Harivaṃśa, Appendix I · Part 201220

saṃvatsaraṃ susaṃpūrṇaṃ vratadharmānupālinī //
karakān api dadyāc ca pūrṇe saṃvatsare śubhe /
anujñayā sadā bhartuḥ satyavādiny arundhati //
suvarṇasūtraṃ viprāya kaumudyāṃ dātum arhati /
yajñopavītaṃ viprasya vrataṃ saṃsthāpya kāmikam //
yajñopavītaṃ karakaṃ dakṣiṇāṃ ca svaśaktitaḥ /
parasya putrīti hi tā vaidhavyaṃ prāpnivanti hi /
brāhmaṇodvāhanaṃ tena kartavyaṃ cāsya śaktaye //
prayacchantī satī strībhiḥ sarvān kāmān samaśnute //
na ca saṃbhakṣayet kiṃcin nārī dhānyam atho phalam /
puṣpaṃ vā nopayuñjīta yāvad evaṃ samācaret //
ekabhaktena dharmajñe sā tryahaṃ kṣantum arhati /
brāhmaṇāya tato deyaṃ bhartuś ca tadanantaram //
evaṃ saṃvatsaraṃ kṛtvā subhagā rūpaśālinī /
bhavaty avidhavā caiva strī dhanasya tatheśvarī //
vārtākāni na khāded yā strī pūrṇaṃ parivatsaram /
na sā putravināśaṃ hi paśyatīty avagamyatām //
śaśakaṃ mṛgamāṃsaṃ ca nityam eva vivarjayet /
nāpnoti maraṇaṃ nārī prāpnoti patidevatām //
alābuṃ varjayen nārī tathaivopodikām api /
kalambūṃ kāñcanaṃ dadyād yā bhartuḥ sukham icchati //
pūrṇe saṃvatsare dadyād ekaikaṃ śākam ādṛtā /
sudakṣiṇaṃ putravatī bhavaty eṣā purodhikā //
svayaṃ prakṣālayānā strī svapādāv evam āditaḥ /
pratiṣṭhāṃ labhate nityam udvegaṃ nādhigacchati //
divā yā sūryapūtena vartayet strī pativratā /
evaṃ saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ rātrāv annaṃ vivarjayet //
sā jīvaputrā subhagā bhavaty amaravarṇinī /
adhitiṣṭhati sarvāś ca sapatnyo nātra saṃśayaḥ //
pūrṇe saṃvatsare dadyāt sauvarṇaṃ sūryam uttamam /
brāhmaṇāyābhirūpāya daridrāya yaśasvine //
phalāni vātha puṣpāṇi bhakṣāṇy api ca suvratā /
dadyād anastamitake caritavratakā tathā //
athkāstaṃgamite sūrye bhuṅkte strī niyatā satī /
candranakṣatrapūtāni bhojyāni varavarṇinī //
sā dadyāt kāñcanaṃ candraṃ nakṣatrtāṇi grahān api /
abhirūpāya viprāya vāsaś ca lavaṇānvitam //
candraśītalagātrī sā bhavaty amaravarṇini /
subhagā darśanīyā ca putravaty api bhāmini //
paurṇamāsyāṃ tu satataṃ prāpte somodaye 'ṅganā /

arghyaṃ dadyāt sumanasā sākṣataṃ sakuśaṃ tathā //
yāvakaṃ ca baliṃ dadyād dadhinā saha saṃyutam /
evaṃ yā kurute nityaṃ sarvān kāmān avāpnuyāt //
adṛṣṭvā yā tu nāśnāti sūryaṃ nārī pativratā /
durdine vātha vā vyabhre sarvān kāmān avāpnuyāt //
kāñcanaṃ śaktito dadyāt sā viprāya manasvinī /
subhagā darśanīyā ca bhavaty amaravarṇinī //
niveṣṭavyaṃ śarīraṃ yair vratakaiḥ puṇyair api /
arundhati pravakṣyāmi sahaitabhir vare śṛṇu //
kṛṣṇāṣṭamīṃ yā kṣipati syād vā mūlaphalāśinī /
brāhmaṇāyaikam aśanaṃ dattvā bhartṛdevatā //
śuklavastrā śubhācārā gurudaivatapūjakā /
evaṃ saṃvatsaraṃ kṛtvā tato dadyād dvijātaye //
govājarajjusukṛtaṃ cāmaraṃ balvajaṃ tathā /
dakṣiṇāpūrvam iṣṭānnaṃ śaktyā vāpi śucismite //
urmimantaḥ svarālāgrāḥ śroṇideśāvalambanaḥ /
tasyā bhavanti keśās tu bhavatīṣṭā hi bhartare //
śiro nirveṣṭukāmā tu gomayena śiraḥ satī /
prakṣālayen malaṃ dhātryā bilvena śrīphalena ca //
gomūtraṃ ca sadā prāśec chiraḥsnānaṃ ca miśrayet /
kṛṣṇāṃ caturdaśīṃ tv etat kartavyaṃ varavarṇini //
bhavaty avidhavā caiva subhagā vijvarā tathā /
śirorogair naiva cāsyāḥ śarīram abhitapyate //
darśanīyaṃ lalāṭaṃ yā kāṅkṣati strī śucismite /
tithiṃ pratipadaṃ nityaṃ sā kṣaped ekabhojanā //
payasā ca tathāśnīyād yāvat saṃvatsaro gataḥ /
brāhmaṇasya tato dadyāt paṭṭaṃ rūpyamayaṃ śubham //
lalāṭaṃ rūpasaṃpannam āpnoti strī sumadhyamā //
satataṃ strī dvitīyāyāṃ bhruvor icchet surūpatām /
anantaropavāsane śākabhaktāśanā satī //
tataḥ saṃvatsare pūrṇe brāhmaṇaṃ svasti vācayet /
phalaiḥ pariṇataiḥ saumye māsāṇāṃ dakṣiṇānvitaiḥ /
lavaṇena ca bhadraṃ te ghṛtapātreṇa cānaghe //
bhruvau vidhāya sā dadyān mṛganābhimaye śubhe /
ātmanaḥ śobhanau karṇāv icchantī strī sumadhyamā /
nakṣatre śravaṇe prāpte dhruvaṃ bhuñjīta yāvakam //
tataḥ saṃvatsare pūrṇe karṇau dadyād dhiraṇmayau /
ghṛte prakṣipya viprāya payasā sahitau śubhe /
nāsām icchel lalāṭāntām avyaṅgāṃ vyādhivarjitām /
tilagulmaṃ sadā siñced yāvat puṣped dhi rakṣitaḥ //

anantaropavāsena sektavyaḥ salilaiḥ sadā /
tasmād ādāya puṣpāṇi ghṛte prakṣipya dāpayet //
svakṣī bhaveyam iti yā strī kāṅkṣaty amṛtodbhave /
anantaraṃ vai bhuñjānā payasā vā ghṛtena vā //
tataḥ saṃvatsare pūrṇe padmapatrāṇi paṇḍitā /
tathaivotpalapatrāṇi nyaset kṣīre śucismite //
plavamānāni viprāya tato dadyāt satī sati /
kṛṣṇasārasamānākṣī tad dattva bhavati sma vai //
icched oṣṭhau cārurūpau yā strī dharmaguṇānvitā /
sā mṛṇmayena tu pibed udakaṃ vatsaraṃ satī /
ayācitena bhuñjīta navamyāṃ dharmabhāginī /
tataḥ saṃvatsare pūrṇe vidrumaṃ dātum arhati //
tena bimbaphalābhoṣṭhī strī bhavaty eva śobhane /
subhagāyavapuḥputra+ +dhanāḍhyā gomatī tathā //
yā cārurūpān iccheta dantān amaravarṇini /
śuklāṣṭamīṃ na sāśnīyād bhaktadvayam aninditā //
tataḥ saṃvatsare pūrṇe dadyād rūpyamayān satī /
dantān prkṣipya dharmajñe payasy atiguṇodite //
tena sā tilapuṣpābhān dantān āpnoti sā satī /
saubhāgyam api cāpnoti saputratvaṃ tathānaghe //
sarvam eva mukhaṃ kāntam icched yā rucirānane /
sā paurṇamāsyām aśnātu prāpte candrodaye śubhe //
yāvakaṃ payasā siddhaṃ dattvā viprāya bhāminī /
tataḥ saṃvatsare pūrṇe candraṃ rūpyamayaṃ śubham //
padme phulle tu vinyasya brāhmaṇān svasti vācayet /
pūrṇacandramukhī tena dānena strī śubhe bhavet //
stanāv icchati yā nārī tṛṇarājaphalopamau /
ayācitaṃ daśamyāṃ sā nityam aśnīta vāgyatā //
saṃvatsare tataḥ pūrṇe dve bilve kāñcane śubhe /
sadakṣiṇe brāhmaṇāya prayacchatu dhṛtātmane //
saubhāgyaṃ param āpnoti bahūn putrāṃs tathaiva ca /
sadonnatau stanau sā strī bibharty amaravarṇini //
śātodāratvam icchantī kṣaped ekānnabhojinī /
pañcamyāṃ tu na bhoktavyaṃ annaṃ toyena nityadā //
tataḥ saṃvatsare pūrṇe dadyāj jatilatāṃ śubhe /
phullāṃ sadakṣiṇāṃ dhanye brāhmaṇāya dhṛtāmane //
hastāv icchati yā nārī rūpayuktau sumadhyame /
dvādaśīṃ sā kṣaped evaṃ śākaiḥ sarvair aninditaiḥ //
saṃvatsare tataḥ pūrṇe raukme padme dadātu sā /
brāhmaṇāyābhirūpāya tathā padmadvayaṃ śubhe //

śroṇīṃ viśālām anvicchet strī kṣapetv eva suvratā /
trayodaśīm ekabhaktam aśnātv evam ayācitam //
tataḥ saṃvatsare pūrṇe lavaṇaṃ saṃprayacchatu /
prajāpatimukhākāraṃ kṛtvā tajjñā varānane //
kāñcanaṃ caiva dātavyaṃ tadākārasya sarvadā /
añjanena ca dharmajñe śanakair avacūrṇayet //
ratnāni caiva pūrṇāni vāso raktaṃ ca dāpayet /
tena śroṇīm abhimatāṃ strī saumye pratipadyate //
madhurāṃ vācam icchantī varjayel lavaṇaṃ satī /
saṃvatsare vā māsaṃ vā dāpayel lavaṇaṃ tataḥ //
sadakṣiṇaṃ brāhmaṇāya paraṃ mādhuryam icchatī /
śukavākyāc chataguṇaṃ bhavaty amaravarṇini //
gūḍhagulphaśirau pādāv icchantyā somanandini /
ṣaṣṭhyāṃ ṣaṣṭhyāṃ varārohe bhoktavyaṃ satilaudanam //
agnir vā brāhmaṇo vāpi na spraṣṭavyaḥ padā sadā /
padā yadā spṛśet taṃ ca vandeta tapasānvitā //
pādena caiva pādaṃ na prakṣālayitum arhati /
etair nityavratair yuktā dharmajñā patidevatā //
kūrmau rukmamayau dadyād brāhmaṇāya pativrate /
tau vācayed brāhmanāya sthāpayitvā ghṛte 'naghe //
padme cādhomukhe kṛtvā dadyād viprāya nandini /
raktair dravyair miśrayitvā kāñcanenābhyalaṃkṛtau //
sarvam eva tu yā gātram icchaty atimanoharam /
trirātraṃ puṣpakāle sā karoti patidevatā //
kaumudyām atha vāṣāḍhyāṃ māghyāṃ cāśvayuje tathā /
mātaraṃ pitaraṃ caiva manyate yadi daivatam //
ghṛtaṃ ca nityaṃ viprebhyo dadātu lavaṇaṃ tathā /
saṃmārjanaṃ gṛhe caiva karotu patidevatā //
upalepanaṃ ca dharmajñe balikarma ca mānini /
vāgduṣṭā caiva mā śubhre bhavatv ātmārthapaṇḍitā //
paryaśnātu ca sā kaṃcid api śākaṃ yaśasvini /
baliṃ sṛjatv atathyaṃ ca parityajatu bhāmini //
bāndhavān saguṇān icched ekabhaktena nityadā /
saptamīṃ saptamīṃ nityaṃ kṣapet strī patidevatā //
tataḥ saṃvatsare pūrṇe vṛkṣaṃ dadyād dhiraṇmayam /
sadakṣiṇaṃ brāhmaṇāya śubhabandhumatī bhavet //
karañje dīpakaṃ dadyāt sadā yā pramadā vare /
pūrṇe saṃvatsare dadyāt sauvarṇaṃ dīpakaṃ tathā //
rucyā sā strī bhaved bhartur iṣṭā putravatī tathā /
sapatnīnām adhi tathā dīpavaj jvalate śubhe //

yā śeṣabhojinī nityaṃ naiva ca syād aruṃtudā /
na ca syād vyaśanā saumye nityaṃ ca patidevatā //
śaucānvitā ca satataṃ na ca rūkṣābhibhāṣiṇī /
śvaśrūśvaśurayor nityaṃ śuśrūṣaniratā satī //
kiṃ tasyā vratakaiḥ kāryaṃ kiṃ vā syād upavāsakaiḥ /
yā bhartur devatā nityaṃ satyadharmaguṇānvitā //
yā yonim icchate nārī śubhāṃ saṃkucitām api /
kṛṣṇāṃ caturdaśīṃ sā tu saṃvatsaram upoṣya ca //
dadyād dhaimamayīṃ yoniṃ dadhipūrṇāṃ dvijanmane /
muktāyugmena saṃyuktāṃ śubhāṃ yoniṃ labhet tataḥ //
vidhavā strī tu yā syād daivayogāt satī sati /
tasyā vakṣyāmi yo dharmaḥ purāṇoktaḥ sumadhyame //
patiṃ sṃakalpayitvā sā citrasthaṃ vātha mṛnmayam /
tasya pūjāṃ sadā kuryāt satāṃ dharmam anusmaret //
tata evābhyanujñāṃ ca nityaṃ yācate suvratā /
vratake copavāse ca bhojane ca viśeṣataḥ //
bhartṛlokān vrajaty evaṃ na ced vyuccarate patim /
śāṇḍilī sūryavad bhāti satataṃ patidevatā //
adyaprabhṛti sarveṣāṃ devānāṃ caiva yoṣitaḥ /
drakṣyanti puṇyakavidhiṃ paurāṇo yaḥ sanātanaḥ //
muniś ca nāradaḥ kṛtsnaṃ paurāṇaṃ jñāsyate vidhim /
upavāsasya dharmātmā vratakānāṃ tathaiva ca //
aditiś cāpi sendrāṇī tvaṃ ca somasute vare /
pravartane vratakānāṃ puṇyakānāṃ ca sarvadā /
kīrtanīyāḥ satīnāṃ hi bhaviṣyatha guṇānvitāḥ //
upavāsavratavidhiṃ yathāvad iha kṛtsnaśaḥ /
prādurbhāveṣu sarveṣu viṣṇor bhāryā mahātmanaḥ /
jñāsyanti puṇyakavidhiṃ nityam eva sanātanam //
saviśeṣaṃ ca dharmāṇāṃ strīdharmeṣu praśasyate /
patibhaktir aduṣṭatvam avāgduṣṭatvam eva ca //
yā patiṃ dūṣayen nārī duṣṭair vākyaiś ca nīcavat /
sā yāti narakān ghorān yāvat tapati bhāskaraḥ //
bhojanaṃ kurute yā tu agrato bhartur eva ca /
yāvanti pāṃśavo bhūmau tāvad varṣāṇi valgulī //
evam uktās tu tāḥ sādhvyo mahādevyā tapodhanāḥ /
jagmur hṛṣṭā mahādevīṃ praṇipatya harapriyām //
aditir vratakaṃ cakre śṛṇu yad dharmacāriṇī /
umāvratavidhiḥ sarvaḥ pūrvoddiṣṭas tayā kṛtaḥ //
pārijāte nibadhyātha mama dattas tu kaśyapaḥ /
aditivratakaṃ nāma tad dattaṃ satyabhāmayā //

tad eva vratakaṃ dattaṃ sāvitryā dharmanityayā //
tair eva yuktaiḥ saṃyuktam idaṃ tv abhyadhikaṃ kṛtam //
saṃdhyākāle ca saṃprāpte sthāne sthāne tathaiva ca /
pūjanaṃ vā namaskāro japaś ca dviguṇaḥ smṛtaḥ //
sāvitryā vratakaṃ kṛtvā tathādityā vrataṃ satī /
bhartuḥ kulaṃ pitṛkulaṃ tathātmānaṃ ca tārayet //
indrāṇī vratakaṃ cakre tathaivomā yathāvidhi /
raktaṃ abhyadhikaṃ vāso bhojanaṃ caiva sāmiṣam //
caturthe divase cāpi puṇyakārthavidhiḥ punaḥ /
ahorātropavāsaś ca deyaṃ kumbhaśataṃ tathā //
gaṅgayā vratakaṃ dattaṃ tad evaumaṃ yaśaskari /
snānam abhyadhikaṃ kāryaṃ pratyūṣasyātmano jale //
anyatra vā jale māgha śuklapakṣe haripriye /
etad gaṅgāvrataṃ nāma sarvakāmapradaṃ smṛtam //
sapta sapta ca saptātha kulāni harivallabhe /
strī tārayati dharmajñā gaṅgāvratakacāriṇī //
deyaṃ kumbhasahasraṃ tu gaṅgāyā vratake śubhe /
tāraṇaṃ pāraṇaṃ caiva tad vrataṃ sārvakāmikam //
yamabhāryā cakārātha vrataṃ yāmarathaṃ śubham /
hemante tat tukartavyam ākāśe harivallabhe //
imāni caiva vākyāni brūyād ākāśam āsthitā /
snātā śucisamācārā namaskṛtya patiṃ śubhe //
carāmy ahaṃ yāmarathaṃ himaṃ pṛṣṭhena dhāraye /
pativratā jīvaputrā bhaveyaṃ ca purodhikā //
sapatnīś cādhitiṣṭheyaṃ paśyeyaṃ caiva mā yamam /
sabhartṛputrā jīveyaṃ ciraṃ sumukham eva ca //
patilokaṃ ca gaccheyaṃ bhaveyaṃ nandinī tathā /
sucelā mṛṣṭahastā ca svajaneṣṭā guṇānvitā //
evaṃ kṛtvā tato vipraṃ madhunā svasti vācayet /
tilair api tathā kṛṣṇaiḥ pāyasena tu bhojayet //
evaṃ vratāni devībhiḥ kṛtāny amaravarṇini /
mahādevyā puroktāni rudrapatnyā haripriye //
ahaṃ bravīmi tapasā madīyena samanvitā /
sarvā drakṣyatha puṇyāni vratakāni tathaiva ca //
paurāṇāny umayā devyā yāni dṛṣṭāni vai purā /
kalyāṇaguṇayuktāni pāvanāni śubhāni ca //
rukmiṇī vratakaṃ cakre dṛṣṭvā vratakavistaram /
umāyā varadānena dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā //
umāvrateṣu sarveṣu vṛṣadānaṃ tathādhikam /
ratnamālāpradānaṃ ca tathānnaṃ sārvakāmikam //

tathā jāmbavatī cakre puromāvratakaṃ tathā /
dadāv abhyadhikaṃ sā tu ratnavṛkṣaṃ manoharam //
satyā dadau tathaivātha puromāvratakaṃ yathā /
pītam abhyadhikaṃ vāsas tayā dattam umāvrate //
rohiṇyātha ca phālgunyā maghayā ca purātane /
vratāni khalu dattāni bahūni kulavardhane //
dadau śatabhiṣā caiva vratakaṃ puṇyalakṣaṇam /
yena nakṣatramukhyatvaṃ jagāma kurunandana //
amāmaheśvaraṃ dānaṃ kāryaṃ sarvavratāśane /
kapilāgopradānena vivāhe nīlam utsṛjet //
sarvair evāsahendraś ca (sic) umā vai rudrasaṃyutā /
sve sthānena gatā rājan viṣṇor vratakaśāsanāt (sic) //
vaiśaṃpāyana dharmajña vyāsaśiṣya tapodhana /
pārijātasya haraṇe ṣaṭpuraṃ parikīrtitam //
nivāso 'suramukhyānāṃ dāruṇānāṃ tapodhana /
teṣāṃ vadhaṃ muniśreṣṭha kīrtayasvāndhakasya ca //
tripure nihate vīre rudreṇākliṣṭakarmaṇā /
tatra pradhānā bahavo babhūvur asurottamāḥ //
śarāgninā na dagdhāste rudreṇa tripurālayāḥ /
ṣaṣṭiḥ śatasahasrāṇi na nyūnāny adhikāni ca //
te jñātivadhasaṃtaptāś cakrur vīrāḥ purā tapaḥ /
jambumārge satām iṣṭe maharṣigaṇasevite //
ādityābhimukhāvīrāḥ sahasrāṇāṃ śataṃ samāḥ /
vāyubhakṣā nṛpaśreṣṭha stuvantaḥ padmasaṃbhavam //
teṣām udumbaraṃ rājan gaṇa ekaḥ samāśritaḥ /
vṛkṣaṃ tatrāvasan vīra te kurvanto mahat tapaḥ //
kapitthaṃ vṛkṣam āśritya kecit tatroṣitāḥ purā /
sṛgālavāṭīṃ tv aparre cerur ugraṃ tathā tapaḥ //
vaṭamūle tathā cerus tapaḥ kauravanandana /
adhīyantaḥ pare brahma vaṭaṃ gatvāsurātmajāḥ //
teṣāṃ tuṣṭaḥ prajākartā naradeva pitāmahaḥ /
varaṃ dātuṃ suraśreṣṭhaḥ prāpto dharmabhṛtāṃ varaḥ //
varaṃ varayatety uktās te rājan padmayoninā /
te neṣur varadānaṃ tu dviṣantas tryambakaṃ vibhum /
icchanti 'pacitiṃ gantuṃ jñātīnāṃ kurunandana //
tān uvāca tato brahmā sarvajñaḥ kurunandana /
viśvasya jagataḥ kartuḥ saṃhartuś ca mahātmanaḥ /
kaḥ śakto 'pacitiṃ gantum māstu vo 'tha vṛthā śramaḥ //
anādimadhyanidhanaḥ somo devo maheśvaraḥ /
tam astūya sukhaṃ svarge vastum icchanti ye 'surāḥ //

te neṣus tatra kecit tu durātmāno mahāsurāḥ /
atheṣur apare rājann asurā bhavyabhāvanāḥ //
neṣur ye sudurātmānas tān uvāca tāmaḥ /
varayadhvaṃ varaṃ vīrā rudrakrodham kṛte 'surāḥ //
te ūcuḥ sarvadevānām avadhyāḥ syāma he vibho /
purāṇi ṣaṭ ca no deva bhavantv antar mahītale //
sarvakāmasamṛddhārthaṃ ṣaṭpuraṃ cāstu naḥ prabho /
vayaṃ ca ṣaṭpuragatās vasema ca sukhaṃ vibho //
rudrāc ca no bhayaṃ na syād yena no jñātayo hatāḥ /
nihataṃ tripuraṃ dṛṣṭvā bhītāḥ sma tapasāṃ nidhe //
asurā bhavatāvadhyā devānāṃ śaṃkarasya ca /
na bādhiṣyatha ced viprān satpathasthān satāṃ priyān //
vipropaghātaṃ mohāc cet kariṣyatha kathaṃcana /
nāśaṃ yāsyatha viprā hi jagataḥ paramā gatiḥ //
nārāyaṇād dhi bhetavyaṃ kurvadbhir brāhmaṇāhitam /
sarvabhūteṣu bhagavān hitaṃ dhatte janārdanaḥ //
te gatā asurā rājan brahmaṇā ye visarjitāḥ /
antar makhītale kṛtvā ṣaṭpuraṃ roṣavarjitāḥ /
ye 'pi bhaktā mahādevam asurā dharmacāriṇaḥ //
svaṃ hi darśanaṃ teṣāṃ dadau tripuranāśanaḥ /
śvetaṃ vṛṣabham āruhya somaḥ sapravaraḥ prabhuḥ /
uvāca cedaṃ bhagavān asurān sa satāṃ gatiḥ //
vairaṃ utsṛjya dambhaṃ ca hiṃsāṃ cāsurasattamāḥ /
mām eva cāśritās tasmād varaṃ sādhu dadāmi vaḥ //
yair dīkṣitāḥ stha munibhiḥ satkriyāparamair dvijaiḥ /
saha tair gamyatāṃ svargaḥ prīto 'haṃ vaḥ sukarmaṇā //
iha ye caiva vatsyanti tāpasā brahmavādinaḥ /
api kāpitthikāvṛkṣe teṣāṃ lokā yathā mama //
iha māsāntapakṣāntau yaḥ kariṣyati mānavaḥ /
vānaprathena vidhinā pūjayan māṃ tapodhanaḥn //
varṣāṇāṃ sa sahasraṃ tu tapasāṃ prāpsyate phalam /
kṛtvā trirātraṃ vidhival lapsyate cepsitaṃ gatim //
arkadvīpe nivasato dviguṇaṃ tad bhaviṣyati /
nīce deśe ca bhadraṃ vo varam etaṃ dadāmy aham //
śvetavāhananāmānaṃ yaś ca māṃ pūjayiṣyati /
sarvato bhayacitto 'pi gatiṃ sa mama yāsyati //
audumbarān vāṭamūlān dvijān kāpitthikān api /
tathā sṛgālavāṭīyān dharmātmāno dṛḍhavratān //
munīṃś ca brahmavāṭīyān saviśeṣeṇa ye narāḥ /
pūjayiṣyanti satataṃ te yāsyantīpsitāṃ gatim //

ity uktvātha mahādevo bhagavāñ śvetavāhanaḥ /
tair eva sahitaḥ sarvai rudralokaṃ jagāma vai //
jambūmārgaṃ gamiṣyāmi jambūmārge vasāmy aham /
evaṃ saṃkalpamāno 'pi rudraloke mahīyate //
etasminn eva kāle tu caturvedaṣaḍaṅgavit /
brāhmaṇo yājñyavalkasya śiṣyo dharmaguṇānvitaḥ //
brahmadatteti vikhyāto vipro vājasaneyivān /
aśvamedhaḥ kṛtas tena vasudevasya dhīmataḥ //
sa sāṃvatsaradīkṣāyāṃ dīkṣitaḥ ṣaṭpurālayaḥ /
āvartāyāḥ śubhe tīre sunadyā munijuṣṭayā //
sakhā tu vasudevasya sahādhyāyī dvijottamaḥ /
upādhyāyaś ca kauravya kṣīrahotā mahātmanaḥ //
vasudevas tatra yāto devakyā sahitaḥ prabho /
yajamānaṃ ṣaṭpurasthaṃ yathā śakro bṛhaspatim //
tat satraṃ brahmadattasya bahvannaṃ bahudakṣiṇam /
upāsanti muniśreṣṭhā mahātmāno dṛḍhavratāḥ //
buddhyānurūpayā yuktyā vasudevasya yājane /
vyāso 'haṃ yājñavalkyaś ca sumantur jaiminis tathā /
dhṛtimāñ jājaliś caiva devalādyāś ca bhārata //
ṛddhyānurūpayā yuktaṃ vasudevasya dhīmataḥ /
yatrepsitān dadau kāmān devakī dharmacāriṇī /
vāsudevaprabhāvena jagat sraṣṭuṃ mahīpate /
tasmin satre vartamāne daityāḥ ṣaṭpuravāsinaḥ /
nikumbhādyāḥ samāgamya tam ucur varadarpitāḥ //
kalpyatāṃ yajñabhāgo naḥ somaṃ pāsyāmahe vayam /
kanyāś ca brahmadatto no yajamānaḥ prayacchatu //
bahvyaḥ santy asya kanyāś ca rūpavatyo mahātmanaḥ /
āhūya tāḥ pradātavyāḥ sarvathaiva hi naḥ śrutam //
ratnāni ca brahmadatto viśiṣṭāni dadātu naḥ /
anyathā tu na yaṣṭavyaṃ vayam ājñāpayāmahe //
etac chrutvā brahmadattas tān uvāca mahāsurān /
yajñabhāgo na vihitaḥ purā vo 'surasattamāḥ //
kathaṃ sattre somapānaṃ śakyaṃ dātuṃ mayā hi vaḥ /
pṛcchatheha muniśreṣṭhān vedabhāṣyārthakovidān //
kanyā hi mama yā deyās tāś ca saṃkalpitā mayā /
antarvedyāṃ pradātavyāḥ sadṛśānām asaṃśayam //
ratnāni tu prayacchāmi sāntvenāhaṃ vicintya vai /
balān naiva pradāsyāmi devakīputram āśritaḥ //
nikumbhādyās tu ruṣitāḥ pāpāḥ ṣaṭpuravāsinaḥ /
yajñavāṭaṃ vilulupur jahruḥ kanyāś ca tās tathā //

taṃ dṛṣṭvā saṃpravṛttaṃ tu dadhyāv ānakaduṃdubhiḥ /
vāsudevaṃ mahātmānaṃ balabhadraṃ gadaṃ tathā //
viditārthas tataḥ kṛṣṇaḥ pradyumnam idam abravīt /
gaccha kanyāparitrāṇaṃ kuru putrāśu māyayā /
yāvad yāvanasainyena ṣaṭpuraṃ yāmy ahaṃ prabho //
sa yayau ṣaṭpuraṃ vīraḥ pitur ājñākaras tadā //
nimeṣāntaramātreṇa gatvā kāmo mahābalaḥ /
kanyās tā māyayā dhīmān ājahre sa mahābalaḥ //
māyāmayīś ca kṛtvānyā nyastavān rukmiṇīsutaḥ /
mā bhair iti ca dharmātmā devakīm uktavāṃs tadā //
māyāmayīs tu tā hatvā sutā hy asya durāsadāḥ /
ṣaṭpuraṃ viviśur daityāḥ parituṣṭā nārādhipa //
karma cāsārya te tatra vidhidṛṣṭena karmaṇā /
yad viśiṣṭaṃ bahuguṇaṃ tad abhūc ca narādhipa //
etasminn antare prāptā rājānas tatra bhārata /
satre nimantritāḥ pūrvaṃ brahmadattena dhīmatā //
jarāsaṃdho danta vaktraḥ śiśupālas tathaiva ca /
pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca mālavānāṃ gaṇās tathā //
rukmī caivāhvṛtiś caiva nīlo nādhrama eva ca /
vindānuvindāv āvantyau ślayaḥ śakunir eva ca //
rājānaś cāpare vīrā mahātmāno dṛḍhāyudhāḥ /
ete caiva mahātejā rājānaś ca dṛḍhavratāḥ /
āvāsitā nātidūre ṣaṭpurasya ca bhārata //
tān dṛṣṭvā nāradaḥ śrīmān acintayad aninditaḥ /
kṣatrasya yādavānāṃ ca bhaviṣyati samāgamaḥ //
atra hetur ayaṃ yuddhe tasmāt tat prayatāmy aham /
evaṃ saṃcintayitvā sa nikumbhabhavanaṃ gataḥ //
pūjitaḥ sa nikumbhena dānavaiś ca tathāparaiḥ /
upaviṣṭaḥ sa dharmātmā nikumbham idam abravīt //
kathaṃ virodhaṃ yadubhiḥ kṛtvā svasthair ihāsyate /
yo brahmadattaḥ sa kṛṣṇaḥ sa hi tasya pituḥ sakhā //
śatāni pañca bhāryāṇāṃ brahmadattasya dhīmataḥ /
ānītā vasudevasya sutasya priyakāmyayā //
śatadvayaṃ brahmaṇīnāṃ rājanyānāṃ tathā śatam /
vaiśyānāṃ śataṃ ekaṃ ca śādrīṇāṃ śatam eva ca //
tābhiḥ śuśrūṣito dhīmān durvāsa dharmavittamaḥ /
tena tāsāṃ varo datto muninā puṇyakarmaṇā //
ekaikas tanayo rānn ekekā duhitā tathā /
rūpeṇānupamāḥ sarvā varadānena dhīmataḥ //
kanyā bhavanti tanayās tasyāsure punaḥ punaḥ /

saṃgame saṃgame vīra bhartṛbhiḥ śayane saha //
sarvaṃ puṣpamayaṃ gandhaṃ sravanti ca varāṅganāḥ /
sarvadā yauvane nyastāḥ sarvāś caiva pativratāḥ //
sarvaguṇair apsarasāṃ gītanṛtyaguṇodayaṃ /
jānanti sarvā daiteya varadānena dhīmataḥ //
putrāś ca rūpasaṃpannāḥ śāstrārthakuśalās tathā /
svīkariṣyanti tāṃś caiva ye samiṣyanti vai nṛpāḥ /
sve sve sthitā varṇadharme yathāvad anupūrvaśaḥ //
tāḥ kanyā bhaimamukhyānāṃ dattāḥ prāyeṇa dhīmatā /
avaśeṣaṃ śataṃ tv ekaṃ yad ānītaṃ kila tvayā //
tadarthe yādavān vīrān yodhayiṣyasi sarvathā /
sāhāyyārthe tu rājāno vriyantāṃ hetupūrvakam //
brahmadattasutārthaṃ ca rātnāni vividhāni ca /
dīyantāṃ bhūmipālānāṃ sāhāyyārthaṃ mahātmanām //
ātithyaṃ kriyatāṃ caiva ye sameṣyanti vai nṛpāḥ /
evam ukte tathā cakrur asurās te 'tihṛṣṭavat //
labdhvā pañcaśataṃ kanyā ratnāni vividhāni ca /
yathārheṇa narendrais tā vibhaktā bhaktivatsalāḥ //
ṛte pāṇḍusutān vīrān vāritā nāradena te /
nimeṣāntaramātreṇa tatra gatvā mahātmnanā //
tuṣṭais tair asurā hy uktā rājan bhūmipasattamaiḥ /
sarvakāmasamṛddhārthkair bhavadbhiḥ khagamaiḥ svayam //
arcitāḥ sma yathānyāyaṃ kṣatraṃ suraripus tadā /
kṣatraṃ nārcitapūrvaṃ hi divyair vīrair bhavadvidhaiḥ //
nikumbho 'thābravīd dhṛṣṭaḥ kṣatraṃ suraripus tadā /
anuvarṇayitvā kṣatrasya mahātmyaṃ satyam eva ca //
yuddhaṃ no ripubhiḥ sārdhaṃ bhaviṣyati nṛpottamāḥ /
sāhāyyaṃ dattam iccchāmo bhavadbhis tatra sarvathā //
evam astv iti tān ūcuḥ kṣatriyāḥ kṣīṇakilbiṣāḥ /
pāṇḍaveyān ṛte vīrāñ śrutārthān nāradād vibho //
kṣatriyāḥ saṃniviṣṭās te yuddhārthaṃ kurunandana /
patnyas tu brahmadattasya yajñavāṭaṃ gatā api //
kṛṣṇo 'pi senayā sārdhaṃ prayayau ṣaṭpuraṃ vibhuḥ /
mahādevasya vacanam udvahan manasā nṛpa //
sthāpayitvā dvāravatyāṃ āhukaṃ pārthivaṃ tadā /
sa tayā senayā sārdhaṃ paurāṇāṃ hitakāmyayā //
yajñyavāṭasyāvidūre devo niviviśe vibhuḥ /
deśe pravarakalyāṇe vasudevapracoditaḥ /
dattāgulmāpratisaraṃ kṛtvā taṃ vidhivat prabhuḥ /
pradyumnam aṭane śrīmān rakṣārthaṃ viniyujya ca //

muhūrtābhyudite sūrye janacakṣuṣi nirmale /
balaḥ kṛṣṇaḥ sātyakiś ca tārkṣyam āruruhur mudā //
baddhagodhāṅgulitrāṇā daṃśitā yuddhakāṅkṣiṇaḥ /
bilvodakeśvaraṃ devaṃ namaskṛtyāsurottamam //
āvartāyā jale snātvā rudreṇa varadattayā /
gaṅgāyāḥ kuruśārdūla rudravākyena puṇyayā //
pradyumnam agre sainyasya viyati sthāpya mānada /
rakṣārthaṃ yajñavāṭasya pāṇḍavān viniyujya ca //
śeṣāṃ senāṃ guhādvāri bhagavān viniyujya ca /
jayantam atha sasmāra pravaraṃ ca satāṃ gatiḥ //
tāv āpetatur evātha svayaṃ cāpaśyatāṃ tathā /
viyaty eva niyuktau tau pradyumna iva bhārata //
tataḥ kṛṣṇasya vacanād āhato raṇaduṃdubhiḥ /
jalajā murajāś caiva vādyāny apy aparāṇi ca //
mākaro racito vyūhaḥ sāmbena ca gadena ca /
sāraṇaś coddhavaś cobhau bhojo vaitaraṇas tathā //
anādhṛṣṭiś ca dharmātmā vipṛthuḥ pṛthur eva ca /
k,rtavarmā ca daṃṣṭre dve vicakṣur arimardanaḥ //
sanatkumāro dhkarmātmā cārudeṇṣaś ca bhārata /
aniruddhasahāyau tau pṛṣṭhānīkaṃ rarakṣatuḥ //
śeṣā yādavasenā tu vyūhamadhye vyavasthitā /
rathair aśvair narair nāgair ākulā kulavardhana //
ṣaṭpurād api niṣkrāntā dānavā yuddhadurmadāḥ /
āruhya meghanādāṃś ca gardabhān api hastinaḥ //
makarāñ śiśumārāṃś ca hayān api ca bhārata /
mahiṣān atha khaḍgāṃś ca drutān api ca kacchapān //
etair eva rathair yuktair vividhāyudhapāṇayaḥ /
kirīṭāpīḍamukuṭair aṅgadair api maṇḍitāḥ //
nānardamānair vividhais tūryair nemisvanākulaiḥ /
pradhmāyamānaiḥ śaṅkhaiś ca mahkkāmbudasamasvanaiḥ //
tāsām asurasenāsām udyatānāṃ janeśvara /
nikumbho niryayau agre devānām iva vāsavaḥ //
bhūmiṃ dyāṃ ca vavṛdhire dānavās te balotkaṭāḥ /
nadanto vividhān nādān kṣveḍantaś ca punaḥ punaḥ //
rājasenāpi saṃyattā cedirājapurogamā /
asurāṇāṃ sahāyārthaṃ niścitā janamejaya //
duryodhanabhrātṛśataṃ cedirājānugāgragam /
sthitaṃ narair naravyāghra gandharvanagarupamaiḥ //
kaṭhinā nādino vīrā drupadasyandanās tathā /
rukmī caivāhvṛtiś caiva tasthatur niścitau raṇe /

tālavṛkṣapratīkāśe dhunvānau dhanuṣī śubhe //
śalyaś ca śakuniś cobhau bhagadattaś ca pārthivaḥ /
jarāsaṃdhas trijgartaś ca virāṭaś ca sahottaraḥ //
yuddhārtham udyatā vīrā nikumbhādyā jayaiṣiṇaḥ /
yuyutsamānā yadubhir devair iva mahāsurāḥ //
tato nikumbhaḥ samare śarair āśīviṣopamaiḥ /
mamarda samare senāṃ bhaimnānāṃ bhīmadarśanām //
senāpatir anādṛṣṭir mamṛṣe tan na yādavaḥ /
mamarda ghorair bāṇaughaiś citrapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ //
na ratho 'suramukhyasya dadṛśe na ca vājinaḥ /
na dhvajo na nikumbhaś ca sarvaṃ bāṇābhisaṃvṛtam //
sa parītya tato vīro nikumbho māyināṃ varaḥ /
astambhayad anāvṛṣṭiṃ māyayā bhaimasattamam //
stambhayitvānayad vīraṃ guhāṃ ṣaṭpurasaṃjñitām /
ruddhvā cābhyagamad vīraṃ māyābalam upāśritaḥ //
punar eva nikumbhas tu kṛtavarmāṇam āhave /
anayac cārudeṣṇaṃ ca bhojaṃ vaitaraṇaṃ tathā //
sanatkumāraṃ tārkṣyaṃ ca tathaiva niśaṭholmukau /
bahūṃś caivāparān bhojān māyābalasamāśritaḥ //
na tasya dadṛśe deho māyācchanno janeśvara /
nayato yādavān ghorān guhāṃ ṣaṭpurasaṃjñitām //
tad dṛṣṭvā kadanaṃ ghoraṃ bhaimānāṃ bhītivardhanam /
cukopa bhagavān kṛṣṇo balaḥ satyaka eva ca //
saviśeṣaṃ tathā kāmaḥ sāmbaś ca paravīrahā /
aniruddhaś ca durdharṣo bhaimāś ca bahavo 'pare //
tataḥ śārṅgāyudhaḥ śārṅgaṃ kṛtvā sajyaṃ nareśvara /
dānaveṣu pravṛtteṣu tṛṇeṣv iva hutāśanaḥ //
taṃ dṛṣṭvā dānavā devam abhidudruvur īśvaram /
śalabhāḥ kālapāśārtāḥ pradīptam iva pāvakam //
samutsṛjya śataghnīś ca parighāṃś ca sahasraśaḥ /
śūlāni cāgnitulyāni pradīptāṃś ca paraśvadhān //
parvatāgrāṇi vṛkṣāṃś ca ghorāś ca vipulāḥ śilāḥ /
utkṣipya ca gajān mattān rathān api hayān api //
nārāyaṇāgnis tān sarvān dadāha prahasann iva /
bāṇārciṣā mahātejā jagaddhitakaro hariḥ //
śāradaṃ varṣaṇaṃ yadvat sahed vīra gavāṃ patiḥ /
tadvad yaduvṛṣaḥ sehe bāṇavarṣam ariṃdamaḥ //
na sehire 'surā bāṇān nārāyaṇadhanuścyutān /
varṣaṃ parjanyavihitaṃ vālukāsetavo yathā //
na śekuḥ pramukhe sthātuṃ kṛṣṇasyāsurasattamāḥ /

vyāditāsyasya siṃhasya vṛṣabhā iva bhārata //
te vadhyamānāḥ kṛṣṇena divam ācakramus tadā /
jīvitāśāṃ vahantas tu nārāyaṇabhayārditāḥ //
tān ākāśagatān aindrir jayantaḥ pravaras tadā /
nijaghnatuḥ śarair ghorair jvalanārciḥsamaprabhaiḥ //
nipetur asurāṇāṃ tu śirāṃsi dharaṇītale /
tṛṇarājaphalānīva muktāni śikharāt taroḥ //
nipetur bahavaś cchinnā daityānāṃ vasudhātale /
kālenopahatā vīra pañcavaktrā ivoragāḥ //
raukmiṇeyas tataḥ sṛṣṭvā ghorāṃ māyāmayīṃ guhām /
adṛśyaniṣkramāṃ vīraḥ kṣatraṃ prakṣeptum udyataḥ //
gadena saha dharmātmā sāraṇena śaṭhena ca /
sāmbena cāparaiś cāpi pūrvaṃ yena praveśitāḥ //
pramathya tarasā karṇaṃ yatantaṃ raṇamūrdhani /
jagrāha balavān kārṣṇiḥ prasphurantaṃ tatas tataḥ //
vinadya ca guhāṃ vīro ghorāṃ māyāmayīṃ nṛpa /
duryodhanaṃ ca rājānaṃ virāṭadrupadāv api //
śakuniṃ caiva śalyaṃ ca nīlaṃ cāpi nadīsutam /
vindānuvindau rājānau jarāsaṃdhaṃ ca bhārata //
trigartān mālavāṃś caiva vasātīṃś ca mahābalān /
dhṛṣṭadyumnādikāṃś caiva pañcālām astrakovidām //
tathāhvṛtim uvācedaṃ mātulaṃ rukmim eva ca /
śiśupālaṃ ca rājānaṃ bhagadattaṃ ca bhārata //
saṃbamdhaṃ ca gurutvaṃ ca mānayāmi narādhipāḥ /
guhām imāṃ ghorarūpāṃ yena prakṣepayāmi vaḥ //
bilvodakeśvareṇāham ājñaptaḥ śūlapāṇinā /
prakṣeptavyā narendrās te guhāyām iti dhīmatā //
āśritya śāmbarīṃ māyāṃ nikumbhena mahātmanā /
prakṣiptān yādavāṃś caiva mākṣayiṣyāmi sarvathā //
ity ukte śiśupālas tu rājā senapatis tathā /
śarais tatarda tān bhaimān pradyumnaṃ saviśeṣataḥ //
bilvodakeśvaraṃ devaṃ raukmiṇeyo namasya ca /
ārambhan nṛpatiṃ baddhuṃ śiśupālaṃ mahābalam //
tataḥ pāśasahasrāṇi grahāya pravarottamaḥ /
śailādir abravīd vīraṃ raukmiṇeyaṃ mahābalam //
bilvodakeśvaro devaḥ prāha tvāṃ yadunandana /
sarvaṃ kuru yathā rātryāṃ proktas tvaṃ bhaima māyayā //
kanyārthaṃ ratnalubdhāṃs tu badhānemān narādhipān /
pāśais tvam eva moktuṃ ca pramāṇaṃ yadunandana //
asurāṃs tu mahābāho niḥśeṣān kartum arhasi /

evam eva ca vaktavyas tvayā vīra janārdanaḥ //
tataḥ sa bhagadattaṃ ca śiśupālaṃ ca bhūmipam /
āhvṛtiṃ caiva rumiṃ ca śeṣāṃś cānyān narādhipān //
babandha haradattais taiḥ pāśair uttamavīryavān /
māyāmayīṃ guhāṃ caiva nināya kurunandana //
baddhvā ca raukmiṇeyo 'tha niḥśvasanta ivoragān /
aniruddhaṃ cakārātha rakṣitāraṃ svam ātmajam //
teṣāṃ niravaśeṣeṇa babandha yadunandanaḥ /
senapatiṃ kṣatriyāṃś ca kośādhyakṣāṃś ca bhārata //
hastyaśvarathavṛndāṃś ca cakāra ca tathātmasāt /
avyagras tu tato hantum asurān udyataḥ prabho //
saṃnaddha eva covāca brahmadattaṃ dvijottamam /
viśrabdhaṃ vartatāṃ karma mā bhaiḥ paśya dhanaṃjayam //
na devebhyo nāsurebhyo nānyebhyo dvijasattama /
bhayaṃ hi vidyate tasya goptāro yasya pāṇḍavāḥ //
na cāsurais tava sutāḥ spṛṣṭāḥ khalv api tejasā /
yajñavaṭe nirīkṣyaitān māyayā nihitā mayā //
rudreṣu bhūmipāleṣu sānugeṣu viśāṃ pate /
āviveśāsurāṃś caiva kaśmalaṃ janamejaya //
diśaḥ prasasrus te vārā vadhyamānāḥ samantataḥ /
kṛṣṇānantaprabhṛtibhir yadubhir yuddhadurmadaiḥ //
nikumbhas tān athovāca ruṣito dānavottamaḥ /
bhittvā pratijñāṃ kiṃ mohād bhayārtā yātha vihvalāḥ //
hīnapratijñāḥ kāṃl lokān prayāsyatha palāyitāḥ /
agatvāpacitiṃ yuddhe jñātīnāṃ kṛtaniścayāḥ //
phalaṃ jitveha bhoktavyaṃ ripūn samarakarkaśān /
hatena cāpi śūreṇa vastavyaṃ tridive sukham //
palāyitvā grḥaṃ gatvā kasya drakṣyatha he mukham /
dārān vakṣyatha kiṃ cāpi dhig dhik kiṃ kiṃ na lajjatha //
evam uktā nivṛttās te lajjamānā nṛpāsurāḥ /
dviguṇena ca vegena yuyudhur yadubhiḥ saha //
utsave yuddhaśauṇḍānāṃ nānāpraharaṇair nṛpa /
ye yānti yajñavāṭaṃ tu tān nihati dhanaṃjayaḥ //
yamau bhīmaś ca rājā ca dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ /
dyāṃ prayātāj jaghānaindriḥ pravaraśca dvijottamaḥ //
athāsurāsṛktoyāḍhyā keśaśaivalaśāḍvalā /
cakrakūrmarathāvartā gajaśailānuśobhinī //
dhvajakuntatarucchannā stanitotkruṣṭaśabdinī /
govindaśailaprabhavā bhīrucittapramāthinī //
asṛgbudbudaphenāṣhyā asimatsyataraṃgiṇī /

susrāva śoṇitanadī nadīva jalād āgame //
tāṃ dṛṣṭvaiva nikumbhas tu vardhamānāṃś ca śātravān /
hatān sarvān sahāyāṃś ca vīryād evotpapāta ha //
sa vārito jayantena pravareṇa ca bhārata /
śaraiḥ kuliśasaṃkāśair nikumbho raṇakarkaśaḥ //
saṃnivṛtyātha daṣṭauṣṭaiḥ parigheṇa durāsadaḥ /
pravaraṃ tāḍayām āsa sa papāta mahītale //
aindris taṃ patitaṃ bhūmau bāhubhyāṃ parṣasvaje /
tataḥ suniścayaṃ kṛtvā pravaraṃ mucya satvaram /
viditvā caiva saprāṇaṃ hitvāsuram abhidrutaḥ //
abhidrutya nikumbhaṃ ca nistriṃśena jaghana ha /
parigheṇāpi daiteyo jayantaṃ samatāḍayat //
tatakṣa bahulaṃ gātraṃ nikumbhasyaindrir āhave /
sa cintayām āsa tadā vadhyamāno mahāsuraḥ //
kṛṣṇena saha yoddhavyaṃ vairiṇā jñātighātinā /
śrāvayāmi kim ātmānam āhave śakrasūnunā //
evaṃ sa niścayaṃ kṛtvā tattraivāntaradhīyata /
jagāma caiva yuddhārthaṃ yatra kṛṣṇo mahābalaḥn //
taṃ dṛṣvairāvataskandham āsthito balanāśanaḥ /
draṣṭum abhyāgato yuddhaṃ jahṛṣe saha daivataiḥ //
sāghu sādhv iti putraṃ ca parituṣṭaḥ sa sasvaje /
pravaraṃ cāpi dharmātmā sasvaje mohavarjitam //
devaduṃdubhayaś cāpi praṇedur vāsavājñayā /
jayamānaṃ raṇe dṛṣṭvā jayantaṃ raṇadurjayam //
dadarśātha nikumbhas tu keśavaṃ raṇadurjayam /
arjunena sthitaṃ sārdhaṃ yajñavāṭāvidūrataḥ //
sa nādaṃ sumahat kṛtvā pakṣirājam atāḍayat /
parigheṇa sughoreṇa balaṃ sātyakim eva ca //
nārāyaṇaṃ cārjunaṃ ca bhīmaṃ cātha yudhiṣṭhiram /
yamau ca vasudevaṃ ca sāmbaṃ kāmaṃ ca vīryavān //
yuyudhe māyayā daityaḥ śīghrakārī ca bhārata /
na cainaṃ dadṛśuḥ sarve sarvaśastraviśāradāḥ //
yadā tu naiva paśyanti tadā bilvodakeśvaram /
dadhyau devaṃ hṛṣīkeśaḥ pramathānāṃ gaṇeśvaram //
yadā tu naiva paśyanti tadā devaṃ janārdanam /
dadhyur devaṃ jagannātham arjunādyā janādhipa //
tatas te dadṛśuḥ sarve prabhāvād atitejasaḥ /
bilvodakeśvarasyāśu nikumbhaṃ māyināṃ varam //
kailāsaśikharākāraṃ grasantam iva dhiṣṭhitam /
āhvayantaṃ raṇe kṛṣṇaṃ vairiṇaṃ jñātināśanam //

sajjagāṇḍīva evātha pārthas tasya ratheṣubhiḥ /
parighaṃ caiva gātreṣu vivyādhainam athāsakṛt //
te bāṇās tasya gātreṣu parighaś ca janādhipa /
bhagnāḥ śilāśitāḥ sarve nipetuḥ kuñcitāḥ kṣitau //
viphalān astrayuktāṃs tān dṛṣṭvā bāṇān dhanaṃjayaḥ /
papraccha keśavaṃ vīraḥ kim etad iti bhārata //
parvatān api bhindanti mama vajropamāḥ śarāḥ /
kim idaṃ devakīputra vismayo 'tra mahān mama //
tam uvāca tataḥ kṛṣṇaḥ prahasann iva bhārata /
mahadbhūtaṃ nikumbho 'yaṃ kaunteya śṛṇu vistaram //
purā gatvottarakurūṃs tapaś cakre mahāsuraḥ /
śataṃ varṣasahasrāṇāṃ devaśatrur durāsadaḥ //
athainaṃ chandayām āsa vareṇa bhagavān haraḥ /
sa vavre trīṇi rūpāṇi navadhyāni surāsuraiḥ //
tvatprasādāt paśupate etad evārthayāmy aham /
tam uvāca mahādevo bhagavān vṛṣabhadhvajaḥ /
mama vā brāhmaṇānāṃ vā viṣṇor vāpriyam ācaran //
bhaviṣyasi harer vadhyo na tv anyasya mahāsura /
bramaṇyo 'haṃ ca viṣṇuś ca viprā naḥ paramā gatiḥ //
sa eṣa sarvaśastrāṇām avadhyaḥ pāṇḍunandana /
trideho 'tipramāthī ca varadattaś ca dānavaḥ //
bhānumatyāpahataṇe deho 'syaiko hato mayā /
avadhyaṃ ṣaṭpuraṃ deham idam asya durātmanaḥ //
ditiṃ śuśrūṣati tv eko deho 'sya tapasānvitaḥ /
anyas tu deho ghoro 'sya yenāvasati ṣaṭpuram //
etat te sarvam akhyātaṃ nikumbhacaritaṃ mayā /
tvarayāsya vadhe vīra kathā paścād bhaviṣyati //
tayoḥ kathayator evaṃ kṛṣṇayor asuras tadā /
guhāṃ ṣaṭpurasaṃjñāṃ tāṃ viveśa taṇadurjayaḥ //
anviṣya tasya bhagavān viveśa madhusūdanaḥ /
tāṃ ṣaṭpuraguhāṃ ghrāṃ durdharṣāṃ kurunandana //
candrasūryaprabhāhīnāṃ jvalantīṃ svena tejasā /
sukhaduḥkhoṣṇaśītāni prayacchantīṃ yathepsitam //
yatra praviśya bhagavān apaśyata janādhipān /
yuyudhe saha ghoreṇa nikumbhena janādhipa //
kṛṣṇasyānu praviṣṭās tu balādyā yādavās tathā /
praviṣṭāś ca tataḥ sarve pāṇḍavāś ca mahātmanaḥ /
sametās tu praviṣṭās te kṛṣṇasyānumatena vai //
yuyudhe sa tu kṛṣṇena raukmiṇeyaḥ pracoditaḥ /
nikumbho daityapuṃgavaḥ |

tadā tu vasudevena @
anayad yādavān sarvān yān ayaṃ baddhavān purā //
te muktā raukmiṇeyena prāptā yatra janārdanaḥ /
prahṛṣṭamanasaḥ sarve nikumbhavadhakāṅkṣiṇaḥ //
rājāno vīra muñceti punaḥ kāmam athābruvan /
mumoca cātha tān vīro raukmiṇeyo pratāpavān //
adhomukhamukhāḥ sarve baddhamaunā narādhipāḥ /
lajjayābhiplutā vīrās tasthur naṣṭaśriyas tathā //
nikumbham appi govindaḥ prayatantaṃ jayaṃ prati /
yodhayām āsa bhagavān ghoram ātmaripuṃ hariḥ //
parigheṇāhataḥ kṛṣṇo nikumbhena bhṛśaṃ vibho /
gadayā cāpi kṛṣṇena nikumbhas tāḍito bhṛśam //
tāv ubhau moham āpannau suprahārahatau tadā //
tataḥ pravyathitān dṛṣṭvā pāṇḍavāṃś cātha yādavān /
jepur muṇigaṇās tatra kṛṣṇasya hitakāmyayā /
tuṣṭuvuś ca mahātmānaṃ vedaproktais tathā stavaiḥ //
tataḥ pratyāgataprāṇo bhagavān keśavas tadā /
dānavaś ca punar vīrau udyatau samaraṃ prati //
vṛṣabhāv iva nardantau gajāv iva ca bhārata /
śālāvṛkāv iva kruddhau praharantau raṇotkaṭau //
atha kṛṣṇaṃ tadovāca nṛpa vāg aśarīriṇī /
cakreṇa śamasyasvainaṃ devabrāhmaṇakaṇṭakam //
iti hovāca bhagavān devo bilvodakeśvaraḥ /
dharmaṃ yaśaś ca vipulaṃ prāpnuhi tvaṃ mahābala //
tathety uktvā namaskṛtvā lokanāthaḥ satāṃ gatiḥ /
sudarśanaṃ mumocātha cakraṃ daityakulāntakam //
tan nikumbhasya ciccheda śiraḥ pravarakuṇḍalam /
nārāyaṇabhujotsṛṣṭaṃ sūryamaṇḍalavarcasam //
tat papāta śiras tasya bhūmau jvalitakuṇḍalam /
meghamatto gireḥ śṛṅgān mayūra iva bhūtale //
nikumbhe nihate tasmin devo bilvodakeśvaraḥ /
tutoṣa ca naravyāghra jagattrāsakare vibho //
papāta puṣpavṛṣṭiś ca śakrasṛṣṭā nabhastalāt /
devaduṃdubhayś caiva praṇedur arināśana /
nananda ca jagat kṛtsnaṃ munayaś ca viśeṣataḥ //
daityakanyāś ca bhagavān yadubhyaḥ śataśo dadau /
kṣatriyāṇāṃ ca bhagavān sāntvayitvā punaḥ punaḥ /
ratnāni ca vicitrāṇi vāsāṃsi pravarāṇi ca //
rathānāṃ vājiyuktānāṃ ṣaṭsahasrāṇi keśavaḥ /
rathānāṃ ṣaṭsahasrāṇi vājiyuktāni keśavaḥ /

adadāt pāṇdaveyebhyaḥ prītātmā gadapūrvajaḥ //
tad eva cātha pravaraṃ saṭpuraṃ puravardhanaḥ /
dvijāya brahmadattāya dadau tārkṣyavaradhvajaḥ //
sattre samāpte ca tadā śaṅkhacakragadādharaḥ /
visarjayitvā tat kṣatraṃ pāṇḍavāṃś ca mahābalaḥ //
bilvodakeśvarasyātha samājam akarot prabhuḥ /
māṃsasūpasamākīrṇaṃ bahvannaṃ vyañjanākulam //
niyuddhakuśalān mallān devo mallapriyas tadā /
yodhayitvā dadau bhūri vittaṃ vastrāṇi cātmavān //
mātāpitṛbhyāṃ sahito yadubhiś ca mahābalaḥ /
abhivādya brahmadattaṃ yayau dvāravatīṃ purīm //
sa viveśa purīṃ ramyāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām /
puṣpacitrapathāṃ vīro vandyamāno naraiḥ pathi //
imaṃ yaḥ ṣaṭpuravadhaṃ vijayaṃ cakrapāṇinaḥ /
śṛṇuyād vā paṭhed vāppi sa yuddhe jayam āpnuyāt //
aputro labhate putram adhano labhate dhanam /
vyādhito mucyate rogād baddhaś cpay atha bandhanāt //
idaṃ puṃsavanaṃ proktaṃ gaubhādhānaṃ ca bhārata /
śrāddheṣu paṭhitaṃ samyag akṣayyakaraṇaṃ smṛtam //
idam amaravarasya bhārate @
prathitabalasya jayaṃ mahātmanaḥ |
satatam iha hi yaḥ paṭhen naraḥ @
sugatim ito vrajate gatajvaraḥ ||
maṇikanakavicitrapāṇipādo @
niratiśayārkaguṇo 'rihādimadhyaḥ |
caturudadhiśayaś caturvidhātmā @
jayati jagatpuruṣaḥ sahasranāmā ||
śruto 'yaṃ ṣaṭpuravadho ramyo munivarottama /
puroktam andhakavadhaṃ vaiśaṃpāyana kīrtaya //
bhānumatyāś ca haraṇaṃ nikumbhasya vadhaṃ tathā /
prabrūhi vadatāṃ śreṣṭha paraṃ kautūhalaṃ hi me //
ditir hateṣu putreṣu viṣṇunā prabhaviṣṇunā /
tapasārādhayām āsa mārīcaṃ kaśyapaṃ purā //
tapasā kālayuktena tathā śuśrūṣayā muneḥ /
ānukūlyena ca tathā mādhuryeṇa ca bhārata //
parituṣṭaḥ kaśyapas tu tām uvāca tapodhanām /
parituṣṭo 'haṃ te bhadre varaṃ varaya suvrate //
hataputrāsmi bhagavan devair dharmabhṛtāṃ vara /
avaśyaṃ putram icchāmi devair amitavikramam //
avadhyas te suto devi dākṣāyaṇi bhaved iti /

devānāṃ saṃśayo nātra kaścit kamalalocane //
devadevam ṛte rudraṃ tasya na prabhavāmy aham //
ātmā tatas te putreṇa rakṣitavyo hi sarvathā //
anvālabhata tāṃ devīṃ kaśyapaḥ satyavāg atha /
aṅgulyodaradeśe tu sā putraṃ suṣuve tataḥ //
sahasrabahuṃ kauravya sahasraśirasaṃ tathā /
dvisahasrekṣaṇaṃ caiva tāvaccaraṇam eva ca //
sa vrajaty andhavad yasmād anandho 'pi hi bhārata /
tam andhako 'yaṃ nāmneti procus tatranivāsinaḥ //
avadhyo 'smīti lokān sa sarvān bādhati bhārata /
haraty api ca ratnāni sarvāṇy ātmabalāśrayāt //
vāsayaty ātmavīryeṇa nigṛhyāpsarasāṃ guṇān /
sa veśmany ūrjito 'tyarthaṃ sarvalokabhayaṃkaraḥ //
paradārāpaharaṇaṃ pararatnavilopanam /
cakāra satataṃ mohād andhakaḥ pāpaniścayaḥ //
trailokyavijayaṃ kartum udyataḥ satu bhārata /
sahāyair asuraiḥ sārdhaṃ bahubhiḥ sarvadharṣibhiḥ //
taṃ śrutvā bhagavāñ śakraḥ kaśyapaṃ pitaraṃ bravīt /
andhakenedam ārabdham īdṛśam munisattama //
ājñāpaya vibho kāryam asmākaṃ samanantaram /
yavīyasaḥ kathaṃ nāma soḍhavyaṃ syān mune mayā //
iṣṭaputre prahartavyaṃ kathaṃ nāma mayā vibho /
ihātrabhavatī kuryān manyuṃ mayi hate sute //
devendravacanaṃ śrutvā kaśyapo 'bravīn muniḥ /
vārayiṣyāmi devendra sarvathā bhadram astu te //
andhakaṃ vārayām āsa dityā saha tu kaśyapaḥ /
trailokyavijayād vīra kṛcchrakṛcchreṇa bharata //
vārito 'pi sa duṣṭātmā bādhaty eva divaukasaḥ /
tais tair upāyair duṣṭātmā pramathya ca tathā parān //
babhañja kānane vṛkān udyānāni ca durmatiḥ /
uccaiḥśravaḥsutān aśvān balād apy ānayad divaḥ //
nāgān diśāgajasutān divyān āpi ca bhārata /
balād dharati devānāṃ paśyatāṃ baladarpitaḥ //
devān āpyāyante tu ye yajñais tapasā balāt /
teṣāṃ cakāra vidhvaṃsaṃ duṣṭātmā devakaṇṭakaḥ //
nejur yajñais trayo varṇās tepur naiva tapāṃsy api /
andhakasya bhayād rājan yajñavighnāni kurvataḥ //
tasyecchayā vāti vāyur ādityaś ca tapaty uta /
candramāś ca sanakṣatro dṛśyate naiva vā punaḥ //
na bhajanti vimānāni vihāyasy prabhāṃ prabho /