ્યાતવ્યં કદાચન ।
અસ્મિન્ કાલે મહાપ્રાજ્ઞ કાલે જ્ઞાસ્યતિ વૈ ભવાન્ ॥
યત્ ત્વાં વક્ષ્યામિ ઘોષેશ તત્ ત્વં જ્ઞાસ્યસિ વૈ વિભો ।
ન કેવલૌ તવ સુતૌ દેવૌ માનુષતાં ગતૌ ।
રામકૃષ્ણાવ્ ઇમૌ જાતૌ દૈત્યમૂલહરાવ્ ઇતિ ॥
અસુરં પક્ષમ્ ઉદ્ધર્તું જાયમાનં જનાર્દનમ્ ।
દૈત્યઃ શકટવેષેણ જ્ઞાત્વા ત્વામ્ આશ્રિતો ઽસુરઃ ।
શકટસ્ય ત્વ્ અધઃ સુપ્તં નિહન્તું નિશ્ચિતં શિશુમ્ ॥
રક્ષાહીનં યુવાભ્યાં ચ વિયુક્તં વીક્ષ્ય દાનવઃ ।
યુવાભ્યામ્ અથ નિર્મુક્તં વીક્ષ્ય દામોદરં તદા ।
લબ્ધરન્ધ્રશ્ ચ નિષ્પેષ્ટું તત્ક્ષણાચ્ છિશુના હતઃ ॥
તાડિતો વામપાદેન વિપર્યસ્તો મમાર હ ।
પ્રબુદ્ધસ્ય તુ બાલસ્ય તન્મુહૂર્તં વિજૃમ્ભતઃ ॥
તસ્યામ્ એવ નિશાયાં ચ પૂતનાં નામ રાક્ષસીમ્ ।
પાયયન્તીં વિષપયઃ સસ્તન્યં પ્રાણમ્ આહરત્ ॥
પુનર્ અર્જુનભૂતૌ તૌ દૈત્યૌ તચ્છિદ્રદર્શિનૌ ।
હન્તુકામૌ તદા બાલઃ સ્વયમ્ એવ જઘાન હ ॥
નાનારૂપધરાન્ દૈત્યાન્ એવં હન્તા તવાત્મજઃ ।
ભયસ્થાનં ન તે ગોપ વિશ વૃન્દાવનં વનમ્ ॥
તત્રાપિ સુમહત્કાર્યં કર્તા કૃષ્ણો ઽયમ્ ઈદૃશમ્ ।
પ્રત્યક્ષં તવ ચૈતાનિ કર્માણીહ કૃતાનિ ચ ॥
હનિષ્યતિ પ્રલમ્બં ચ રામઃ પરબલાર્દનઃ ।
કૃષ્ણશ્ ચાસુરસંઘાતં ન ભીસ્ ત્વામ્ ઉપસર્પ તુ ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નન્દગોપં તુ કૃષ્ણં તુષ્ટાવ નારદઃ ।
નમસ્ તુભ્યં જગદ્ધાત્રે વિશ્વકર્ત્રે નમો નમઃ ॥
કૃષ્ણાય બલરૂપાય બહુરૂપાય તે નમઃ ।
નીલજીમૂતવર્ણાય ગોપવેણુપ્રવાદિને ॥
નમસ્ તે દેવકીમતર્ નમસ્ તે યાદવેશ્વર ।
નમસ્ તે દેવદેવેશ નમો માયાવિધાયિને ।
ત્રૈલોક્યસ્થિતિસંહાર+ સૃષ્ટિકર્ત્રે નમો નમઃ ॥
વિશ વૃન્દાવનાં દેવ વિહર ત્વં યથાસુખમ્ ।
તત્ર દૈત્યાન્ મહાવીર્યાઞ્ જહિ યત્નપરો ભવ ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નારદે યાતે નન્દગોપો મહામતિઃ ।

વ્યપેતભયસંત્રાસઃ પુત્રયોર્ મુદમ્ આવહત્ ॥
તૌ તુ વૃન્દાવનં પ્રાપ્તૌ વસુદેવસુતાવ્ ઉભૌ ।
ચેરતુર્ વત્સયૂથાનિ ચારયન્તૌ સ્વરૂપિણૌ ॥
પ્રવિશ્ય ચ મહારણ્યં તદા વૃન્દાવનં વનમ્ ।
રેમિરે સુચિરં કાલં યથેષ્ટં સહકેશવાઃ ।
ગાવશ્ ચ ક્ષીરસંપન્ના મહિષ્યશ્ ચ સુનિર્વૃતાઃ ।
તસ્મિન્ કાલે તદા ચેરુઃ સવત્સાશ્ ચ યથાસુખમ્ ॥
ચચાર ચ યદા કૃષ્ણસ્ તદા વૃન્દાવનેવને ।
અથ ત્રયોદશે વર્ષે વર્ધમાને ચ કેશવે ।
સંપ્રાપ્તો ઘર્મસમયઃ કૃષ્ણે વૃન્દાવને સ્થિતે ॥
ગતે ચ ભાસ્કરે કાષ્ઠામ્ ઉત્તરાં તીક્ષ્ણદીધિતૌ ।
મરીચ્યો દિક્ષુ સર્વાસુ પ્રસૃતાસ્ તીક્ષ્ણવર્ચસઃ ।
લોભયન્ત્યો મૃગાઞ્ શશ્વત્ તીક્ષ્ણરશ્મૌ દિવાકરે ॥
દાવદગ્ધવિભિન્નેભ્યઃ કીચકેભ્યો વિનિર્ગતાઃ ।
સપ્તાર્ચિષો ગિરિં દગ્ધમ્ ઉદભૂવન્ન્ ઇતસ્ તતઃ ।
રુરવસ્ તરક્ષવશ્ ચૈવ દઘ્દદેહા દવાનલૈઃ ।
કુઞ્જરા ઘર્ઘરરવા ઘર્મકાલવિલોલિતાઃ ।
ઘર્મવાતસમાક્રાન્તા વિનેદુર્ વિસ્વરં રવમ્ ॥
કૃષ્ણલાઃ પાકનિર્ભિન્ના વનવાયુવિદારિતાઃ ।
પેતુશ્ ચ સર્વતઃ પૃથ્વીં રક્તપાતા ઇવાદ્રિષુ ॥
રેણવો બહુલા ભૂમેર્ નેત્રમાર્ગવિરોધિનઃ ।
તમાંસીવ હિ ગોપાનાં દૃષ્ટિં પિદધિરે મુહુઃ ॥
ગોપાશ્ ઘર્મસંતપ્તા મધ્યં યાતે દિવાકરે ।
વનેષુ દ્રુમમૂલેષુ ગાશ્ ચ સંકાલ્ય તસ્થિરે ॥
ગોપ્યઃ કુમ્ભીઃ સમાદાય નીરૈઃ પૂર્ણાઃ સમન્તતઃ ।
ઉષ્ણરશ્મિકરૈસ્ તપ્તાશ્ છાયામ્ આશ્રિત્ય તસ્થિરે ।
વસ્ત્રૈર્ જલાર્દ્રૈઃ સતતં વાહયન્ત્યઃ કુચાન્ પૃથૂન્ ॥
જલબિન્દૂન્ દૃતિગતાઞ્ શીતલાન્ અમલાન્ મુહુઃ ।
આદાય પથિ ગોપાલા આસ્યશોષં નિરાસિરે ॥
મૃણાલૈર્ દેહજં રૂક્ષં નીડસ્થાશ્ ચ વિહંગમાઃ ।
અત્યુષ્ણઘર્ઘરરવાઃ શુષ્કપર્ણનિવાસિનઃ ।
વિનેદુર્ ભૃશસંતપ્તા દાવરૂક્ષૈઃ સમાહતાઃ ॥
પુષ્પૈર્ વૈભીતકૈર્ ભિન્ના જનપ્રાણહરૈઃ સમમ્ ।
કિંપાકફલગન્ધાઢ્યાઃ કાલયન્તો મૃગદ્વિજાન્ ॥
ઇતઃ ક્વચિત્ તતઃ સદ્યસ્ તતો ઽન્યત્ર તતઃ પુનઃ ।
વાતા વવુર્ મહાવેગાઃ કાલયન્તો રજો દિશઃ ॥
આગ્નેયં તેજ એવૈતત્ પ્રસૃતં માધવસ્ય હ ।
વર્ધમાને મહાઘર્મે જગતઃ શોષહેતુકે ॥
કેશવે જગતાં પાલે સ્થિતે વૃન્દાવને વને ।
વ્યાધિર્ ગોપકુલે તત્ર બભૂવ તુમુલો મહાન્ ॥

વ્યાધયો વિવિધાકારા ગોષુ ગોપાલકેષુ ચ ।
પ્રાદુર્ બભૂવુર્ બહવો ઘર્મકાલ ઉપસ્થિતે ॥
મહિષાશ્ ચ ભૃશં તપ્તા જ્વરાતીસારમૂર્છિતાઃ ।
સહસા પ્રપતન્તિ સ્મ વજ્રભિન્ના નગા ઇવ ॥
સ્તબ્ધલોમાક્ષિપક્ષ્માણો લમ્બકર્ણશિરોધરાઃ ।
સ્રવદક્ષિમુખઘ્રાણા દન્તૈઃ કટકટાયિતૈઃ ॥
પ્રાસ્વપન્પ્રશ્રિતમુખા ઘ્રાણદન્તૈઃ પ્રસારિતૈઃ ।
અપૂર્વવર્ણાઃ પશવો નેચ્છન્તો યવસં તૃણમ્ ॥
અભીક્ષ્ણં ચપલાઙ્ગાશ્ ચ પરિનિમ્નાક્ષિમણ્ડલાઃ ॥
ક્રન્દમાનાશ્ ચ તિષ્ઠન્તિ શયિતાશ્ ચ સહસ્રશઃ ।
ભૂમૌ પરિપતન્તિ સ્મ સ્રંસયન્તઃ શકૃન્ત્ય્ અપિ ॥
એવંવિધૈર્ અહોભિશ્ ચ પઞ્ચષૈશ્ ચ દિનૈર્ અભૂત્ ।
મહિષાણાં ગવાં ચાપિ દારુણં મૃત્યુસંશયમ્ ॥
અપૂર્વમ્ એવં સહસા ગોપાલાનામ્ અભૂદ્ ભયમ્ ।
પાલયાને તુ ગોવિન્દે ગોપાલૈઃ સહ ગોગણમ્ ॥
સવત્સાનાં ગવામ્ એવં વ્યાધયશ્ ચ પૃથગ્વિધાઃ ।
અપ્રજ્ઞાતાઃ પ્રદૃશ્યન્તે વૃદ્ધગોપાલપણ્ડિતૈઃ ॥
મન્ત્રૈશ્ ચ ભેષજૈર્ મુખ્યૈર્ ભિષજઃ શાસ્ત્રયુક્તિભિઃ ।
યતમાનાશ્ ચ ગોપાલા ન શેકુસ્ તાન્ નિવારિતુમ્ ॥
કૃત્વા ચાઙ્ગેષુ દહનં સિરાવેધાંશ્ ચ તદ્વિદઃ ।
કુર્વાણા બહુધા યત્નં ન વ્યાધીન્ પ્રતિચક્રિરે ॥
તતો વિષણ્ણમ્ અભવદ્ ગોપાલાનાં તદા કુલમ્ ।
સવૃદ્ધબાલં સસ્ત્રીકં વ્યાક્રોશદ્ વ્યાધિના સ્વયમ્ ॥
ભૃશમ્ આર્તમ્ અભૂત્ ત્રસ્તં સંનિપાતજ્વરાર્દિતમ્ ।
સર્વમર્માતિગતયા મહાવેદનયા યુતમ્ ॥
પીડિતાઃ પિટકાભિશ્ ચ ગ્રથિતાઃ સર્વતસ્ તનુમ્ ।
સિરાસ્થિમાંસં નિર્ભિદ્ય પ્રાદુર્ ભૂતઃ સવેદનૈઃ ॥
નિષ્ક્રિયાભિસ્ તથાન્યાભિર્ વ્યાધિભિર્ ભૃશપીડિતાઃ ।
વિપન્ના વ્ડ્ધગોપાલાઃ સગોયૂથાસ્ ત્વ્ અવાપતન્ ॥
ગોપાલાશ્ ચ તથાન્યે ચ યે ચ તદ્વનવાસિનઃ ।
સર્વે પરિપતન્તિ સ્મ પિબન્તો યમુનાજલમ્ ॥
યમુનાતીરજેનાશુ સ્પૃષ્ટાઃ સર્વે ચ વાયુના ।
તદા ગોપગણાન્ સર્વાન્ સ વ્યાધિઃ સમપદ્યત ॥
જ્વરિતાઃ કેચિદ્ આપેતુર્ અપરે યક્ષ્મિણો ઽભવન્ ।
અન્યે ઽતિસારસંયુક્તા યમુનાવાયુવીજિતાઃ ॥
એવં બહુવિધાકારા વ્યાધયો ગોષુ વિષ્ઠિતાઃ ।
કેચિન્ મૃતાઃ સમાપેતુર્ મરિષ્યન્તસ્ તથાપરે ॥
વ્યાધિરૂપૈર્ બહુવિધૈર્ ભૃશમ્ આર્તાસ્ તદાભવન્ ॥
સરીસૃપાશ્ ચ વ્યાલા યે મૃગાઃ સર્વે ચ પક્ષિણઃ ।
પ્રાણિનો વિવિધાકારા યામુનં વનમ્ આશ્રિતાઃ ॥

તે સર્વે મૃતસંકલ્પા મૃતાશ્ ચૈવ સહસ્રશઃ ।
ગોપાલાઃ સહ ગોભિશ્ ચ પરિપેતુર્ દિશો દશ ॥
સર્વે સંઘૂર્ણનયના નિશ્ચેષ્ટા મૂર્છિતા ભૃશમ્ ।
પેતુર્ વનચરા રાજઞ્ જીવન્તો ઽપિ મૃતા યથા ॥
અપાનમૂત્રદ્વારેભ્યો મુખનાસાક્ષિકર્ણતઃ ।
શોણિતં લોમકૂપેભ્યો જન્તવઃ સસૃજુર્ બહુ ॥
સર્વેષાં પ્રાણિનામ્ અન્તઃ સમન્તાત્ સવ્રણૈર્ મુખૈઃ ।
અશક્યમ્ અમ્બુ વાહર્તું કિં પુનર્ ભોજનાદિકમ્ ॥
દન્તાશ્ ચ વિપ્રશીર્યન્તે કેષાંચિન્ ન ચ ભાષણમ્ ।
રસનોદ્ગીર્યતે કણ્ઠૈઃ સમન્તાત્ સવ્રણૈર્ અપિ ॥
દુર્ગન્ધં દુઃસહં તત્ર પ્રાદુર્ આસીદ્ વિશેષતઃ ।
સર્વેષુ સમવાયેષુ દુષ્પ્રેક્ષ્યં ચ સમન્તતઃ ।
આક્રોશબહુલં ચાસીત્ સર્વતો યમુનાતટે ।
નરગોમૃગયૂથાનામ્ આર્તાનાં સર્વતોદિશમ્ ॥
નાહારં ભુઞ્જતે ગાવો નૌષધં ન ચ ખાદનમ્ ।
શ્વાસમાત્રં વ્રજં સર્વં શયિતં ગોગણૈઃ સહ ॥
એવં ગતે વ્રજે તસ્મિઞ્ શ્વાસમાત્રે સ્થિતે નૃપ ।
અથ કૃષ્ણશ્ ચ રામશ્ ચ કૈશ્ચિદ્ ગોપૈઃ સહાપરૈઃ ।
પૃથગ્ અન્યત્ર સંવાસમ્ આદાવ્ એવાભ્યરોચતામ્ ॥
બાલો ઽપિ બુદ્ધ્યા સંચિન્ત્ય કૃષ્ણઃ કમલલોચનઃ ।
ઇદમ્ અત્રેતિકર્તવ્યમ્ ઇતિ નિશ્ચિતવાન્ પ્રભુઃ ॥
ક્રોશમાત્રમ્ અતિક્રમ્ય પર્વતેનાન્તરીકૃતઃ ।
પરઃશતૈઃ સ્વસખિભિર્ નીરોગઃ સમપદ્યત ॥
મૃચ્છિલાશર્કરાવૃક્ષ+ તૃણકાષ્ઠલતાગુણૈઃ ।
ભુવઃ સંસ્થાનમ્ આલોક્ય ખાનયામ્ આસ મેદિનીમ્ ॥
ઉત્પાદ્ય સલિલં કૃષ્ણઃ સ્વયૂથ્યૈઃ સહ ગોગણૈઃ ।
તજ્જલં સ પિબન્ કૃષ્ણો નીરોગઃ સમપદ્યત ॥
તદ્ દૃષ્ટ્વાન્યે ચ ગોપાલાઃ શક્ત્યાલ્પતરયા યુતાઃ ।
પ્રઆણમ્ અનુતિષ્ઠન્તિ તેષામ્ કૃષ્ણો ઽભવદ્ ગતિઃ ॥
નન્દગોપો યશોદા ચ પુત્રૌ દૃષ્ટ્વા નિરાકુલૌ ।
ભૃશમ્ આર્તિયુતૌ ચાસ્તામ્ અન્તઃપ્રીતિયુતાવ્ અપિ ॥
બન્ધુવર્ગો ઽપિ સુમહાન્ નન્દગોપસ્ય ચાભવત્ ।
તમ્ અવેક્ષ્ય ભૃશં તપ્તો નાભવત્ કૃષ્ણસંનિધૌ ।
અનેન બન્ધુવર્ગેણ સહ મે ગોધનેન ચ ।
મ્રિયેયં ચાહમ્ અપ્ય્ અત્રેત્ય્ એવં મતિર્ અજાયત ॥
અથ કૃષ્ણશ્ ચ રામશ્ ચ જ્વરિતૌ પિતરૌ તદા ।
શ્રુત્વૈવમ્ પરમોદ્વિગ્નૌ વ્યથિતૌ કિલ તૌ સ્થિતૌ ॥
બન્ધુવર્ગં ચ સકલં ગોધનં ચ તથાગતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા પરમસંત્રાસમ્ આગતૌ બલકેશવૌ ॥
અથ તસ્યામ્ અવસ્થાયાં ગોપાલાનાં વયોતિગઃ ।

વિદેહાદ્ આગતઃ કશ્ચિત્ તસ્મિન્ કોલાહલે કિલ ॥
સ બન્ધુવર્ગં સંપ્રેક્ષ્ય ગોધનં ચ તથાગતમ્ ।
પ્રોવાચામૃતસંકલ્પં વાક્યં વિદ્વાન્ સભાગતઃ ॥
વયં પશૂન્ સમાશ્રિત્ય જીવામો વિગતજ્વરાઃ ।
પશૂનાં ચ પતિર્ દેવઃ સર્વથા વૃષ્હભધ્વજઃ ॥
તસ્યાર્ચનવિધિં શીઘ્રં કુરુધ્વં ગોવૃષસ્ય ચ ।
યેન શાન્તિમ્ અવાપ્સ્યામો ન મન્ત્રૌષધપૌષ્ટિકૈઃ ॥
બ્રાહ્મણાઞ્ શ્રુતસંપન્નાન્ સમાહૂય યથાવિધિ ।
અસ્મિન્ સંનિહિતે સ્થાને સમ્યગ્ અર્ચામ શંકરમ્ ।
ઇત્યુક્તાઃ કુલવૃદ્ધેન તે ગોપાઃ કૃષ્ણમ્ આશ્રિતાઃ ।
તથા ચક્રુર્ દ્વિજેન્દ્રાંશ્ ચ સમાહૂયાર્ચનાવિદઃ ॥
ઉપહારૈર્ નમસ્કારૈર્ અર્ચનાભિર્ અનેકધા ।
સુપ્રીતમનસો વિપ્રાસ્ તથા ચક્રુર્ યથાક્રમમ્ ॥
હવિર્ભિઃ પાયસૈશ્ ચાપિ ઘૃતેન પયસામ્બુના ।
સંતર્પયન્તો વિશ્વેશં હુત્વા ચાગ્નૌ ઋષધ્વજમ્ ।
દેવીં સ્કન્દગણાંશ્ ચૈવ ગોવૃષં નન્દિકેશ્વરમ્ ।
વિનાયકં ચ સંપૂજ્ય સ્તુતિભિશ્ ચાસ્તુવન્ હરમ્ ॥
મન્ત્રૈર્ માહેશ્વરૈર્ એવં શાન્તિમઙ્ગલયુક્તિભિઃ ।
પૂજયન્તિ સ્મ વિપ્રેન્દ્રાસ્ તદ્ભક્તા ભક્તવત્સલમ્ ॥
પુષ્પૈર્ ગન્ધૈશ્ ચ ધૂપૈશ્ ચ દીપૈશ્ ચૈવ સમન્તતઃ ।
પૃથક્ પૃથક્ સમર્ચન્તિ બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ।
અર્ચા મૂર્ધ્નિ કૃતાસ્ તિસ્રઃ સપ્તરાત્રં ચ સંતતમ્ ।
પૃથગ્ ગોઘૃતધારાસ્ તુ યથાવિધ્યુપપાદિતાઃ ॥
તેષ્વ્ એવાહઃસુ વિપ્રેન્દ્રાઃ સંહિતાધ્યયને રતાઃ ।
ત્રિભિર્ વેદૈસ્ તથા ચક્રુર્ મહાદેવપ્રસક્તયે ॥
ગાનૈશ્ ચ કેચિદ્ ગાયન્તિ શંકરં વૃષભધ્વજમ્ ।
નૃત્યન્તિ ચ વિશેષેણ રુદ્રપ્રીત્યર્થમ્ ઉદ્યતાઃ ॥
ભ્રૂક્ષેપૈર્ અક્ષવિક્ષેપૈર્ મુખાન્ નયનસૂચકૈઃ ।
હસ્તવિન્યાસયોગૈશ્ ચ પાદઘાતૈશ્ ચ ભાગતઃ ॥
નૃત્તં કુર્વત્સુ વિપ્રેષુ શિવસ્ય પ્રમુખે તદા ।
સપ્તમે ઽહનિ મધાહ્ને પ્રોદ્ભૂતં મહદ્ અદ્ભુતમ્ ॥
તેષામ્ એકો દ્વિજેન્દ્રસ્ તુ વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।
ઉન્મત્ત ઇવ સંજજ્ઞે સાટ્ટહાસઃ પુનઃ પુનઃ ॥
દિવ્યં નૃત્તં સમાલેભે દિવ્યં ગેયં તથૈવ ચ ।
માહેશ્વરેણ ભૂતેન સમાવિષ્ટો વિમોહિતઃ ॥
વિસ્મિતાઃ સર્વ એવાસંસ્ તસ્મિન્ સદસિ યે સ્થિતાઃ ।
સ ચ વૈ દિવ્યનૃત્તાન્તે દેવાવેશી વચો ઽબ્રવીત્ ॥
અસ્મિન્ મુહૂર્તે કૈલાસાદ્ આગતઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
શાસનં સમુપાદાય મૂર્ધ્ના સર્વજગદ્ગુરોઃ ॥
વર્તમાનં પશૂનાં ચ ગોપાલાનાં ચ સંકટમ્ ।

વને નિવસતાં જ્ઞાત્વા પ્રાણિનાં ચ મહદ્ભયમ્ ॥
યુષ્મદર્ચાવિશેષાચ્ ચ સૌષ્ઠવાચ્ ચેહ કર્મણઃ ।
વચો ગોવૃષભક્ત્યા ચ પશૂનાં પતિર્ અબ્રવીત્ ॥
શઙ્કુકર્ણાશુ ગત્વા ત્વં યમુનાતીરવાસિનામ્ ।
આર્તાનાં બ્રૂહિ મદ્વાક્યં સમાવિશ્ય દ્વિજોત્તમમ્ ॥
સર્વપ્રાણિષુ સર્વત્ર દ્વાપરાન્તે મહાસુરઃ ।
મનુષ્યલોકે ભોગાર્થં દૃષ્ટ્વા બન્ધૂન્ અનેકશઃ ॥
જાતઃ કાલઃ કલિર્ નામ વિરોચનસુતો બલી ।
અનુજાતો બલેઃ પૂર્વમ્ અસુરેન્દ્રો મહાબલઃ ।
વિષવૃક્ષઃ કપિત્થો ઽબૂત્ કાલિન્દ્યા દક્ષિણે તટે ।
પ્રભૂતસ્કન્ધવિટપઃ ખગમૈર્ અનુપાસિતઃ ॥
પરિવારાસ્ તમ્ આશ્રિત્ય બહુભૃત્યાસ્ તદાશ્રયાઃ ।
વિષકણ્ટકિનો વૃક્ષા લતા વલ્લ્યશ્ ચ જજ્ઞિરે ॥
તસ્ય ભાર્યાઃ સપક્ષાશ્ ચ સહસ્રતનયાસ્ તથા ।
ગોભૂતા વત્સભૂતાશ્ ચ ચરન્તિ યમુનાતટે ॥
નિર્ગોપા વનગાવસ્ તા દર્પયુક્તા સવત્સકાઃ ।
નિર્ગોપાશ્ ચ તથા ગાવઃ સવત્સાઃ સર્વતો વને ।
વિષવૃક્ષસ્ય ચ ફલમ્ ઉપયુઞ્જન્તિ નિર્વૃતાઃ ॥
સ ચ દ્વાદશવર્ષાન્તે વૃક્ષઃ પુષ્પફલાકુલઃ ।
તદા ભવન્તિ રોગાશ્ ચ તદ્ગન્ધરસમૂર્છિતાઃ ॥
સ તુ પુષ્પિતમાત્રેણ ભવેત્ ફલયુતો દ્રુમઃ ।
વિસૃજન્ કટુકં ગન્ધં વ્યાધીનામ્ આકરં મુહુઃ ॥
પુરા તદ્ વનમ્ ઉત્સૃજ્ય જીવન્તિ પ્રાણિનો ભયાત્ ।
દ્રુમાણાં ચ ભવેદ્ વ્યાધિર્ વૃક્ષાવેશસમુસ્થિતઃ (સિચ્) ।
અસ્મિન્ કાલે હિ ગોપાલાઃ પ્રાયશસ્ તદ્ વનં ગતાઃ ।
ગોભિઃ સહ ચરન્તિ સ્મ તે વૃક્ષસ્યાવિદૂરતઃ ॥
પર્યાયાદ્ દ્વાદશાદ્ બાનામ્ અસ્મિન્ કાલે ક્રમાગતે ।
વૃક્ષશ્ ચ પુષ્પફલવાન્ કપિત્થઃ સમજાયત ।
વ્યાધયશ્ ચ જ્વરાદીનિ બહુરૂપાણિ જજ્ઞિરે ।
અત્યાસન્નતયા કષ્ટમ્ અભૂદ્ અત્રનિવાસિનામ્ ॥
અન્યચ્ ચાહ મહાદેવો નન્દગોપસુતાવ્ ઉભૌ ।
વિષં ચ વિષવૃક્ષં ચ શક્તૌ શીઘ્રમ્ અપોહિતુમ્ ॥
ઇતઃ પરં વ્યાધયશ્ ચ ન ભવન્તીહ પૂર્વવત્ ।
સભૃત્યો વિષવૃક્ષશ્ ચ ઉભાભ્યાં ચૈવ એવ હિ ।
છેદિતે વ્યાધયસ્ તસ્મિન્ ન જાયન્તે સ્મ પૂર્વવત્ ॥
ગાવો ગોપાશ્ ચ જીવન્તુ પ્રસાદાત્ પરમેષ્ઠિનઃ ॥
અહં તત્ર ગમિષ્યામિ યત્રાસ્તે પરમેશ્વરઃ ।
અમ્બિકાકુચકસ્તૂરી+ પઙ્કાઙ્કિતભુજાન્તરઃ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વાવેશિતો વિપ્રઃ સંજ્ઞાં સ્વામ્ આપ્તવાંસ્ તદા ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત્વાન્તર્હિતઃ સ્યાચ્ ચ શઙ્કુકર્ણો મહાબૡઅઃ ।

અથ સર્વે તુ ગોપાલાઃ સંપ્રેક્ષન્ત પરસ્પરમ્ ।
રામકૃષ્ણૌ વિશેષેણ પ્રેક્ષન્તે સ્મ મુદાયુતાઃ ॥
તેષામ્ ઇઙ્ગિતમ્ આકારં જ્ઞાત્વા કૃષ્ણઃ સ્વબાન્ધવાન્ ।
ઇદમ્ આહ વચો ધીમાન્ મધુરં મધુરાકૃતિઃ ॥
અબાલો બાલરૂપેણ મોહયન્ સર્વમાનુષાન્ ।
શાસનાદ્ દેવદેવસ્ય વયં સર્વે વિષદ્રુમમ્ ।
યાસ્યામો ગોપવૃદ્ધાશ્ ચ તિષ્ઠન્ત્વ્ અત્ર સબાલકાઃ ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સહસા કૃષ્ણઃ કૃત્વા વિપ્રાન્ પ્રદક્ષિણમ્ ।
દેવાલયં ચ તદ્ ધીમાન્ પ્રયયૌ યમુનાવનમ્ ॥
સંકર્ષણેન સહિતા યુવાનો ગોપપુંગવાઃ ।
સિંહનાદં પ્રકુર્વન્તઃ કૃષ્ણસ્ય પુરતો યયુઃ ॥
મુક્તરોગા ગણપતેઃ પશ્ચાદ્ આગમનાદ્ ધરેઃ ।
પૃષ્ઠતઃ સર્વગોપાલા બ્રાહ્મણાશ્ ચ તમ્ અન્વયુઃ ॥
વિચિન્વાના યથોદ્દિષ્ટં સર્વત્ર યમુનાતટે ।
આઘ્રાય તિક્તં રૂક્ષમં ચ દુર્ગન્ધં ઘ્રાણદુઃસહમ્ ॥
તમ્ અપશ્યન્ નદીતીરે પ્રભૂતં વૃક્ષમ્ ઉચ્છ્રિતમ્ ।
દૂરાદ્ એવામ્બરતલે વનસ્યોપરિ કેતુવત્ ॥
ટક્કૈઃ કુન્તૈઃ કુઠારૈશ્ ચ ખનિત્રૈર્ અપરૈર્ દૃઢૈઃ ।
છિત્ત્વા તે તદ્ વનં ઘોરમ્ અતિદુર્વેધમ્ આયસૈઃ ।
દ્રુમવલ્લીલતારૂપૈર્ દાનવૈર્ અભિરક્ષિતમ્ ॥
વિષવૃક્ષાંશ્ ચ તાંશ્ છિત્ત્વા તાવ્ ઉભૌ રામકેશવૌ ।
જગ્મતુસ્ તસ્ય વૃક્ષસ્ય સમીપં પ્રાણિવિદ્વિષઃ ॥
તૌ તં દદૃશતુર્ દૈત્યં વૃક્ષભૂતમ્ અવસ્થિતમ્ ।
ત્રિંશદ્વ્યામાયતસ્કન્ધં તદર્ધપરિણાહિનમ્ ।
અત્યુચ્છ્રિતં મહાશાખં સર્વપ્રાણિનિરાશ્રયમ્ ॥
ઋતે તત્પુત્રદારાંશ્ ચ યે જીવન્તિ તમ્ આશ્રિતાઃ ।
તૌ સમીક્ષ્યાશુ ગ્તહને સવત્સા મદગર્વિતાઃ ।
અદૃષ્ટમાનુષાઃ પૂર્વં ગાવસ્ તસ્થુઃ કુતૂહલાત્ ॥
તાવ્ ઉભાવ્ અપિ સંપ્રેક્ષ્ય રામકૃષ્ણૌ વિષદ્રુમમ્ ।
પક્વૈર્ અપક્વૈર્ બાલૈશ્ ચ સર્વતઃ સંવૃતઃ ફલૈઃ ॥
અથો વિષફલં છેત્તુમ્ ઉદ્યતૌ નરપુંગવૌ ।
સંરબ્ધૌ કાષ્ઠપાષાણૈઃ શાતયામ્ આસતુઃ ફલમ્ ।
ઉચ્છ્રિત્ય બાહૂ વિપુલૌ નિર્ભુજ્ય દશનચ્છદમ્ ॥
વિક્ષેપં ચક્રતુઃ ખણ્ડૈઃ કાષ્ઠાનામ્ અશ્મનામ્ અપિ ।
ધન્વિનામ્ અપ્ય્ અવધ્યાનિ દૂરત્વાદ્ ગગનેચરૈઃ ।
ફલાન્ય્ અશાતયત્ કૃષ્ણો હસ્તાભ્હ્યાં કાષ્ઠશઙ્કુભિઃ ॥
હસ્તગ્રાહ્યાન્ અનેકાંશ્ ચ કાષ્ઠાન્ પાષાણસંચયાન્ ।
પ્રદદુઃ સત્વરા ગોપાસ્ તયોર્ હસ્તેષુ સર્વતઃ ॥
ઉદ્યમ્યાહત્ય તૈર્ એવમ્ ઊર્ધ્વવક્રાવ્ ઉભાવ્ અપિ ।
ફલાનિ કુભમાત્રાણિ પાતયાં ચક્રતુઃ ક્ષિતૌ ॥

તૌ બૃહદ્ભિઃ સમાઘ્નન્તૌ બહુશાખાસ્વ્ અનેકધા ।
પાત્યમાનૈઃ ફલૈશ્ ચૈવ ચક્રતુસ્ તુમુલં સ્વનમ્ ॥
ગોપાશ્ ચ નેદુઃ સંહૃષ્ટા નેદતુસ્ તૌ ચ સિંહવત્ ।
ફલશાતનજશ્ ચાસીદ્ એકીભૂતો મહારવઃ ॥
તાશ્ ચ ગાવો ભૃશોદ્વિગ્ના આસુરં ભાવમ્ આશ્રિતાઃ ।
દૃષ્ટવન્ત્યશ્ ચશૃણ્વન્ત્યઃ પ્રાગદૃષ્ટશ્રુતં વને ॥
ઘોરા ભયાનકા ગાવઃ સવત્સાસ્ તાન્ અભિદ્રુતાઃ ।
નિહન્તું નિશ્ચિતા ભૂત્વા ગોપ્પાલાન્ અભિસંગતાઃ ॥
દન્તૈર્ વિષાણૈઃ પાદૈશ્ ચ લઙ્ગૂલૈર્ મસ્તકૈઃ ખુરૈઃ ।
સમાહત્ય નિજઘ્રુસ્ તાન્ સકૃષ્ણમુસલાયુધાન્ ।
હન્યમાના વને ગોપાઃ પશુભિર્ ભીમવિક્રમૈઃ ।
અશક્નુવન્તસ્ તે તત્ર વિપ્રજગ્મુર્ દિશો દશ ॥
હુમ્ભારવાશ્ ચ નાદાશ્ ચ ચેષ્ટાશ્ ચ વિવિધા ગુણાઃ ।
યથા સ્યુઃ સૌરભેયાણાં ન સન્ત્ય્ આસાં તથા ક્વચિત્ ॥
ગવાં ભાવોચિતઃ કૃષ્ણસ્ તત્ સર્વમ્ ઉપલક્ષ્ય ચ ।
સ્વયં ચ ગોપો મેધાવી બાલો ઽપિ નિપુણઃ સદા ॥
વિજ્ઞાય દાનવગણં તતો ગોરૂપધારિણમ્ ।
આકારૈર્ ઇઙ્ગિતૈર્ યુક્ત્યા નિશ્ચિતઃ સ તુ બુદ્ધિમાન્ ॥
સાલં ગૃહીત્વા તત્રૈવ સ્થિતો હ્ય્ અતિબલસ્ તદા ।
તસ્મિન્ મુહૂર્તે ચત્વારો વત્સભૂતાઃ કલેઃ સુતાઃ ।
સમાઘ્નન્ સહસા કૃષ્ણં લલાટૈશ્ ચરણૈઃ ખુરૈઃ ॥
સ તીક્ષ્ણમ્ આહતઃ કૃષ્ણો વત્સૈસ્ તૈર્ વીતસંભ્રમઃ ।
હસ્તાભ્યામ્ અભિજગ્રાહ સંહતાન્ વાતરંહસઃ ॥
તેષાં બલેન વિજ્ઞાય તેષુ હસ્તગતેષુ ચ ।
દૈત્યા નિઃસંશયમ્ ઇતિ હરિર્ નિશ્ચિતવાન્ અયમ્ ॥
તત્ક્ષણાદ્ અવિચાર્યૈવ પ્રારબ્ધં કાર્યમ્ આત્મનઃ ।
ન ચિચ્છેદાન્તરે કૃષ્ણો હસ્તપ્રાપ્તાન્ અવિસ્મિતઃ ।
એકૈકમ્ એષાં ચિક્ષેપ પાદાન્ સંગૃહ્ય લીલયા ।
દક્ષિણેન કરેણૈવ ગૃહીત્વા ચેતરાન્ અપિ ॥
એવં વત્સૈર્ અભિઘ્નન્તં સર્વે વત્સા વિષદ્રુમમ્ ।
કૃષ્ણં દૃષ્ટ્વાભ્યધાવન્ત વિસૃજ્યાન્યાન્ વિમર્દિતુમ્ ॥
તાન્ સર્વાન્ એકહસ્તેન સંધાર્ય સ મહાદ્યુતિઃ ।
અપરેણાહનદ્ વત્સૈર્ ઉચ્છ્રિત્ય બલવાન્ દ્રુમમ્ ॥
તતઃ સંભૂય તે વત્સાઃ સર્વતશ્ ચ સમાદ્રવન્ ।
સમાહનન્ત સંરબ્ધાઃ પાદૈર્ દન્તૈશ્ ચ મસ્તકૈઃ ॥
તાન્ હત્વા બલવાન્ કૃષ્ણઃ પાદજાન્વંસકૂર્પરૈઃ ।
વિધૂયાપાતયદ્ ભૂમૌ સ્વકાર્યમ્ અનુતસ્થિવાન્ ॥
નૃત્યન્ન્ ઇવ બભૌ કૃષ્ણઃ કુર્વન્ન્ અભિનયક્રિયામ્ ।
શરીરેણ સમગ્રેણ કૃષ્ણઃ કમલલોચનઃ ॥
તેનોત્સૃષ્ટૈશ્ ચ તૈર્ વત્સૈઃ સારવદ્ભિર્ અનેકધા ।

બભઞ્જુર્ વૃક્ષશાખાસ્ તં હન્યમાના બલીયસા ॥
ઉગ્રમ્ ઉચ્ચૈસ્તરં ભૂયો વત્સદ્રુમસમાગમે ।
પ્રાદુર્ આસાતિકટુકં તન્ મહાભૈરવં રવમ્ ॥
વૃક્ષશાખાવિભિન્નાઙ્ગાઃ કાલેયસ્ તે મહાસુરાઃ ।
પેતુઃ પૃથિવ્યાં સ્વૈર્ દેહૈઃ શવભૂતા મહાસુરાઃ ।
ફલૈશ્ ચ સહિતાઃ શાખાઃ શાખાભિઃ સહિતાઃ શવાઃ ॥
તત્રાસીદ્ રુધિરક્લિન્ના ભૂમિઃ કિંચિત્ક્ષણાન્તરે ॥
તસ્મિન્ કોલાહલે વૃત્તે ગાવસ્ તદ્વત્સમાતરઃ ।
અભિપેતુઃ સમુદ્વિઘ્નાઃ સર્વાસ્ તા યત્ર તે સ્થિતાઃ ।
તા આપતન્તીર્ એવાદૌ બલવાન્ રોહિણીસુતઃ ।
ભર્ત્સ્યન્ કાષ્ઠઘાતૈશ્ ચ ભ્રામયન્ સર્વતોદિશમ્ ॥
હન્યમાનાન્ સુતાન્ દૃષ્ટ્વા પ્રગદૃષ્ટશ્રુતેન ચ ।
તાન્ સર્વાન્ એકહસ્તેન સંધાપ્ય સુમહાબલમ્ ।
અપરેણાહનન્વત્સભ્યો . . . ત્યબલ . ।
મહારેવણ સોદ્વિગ્નાઃ સ્વયં ચાપિ ભૃશાહતાઃ ॥
તાઃ સમુચ્છ્રિતલાઙ્ગૂલાઃ સ્તબ્ધકર્ણશિરોધરાઃ ।
ભયાદ્ અઞ્ચિતલોમાનો વિવિશુઃ સર્વતો વનમ્ ॥
અસુરાઃ પશવસ્ તાસામ્ અન્વયો નિષ્ફલો ભુવિ ।
અદ્યાપિ સંચરન્ત્ય્ એવ મહારણ્યે જનાવૃતે ॥
અથ દામોદરઃ શીઘ્રં હસ્તપ્રાપાઙસંહતિમ્ ।
દિક્ષુ સર્વાસુ વત્સાનાં ક્ષિપન્ વૃક્ષે બભઞ્જ હ ॥
ઉભાભ્યામ્ અપિ હસ્તાભ્યાં યુગપચ્ ચ પૃથક્ ચ સઃ ।
એકગ્રાહૈશ્ ચ બહુભિર્ તૈર્ વત્સૈર્ વૃક્ષમ્ આહનત્ ॥
ક્ષિપ્યમાણૈસ્ તતો વૃક્ષો વત્સૈર્ ભગ્નો ઽથ વિષ્ણુના ।
સારવન્તો હતા વૃક્ષા વત્સાશ્ ચ નિહતાસ્ તથા ॥
અશેષમ્ એવ વત્સાનાં ક્ષયં નીત્વા જનાદનઃ ।
નનાદ સિંહવત્ કૃષ્ણઃ સંકર્ષણસહાયવાન્ ॥
સમાસન્નશરીરાસ્ તે શવભૂતાશ્ ચ દાનવાઃ ।
સર્વતો વિષવૃક્ષસ્ય શેરતે ધરણીતલે ॥
દારુણૈશ્ ચ વપુર્ભિસ્ તૈર્ ભગ્નૈર્ અઙ્ગૈર્ અનેકધા ।
આપ્લુતા રુધિરૌઘેણ વિરેજુર્ વિસ્મયાવહાઃ ॥
દૃષ્ટ્વા તત્ કર્મ કૃષ્ણસ્ય વિસ્મિતાસ્ તત્ર યે સ્થિતાઃ ।
અસાધ્યં સુમહત્ કાર્યં કૃત્વા કૃષ્ણો વ્યવસ્થિતઃ ॥
અથ પૂર્વજમ્ આમન્ત્ર્ય કૃષ્ણઃ કમલલોચનઃ ।
શેષં વૃક્ષં સમુન્મથ્ય ગોપાલૈર્ અદહત્ સહ ।
વિષકણ્ટકિનો વૃક્ષાસ્ તત્ર યે તાન્ વ્યનીનશત્ ॥
તતો વલ્લ્યશ્ ચ ભૂયિષ્ઠા યે ચ ગુલ્માસ્ તદાશ્રિતાઃ ।
છિત્ત્વા સંગૃહ્ય તાન્ સર્વાન્ ભગ્નો યત્ર વિષદ્રુમઃ ।
તત્ર પર્વતવદ્ રાશિં કૃત્વાગ્નિં સમુપાનયત્ ॥
સમૂલસ્કન્ધવિટપં વિષવૃક્ષમ્ અશેષતઃ ।

અદહત્ પતિતૈઃ સાર્ધં ફલૈઃ પુષ્પૈઃ શવૈસ્ તથા ॥
અદહત્ તદ્ વનં સર્વં સપર્વતમહાદ્રુમમ્ ।
ભૂયિષ્ઠં ગ્રીષ્મકાલે તુ શુષ્કપર્ણતૃણોલપમ્ ॥
પુષ્પપર્ણતૃણોપેતં ભસ્મીભૂતં જનાર્દનઃ ।
ભસ્માવશેષં સંદહ્ય શાન્તે તસ્મિન્ વિભાવસૌ ।
આકાશાત્ પુષ્પવૃષ્ટિશ્ ચ પપાત ધરણીતલે ॥
વવૌ વાયુઃ સુખસ્પર્શઃ પ્રશાન્તમ્ અભવદ્ રજઃ ।
દેવદુંદુભયો નેદુર્ નીરુજં ચાભવદ્ વનમ્ ॥
તતો રામશ્ ચ કૃષ્ણશ્ ચ પૂજ્યમાનૌ મુદા યુતૌ ।
ગોપાલૈર્ બ્રહ્મણૈઃ સાર્ધં પ્રતિયાતૌ મહાવનાત્ ॥
સમૂલઘાતં સંદહ્ય સિદ્ધાર્થાસ્ તં મહાદ્રુમમ્ ।
ગોપાલાઃ કૃતકર્માણશ્ ચક્રુઃ સિંહધ્વનિં મુહુઃ ॥
પ્રવિશ્ય યમુનાં ગોપા જલક્રીડાસ્ ત્વ્ અનેકશઃ ।
સકૃષ્ણા ગોપમુખ્યાશ્ ચ ચક્રુર્ નિત્યવિહારિણઃ ॥
જલવાદ્યાન્ય્ અનેકાનિ વાદયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
ચક્રુઃ શિક્ષાવિશેષાંશ્ ચ વ્યાયામાંશ્ ચ જલાશ્રયાન્ ॥
નૃત્યન્તઃ પ્રહરન્તશ્ ચ ગાયન્તો ગોપદારકાઃ ।
આલિઙ્ગન્તઃ પ્રમુદિતા લઙ્ઘયન્તઃ પરસ્પરમ્ ॥
યુદ્ધમાર્ગં ચ સંયૂહ્ય ચક્રુર્ યુદ્ધક્રમં મુહુઃ ।
જલગૂઢશરીરાસ્ તે ચેરુર્ નદ્યામ્ અધોગતાઃ ॥
અન્તશ્ ચોપરિ તોયસ્ય રામકૃષ્ણૌ મુદા યુતૌ ।
પ્રશસ્યમાનૌ ગોપાલૈઃ સ્વામિત્વમ્ ઉપજગ્મતુઃ ॥
અથાપરાહ્ણસમયે વિશેષિતજલક્રિયૌ ।
સમુત્તેરતુર્ ઈશૌ તૌ સયૂથાવ્ ઇવ યૂથપૌ ॥
નન્દગોપનિયોગેન તત્રાસીત્ પૂર્વમ્ એવ હિ ।
પરિકલ્પિતમ્ અન્નાદ્યં પુત્રયોર્ ઉત્સવે સતિ ॥
તતસ્ તસ્ય નિયોગાચ્ ચ સુદ્ધમ્ આહારમ્ આહૃતમ્ ।
ન્યવેદયંશ્ ચ તત્રૈષાં ગોપનાર્યઃ સદારકાઃ ॥
તત્ર તૌ વિમલે વસ્ત્રે પરિધાય સ્વલંકૃતૌ ।
આજહ્રુર્ અશનં મૃષ્ટમ્ અમૃતં વિબુધા ઇવ ॥
ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ પેયં ચ વિધિવદ્ વ્યઞ્જનાન્વિતમ્ ।
ભક્ષ્યભોજ્યે ચોષ્યલેહ્યે વિવિધૈર્ વ્યઞ્જનૈર્ યુતે ।
આહૃત્યાચમ્ય તત્રૈવ કિંચિત્ કાલંવિશશ્રમુઃ ॥
તત્ર મઙ્ગલસંયુક્તાઃ શકુના યમુનાતટે ।
શિવાશ્ ચ લોકસિદ્ધ્યર્થં શિવા વાચો વવાશિરે ॥
તતશ્ ચ રામકૃષ્ણૌ તૌ ગોપૈઃ ક્રીડાપરાયણૌ ।
તત ઉત્થાય ગોપાલાઃ સ્વદેશાન્ પ્રતિ નિર્યયૌઃ ।
ગોનિવેશં મુદા યુક્તાઃ સાયાહ્ને વીતકલ્મષાઃ ॥
નૃત્યન્તઃ પ્રહસન્ત્શ્ ચ ધાવન્તશ્ ચ પરસ્પરમ્ ।
આલિઙ્ગન્તઃ પ્રમુદિતા લઙ્ઘયન્તસ્ તથાપરે ॥

સભ્રૂવિલસિતાં વીણાં વાદયન્તસ્ તથાપરે ।
સવેણશૃઙ્ગવેત્રાં ચ વીનાં ચ વાદયંસ્ તથા ।
પ્રતિયાતાઃ સુખં ગોપાઃ સુકણ્ઠા મધુરસ્વરાઃ ॥
પટહાનાં નિનાદશ્ ચ વેણુવીણાવિમિશ્રિતઃ ।
સમન્તતઃ પ્રાદુર્ આસીત્ કૃતો ગોપૈર્ મુદાન્વિતૈઃ ॥
એવં સંભૂતમ્ અતુલં શબ્દં કુર્વન્ કુમારકાઃ ।
પ્રહર્ષમ્ અતુલં લબ્ધ્વા ભેજિરે વાસમ્ એવ તે ॥
ગતસ્ય તસ્ય દેવસ્ય ધર્મકાલો મહાન્ અભૂત્ ।
અલ્પોદકો મહારૌદ્રઃ સર્વપ્રાણિનિરાશ્રયઃ ॥
સ્યાલો ઽથ નન્દગોપસ્ય મિથિલેષુ ગવાં પતિઃ ।
પ્રવૃદ્ધગોધનો દક્ષઃ કુમ્ભકો નામ નામતઃ ।
દાતા દુગ્ધસ્ય સર્વેષાં તક્રસ્ય ચ ઘૃતસ્ય ચ ।
જનસ્ય પ્રિયવાઙ્ નિત્યં યશોદાયા જઘન્યજઃ ॥
ધર્મદા તસ્ય ભાર્યાસીદ્ ધર્મદૈવ ચ નામતઃ ।
સા સૂતાપત્યયુગલં શોભનં ગોપભૂષણમ્ ॥
તયોસ્ તત્ર પુમાઞ્ જાતઃ શ્રીદામા નામ વિશ્રુતઃ ।
સર્વૈશ્ ચ સદ્ગુણૈર્ યુક્તઃ સર્વપ્રાણિમનોરમઃ ॥
નીલા નામ ચ કન્યાસીદ્ રૂપૌદાર્યગુણાન્વિતા ।
હસન્તી ગમનૈર્ હંસાન્ ભૂસ્પૃષ્ટચરણાન્ મુહુઃ ॥
પદ્મપત્રનિભૌ પાદૌ વર્તુલાયતજઙ્ગિની ।
લીનાસ્થિજાનુસંધાના માંસલોરુદ્વયા મૃદુઃ ॥
રથવિસ્તીર્ણજઘના મૃદૂત્કીર્ણગળત્રિકા ।
વિશાલોરુસમાવિષ્ટા ચક્રનાભિર્ મનોરમા ॥
ક્રમાદ્ ઊર્ધ્વવલી નિમ્ન+ તનુમધ્યતનૂરુહા ।
સુવર્ણકુમ્ભસદૃશૌ દૃઢૌ પીનૌ સ્તનૌ મૃદૂ ॥
ધારયન્તી મૃદુસ્પર્શા કામસ્ય જનની નૃણામ્ ।
કમ્બુગ્રીવા સુનાસા સા સુકપોલમનોહરા ॥
શુભવિદ્રુમબિમ્બૌષ્ઠી સુદતી શુભનાસિકા ।
વિનિદ્રામ્બુજવક્ત્રા સા નીલોત્પલનિભેક્ષણા ॥
વિલાસિની સુકર્ણાન્તા સ્મરચાપનિભે ઉભે ।
ભ્રુવૌ દધાના સુસ્નિગ્ધા અર્ધચન્દ્રલલાટિકા ॥
દીર્ઘકુઞ્ચિતકેશાઢ્યા લક્ષણૈઃ સકલૈર્ યુતા ।
ત્રિલોકરત્નભૂતા સા વિશ્વચિત્તવિલોલિની ।
યૌવનસ્થા સુકાન્તાઙ્ગી દેવમર્ત્યવિલોભિની ॥
તાં વવ્રુઃ સર્વભૂપાલા ભૂયો ભૂયો વિશાં પતે ।
ન તેષાં કસ્યચિદ્ દત્તા પિત્રા વિધિબલાશ્રયાત્ ॥
એતસ્મિન્ન્ એવ કાલે તુ વૃષરૂપા મહાસુરાઃ ।
કાલનેમિસુતાઃ સપ્ત વિક્રાન્તા બાહુશાલિનઃ ॥
તદા દેવાસુરે યુદ્ધે વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ।
સંગ્રામાન્ બહુશઃ કૃત્વા તેન યુદ્ધે જિતાસ્ તદા ।

દિશો મૂઢાઃ પ્રજગ્મુસ્ તે વિષ્ણું હન્તું સમુદ્યતાઃ ॥
યાવત્ કૃષ્ણો યદુકુલે જાતો દૈતેયસત્તમાઃ ।
જ્ઞાત્વા વિષ્ણું યદુકુલે યત્નવન્તઃ સમુત્થિતાઃ ॥
વૃષરૂપધરાઃ સપ્ત કુમ્ભકસ્ય વ્રજે વસન્ ।
બલવન્તો મહાશૃઙ્ગા મહાકુક્ષિશિરોધરાઃ ॥
લમ્બસાસ્ના મહાગ્રીવા મહાકુમ્ભકકુદ્મિનઃ ।
પૃથુદીર્ઘમહાવાલાઃ પૃથુતીક્ષ્ણખુરાઃ ખરાઃ ॥
દીર્ઘવક્ત્રા દીર્ઘદન્તાઃ કુણ્ડનેત્રા સુકર્ણકાઃ ।
નિત્યદૃપ્તાઃ મહાહ્રાદાસ્ ત્રાસિતાઃ શેષગોગણાઃ ॥
તે વૃષાઃ સર્વતો જઘ્નુર્ ગાશ્ ચ વત્સાંશ્ ચ દુર્મદાઃ ।
ગર્ભાન્ આસ્રાવયન્ સર્વાન્ ગવાં સસ્યાન્ય્ અભક્ષયન્ ॥
વિદેહસસ્યજાતાનિ ભક્ષયિત્વા મુહુર્ મુહુઃ ।
સસ્યાનાં પાલકાન્ સર્વાન્ આધાવન્તિ સ્મ સર્વતઃ ।
કુમ્ભકસ્ય વ્રજે રાત્રૌ વસન્તિ સ્મ મુદાન્વિતાઃ ॥
કૃષીવાલાસ્ તતઃ સર્વે રાજ્ઞો મિથિલવર્મણઃ ।
ન્યવેદયંસ્ તદા સર્વં વૃષૈઃ સસ્યવિનાશનમ્ ॥
યાન્ય્ એવ તવ સસ્યાનિ રાષ્ટ્રે જાતાનિ સર્વશઃ ।
ભક્ષિતાનિ સમસ્તાનિ કુમ્ભકસ્ય વૃષૈર્ નૃપ ।
સપ્તભિસ્ તૈઃ સમુદ્રિક્તૈર્ દમનેન વિવર્જિતૈઃ ॥
તે નિવાર્યા મહીપાલ યદિ તે સ્યાજ્ જગત્ત્રયમ્ ।
સાદયન્તિ મુહુઃ સર્વાન્ નષ્ટા રાજન્ ભવત્પ્રજાઃ ॥
ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા રાજા જનકસંભવઃ ।
દૂતૈઃ કુમ્ભકમ્ આહૂય વચનં ચેદમ્ અબ્રવીત્ ॥
તવ સપ્ત વૃષા ગોપ નિર્દમાઃ સસ્યઘાતકાઃ ।
દમ્યન્તામ્ અદ્ય સર્વે તે વૃષાઃ સર્વપ્રયત્નતઃ ॥
અન્યથા દણ્ડ્ય એવ સ્યાત્ સબન્ધુઃ સપ્રજો ભવાન્ ।
ગચ્છ ગોપૈર્ મતિયુતૈર્ દમને કુશલૈઃ સમમ્ ।
દમ્યન્તાં તે વૃષાઃ સપ્ત ન ભયં વિદ્યતે તવ ॥
અથ રાત્રૌ ક્વચિદ્ દૃપ્તાન્ દાનવાન્ વૃષરૂપિણઃ ।
ગોપાલૈર્ અપરૈઃ સાર્ધં નિયન્તુમ્ ઉપચક્રમે ।
રજ્જુહસ્તાસ્ તદા સર્વે મન્દં મન્દમ્ ઉપાયયુઃ ॥
અથ તે બલ્લવાન્ દૃષ્ટ્વા રજ્જુહસ્તાન્ સમન્તતઃ ।
હુંભારવં પ્રકુર્વાણા ગોપાન્ એવાભિદુદ્રુવુઃ ।
તાન્ ખુરૈઃ શૃઙ્ગકોણૈશ્ ચ સમાજગ્મુઃ સમન્તતઃ ॥
તે હતા ગોપમુખ્યાસ્ તૈર્ ગતપ્રાણાઃ સમં ભુવિ ।
પતિતાઃ શેરતે ભૂમૌ વજ્રભગ્ના ઇવાચલાઃ ॥
દારકા દારિકા વત્સાસ્ તૈર્ હતાઃ પતિતા ભુવિ ।
શેરતે મૃતભૂયિષ્ઠાઃ કુમ્ભકસ્ય વ્રજે સ્મ હ ॥
નિશ્ચેષ્ટમ્ અભવત્ સર્વં વ્રજં નિહતદારકમ્ ।
ન શેકુસ્ તે વૃષાન્ રોદ્ધું દૃઢૈર્ દામભિર્ ઉદ્યતાઃ ।