હરિવંશ · ભાગ 201220

સંવત્સરં સુસંપૂર્ણં વ્રતધર્માનુપાલિની ॥
કરકાન્ અપિ દદ્યાચ્ ચ પૂર્ણે સંવત્સરે શુભે ।
અનુજ્ઞયા સદા ભર્તુઃ સત્યવાદિન્ય્ અરુન્ધતિ ॥
સુવર્ણસૂત્રં વિપ્રાય કૌમુદ્યાં દાતુમ્ અર્હતિ ।
યજ્ઞોપવીતં વિપ્રસ્ય વ્રતં સંસ્થાપ્ય કામિકમ્ ॥
યજ્ઞોપવીતં કરકં દક્ષિણાં ચ સ્વશક્તિતઃ ।
પરસ્ય પુત્રીતિ હિ તા વૈધવ્યં પ્રાપ્નિવન્તિ હિ ।
બ્રાહ્મણોદ્વાહનં તેન કર્તવ્યં ચાસ્ય શક્તયે ॥
પ્રયચ્છન્તી સતી સ્ત્રીભિઃ સર્વાન્ કામાન્ સમશ્નુતે ॥
ન ચ સંભક્ષયેત્ કિંચિન્ નારી ધાન્યમ્ અથો ફલમ્ ।
પુષ્પં વા નોપયુઞ્જીત યાવદ્ એવં સમાચરેત્ ॥
એકભક્તેન ધર્મજ્ઞે સા ત્ર્યહં ક્ષન્તુમ્ અર્હતિ ।
બ્રાહ્મણાય તતો દેયં ભર્તુશ્ ચ તદનન્તરમ્ ॥
એવં સંવત્સરં કૃત્વા સુભગા રૂપશાલિની ।
ભવત્ય્ અવિધવા ચૈવ સ્ત્રી ધનસ્ય તથેશ્વરી ॥
વાર્તાકાનિ ન ખાદેદ્ યા સ્ત્રી પૂર્ણં પરિવત્સરમ્ ।
ન સા પુત્રવિનાશં હિ પશ્યતીત્ય્ અવગમ્યતામ્ ॥
શશકં મૃગમાંસં ચ નિત્યમ્ એવ વિવર્જયેત્ ।
નાપ્નોતિ મરણં નારી પ્રાપ્નોતિ પતિદેવતામ્ ॥
અલાબું વર્જયેન્ નારી તથૈવોપોદિકામ્ અપિ ।
કલમ્બૂં કાઞ્ચનં દદ્યાદ્ યા ભર્તુઃ સુખમ્ ઇચ્છતિ ॥
પૂર્ણે સંવત્સરે દદ્યાદ્ એકૈકં શાકમ્ આદૃતા ।
સુદક્ષિણં પુત્રવતી ભવત્ય્ એષા પુરોધિકા ॥
સ્વયં પ્રક્ષાલયાના સ્ત્રી સ્વપાદાવ્ એવમ્ આદિતઃ ।
પ્રતિષ્ઠાં લભતે નિત્યમ્ ઉદ્વેગં નાધિગચ્છતિ ॥
દિવા યા સૂર્યપૂતેન વર્તયેત્ સ્ત્રી પતિવ્રતા ।
એવં સંવત્સરં પૂર્ણં રાત્રાવ્ અન્નં વિવર્જયેત્ ॥
સા જીવપુત્રા સુભગા ભવત્ય્ અમરવર્ણિની ।
અધિતિષ્ઠતિ સર્વાશ્ ચ સપત્ન્યો નાત્ર સંશયઃ ॥
પૂર્ણે સંવત્સરે દદ્યાત્ સૌવર્ણં સૂર્યમ્ ઉત્તમમ્ ।
બ્રાહ્મણાયાભિરૂપાય દરિદ્રાય યશસ્વિને ॥
ફલાનિ વાથ પુષ્પાણિ ભક્ષાણ્ય્ અપિ ચ સુવ્રતા ।
દદ્યાદ્ અનસ્તમિતકે ચરિતવ્રતકા તથા ॥
અથ્કાસ્તંગમિતે સૂર્યે ભુઙ્ક્તે સ્ત્રી નિયતા સતી ।
ચન્દ્રનક્ષત્રપૂતાનિ ભોજ્યાનિ વરવર્ણિની ॥
સા દદ્યાત્ કાઞ્ચનં ચન્દ્રં નક્ષત્ર્તાણિ ગ્રહાન્ અપિ ।
અભિરૂપાય વિપ્રાય વાસશ્ ચ લવણાન્વિતમ્ ॥
ચન્દ્રશીતલગાત્રી સા ભવત્ય્ અમરવર્ણિનિ ।
સુભગા દર્શનીયા ચ પુત્રવત્ય્ અપિ ભામિનિ ॥
પૌર્ણમાસ્યાં તુ સતતં પ્રાપ્તે સોમોદયે ઽઙ્ગના ।

અર્ઘ્યં દદ્યાત્ સુમનસા સાક્ષતં સકુશં તથા ॥
યાવકં ચ બલિં દદ્યાદ્ દધિના સહ સંયુતમ્ ।
એવં યા કુરુતે નિત્યં સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નુયાત્ ॥
અદૃષ્ટ્વા યા તુ નાશ્નાતિ સૂર્યં નારી પતિવ્રતા ।
દુર્દિને વાથ વા વ્યભ્રે સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નુયાત્ ॥
કાઞ્ચનં શક્તિતો દદ્યાત્ સા વિપ્રાય મનસ્વિની ।
સુભગા દર્શનીયા ચ ભવત્ય્ અમરવર્ણિની ॥
નિવેષ્ટવ્યં શરીરં યૈર્ વ્રતકૈઃ પુણ્યૈર્ અપિ ।
અરુન્ધતિ પ્રવક્ષ્યામિ સહૈતભિર્ વરે શૃણુ ॥
કૃષ્ણાષ્ટમીં યા ક્ષિપતિ સ્યાદ્ વા મૂલફલાશિની ।
બ્રાહ્મણાયૈકમ્ અશનં દત્ત્વા ભર્તૃદેવતા ॥
શુક્લવસ્ત્રા શુભાચારા ગુરુદૈવતપૂજકા ।
એવં સંવત્સરં કૃત્વા તતો દદ્યાદ્ દ્વિજાતયે ॥
ગોવાજરજ્જુસુકૃતં ચામરં બલ્વજં તથા ।
દક્ષિણાપૂર્વમ્ ઇષ્ટાન્નં શક્ત્યા વાપિ શુચિસ્મિતે ॥
ઉર્મિમન્તઃ સ્વરાલાગ્રાઃ શ્રોણિદેશાવલમ્બનઃ ।
તસ્યા ભવન્તિ કેશાસ્ તુ ભવતીષ્ટા હિ ભર્તરે ॥
શિરો નિર્વેષ્ટુકામા તુ ગોમયેન શિરઃ સતી ।
પ્રક્ષાલયેન્ મલં ધાત્ર્યા બિલ્વેન શ્રીફલેન ચ ॥
ગોમૂત્રં ચ સદા પ્રાશેચ્ છિરઃસ્નાનં ચ મિશ્રયેત્ ।
કૃષ્ણાં ચતુર્દશીં ત્વ્ એતત્ કર્તવ્યં વરવર્ણિનિ ॥
ભવત્ય્ અવિધવા ચૈવ સુભગા વિજ્વરા તથા ।
શિરોરોગૈર્ નૈવ ચાસ્યાઃ શરીરમ્ અભિતપ્યતે ॥
દર્શનીયં લલાટં યા કાઙ્ક્ષતિ સ્ત્રી શુચિસ્મિતે ।
તિથિં પ્રતિપદં નિત્યં સા ક્ષપેદ્ એકભોજના ॥
પયસા ચ તથાશ્નીયાદ્ યાવત્ સંવત્સરો ગતઃ ।
બ્રાહ્મણસ્ય તતો દદ્યાત્ પટ્ટં રૂપ્યમયં શુભમ્ ॥
લલાટં રૂપસંપન્નમ્ આપ્નોતિ સ્ત્રી સુમધ્યમા ॥
સતતં સ્ત્રી દ્વિતીયાયાં ભ્રુવોર્ ઇચ્છેત્ સુરૂપતામ્ ।
અનન્તરોપવાસને શાકભક્તાશના સતી ॥
તતઃ સંવત્સરે પૂર્ણે બ્રાહ્મણં સ્વસ્તિ વાચયેત્ ।
ફલૈઃ પરિણતૈઃ સૌમ્યે માસાણાં દક્ષિણાન્વિતૈઃ ।
લવણેન ચ ભદ્રં તે ઘૃતપાત્રેણ ચાનઘે ॥
ભ્રુવૌ વિધાય સા દદ્યાન્ મૃગનાભિમયે શુભે ।
આત્મનઃ શોભનૌ કર્ણાવ્ ઇચ્છન્તી સ્ત્રી સુમધ્યમા ।
નક્ષત્રે શ્રવણે પ્રાપ્તે ધ્રુવં ભુઞ્જીત યાવકમ્ ॥
તતઃ સંવત્સરે પૂર્ણે કર્ણૌ દદ્યાદ્ ધિરણ્મયૌ ।
ઘૃતે પ્રક્ષિપ્ય વિપ્રાય પયસા સહિતૌ શુભે ।
નાસામ્ ઇચ્છેલ્ લલાટાન્તામ્ અવ્યઙ્ગાં વ્યાધિવર્જિતામ્ ।
તિલગુલ્મં સદા સિઞ્ચેદ્ યાવત્ પુષ્પેદ્ ધિ રક્ષિતઃ ॥

અનન્તરોપવાસેન સેક્તવ્યઃ સલિલૈઃ સદા ।
તસ્માદ્ આદાય પુષ્પાણિ ઘૃતે પ્રક્ષિપ્ય દાપયેત્ ॥
સ્વક્ષી ભવેયમ્ ઇતિ યા સ્ત્રી કાઙ્ક્ષત્ય્ અમૃતોદ્ભવે ।
અનન્તરં વૈ ભુઞ્જાના પયસા વા ઘૃતેન વા ॥
તતઃ સંવત્સરે પૂર્ણે પદ્મપત્રાણિ પણ્ડિતા ।
તથૈવોત્પલપત્રાણિ ન્યસેત્ ક્ષીરે શુચિસ્મિતે ॥
પ્લવમાનાનિ વિપ્રાય તતો દદ્યાત્ સતી સતિ ।
કૃષ્ણસારસમાનાક્ષી તદ્ દત્ત્વ ભવતિ સ્મ વૈ ॥
ઇચ્છેદ્ ઓષ્ઠૌ ચારુરૂપૌ યા સ્ત્રી ધર્મગુણાન્વિતા ।
સા મૃણ્મયેન તુ પિબેદ્ ઉદકં વત્સરં સતી ।
અયાચિતેન ભુઞ્જીત નવમ્યાં ધર્મભાગિની ।
તતઃ સંવત્સરે પૂર્ણે વિદ્રુમં દાતુમ્ અર્હતિ ॥
તેન બિમ્બફલાભોષ્ઠી સ્ત્રી ભવત્ય્ એવ શોભને ।
સુભગાયવપુઃપુત્ર+ +ધનાઢ્યા ગોમતી તથા ॥
યા ચારુરૂપાન્ ઇચ્છેત દન્તાન્ અમરવર્ણિનિ ।
શુક્લાષ્ટમીં ન સાશ્નીયાદ્ ભક્તદ્વયમ્ અનિન્દિતા ॥
તતઃ સંવત્સરે પૂર્ણે દદ્યાદ્ રૂપ્યમયાન્ સતી ।
દન્તાન્ પ્ર્ક્ષિપ્ય ધર્મજ્ઞે પયસ્ય્ અતિગુણોદિતે ॥
તેન સા તિલપુષ્પાભાન્ દન્તાન્ આપ્નોતિ સા સતી ।
સૌભાગ્યમ્ અપિ ચાપ્નોતિ સપુત્રત્વં તથાનઘે ॥
સર્વમ્ એવ મુખં કાન્તમ્ ઇચ્છેદ્ યા રુચિરાનને ।
સા પૌર્ણમાસ્યામ્ અશ્નાતુ પ્રાપ્તે ચન્દ્રોદયે શુભે ॥
યાવકં પયસા સિદ્ધં દત્ત્વા વિપ્રાય ભામિની ।
તતઃ સંવત્સરે પૂર્ણે ચન્દ્રં રૂપ્યમયં શુભમ્ ॥
પદ્મે ફુલ્લે તુ વિન્યસ્ય બ્રાહ્મણાન્ સ્વસ્તિ વાચયેત્ ।
પૂર્ણચન્દ્રમુખી તેન દાનેન સ્ત્રી શુભે ભવેત્ ॥
સ્તનાવ્ ઇચ્છતિ યા નારી તૃણરાજફલોપમૌ ।
અયાચિતં દશમ્યાં સા નિત્યમ્ અશ્નીત વાગ્યતા ॥
સંવત્સરે તતઃ પૂર્ણે દ્વે બિલ્વે કાઞ્ચને શુભે ।
સદક્ષિણે બ્રાહ્મણાય પ્રયચ્છતુ ધૃતાત્મને ॥
સૌભાગ્યં પરમ્ આપ્નોતિ બહૂન્ પુત્રાંસ્ તથૈવ ચ ।
સદોન્નતૌ સ્તનૌ સા સ્ત્રી બિભર્ત્ય્ અમરવર્ણિનિ ॥
શાતોદારત્વમ્ ઇચ્છન્તી ક્ષપેદ્ એકાન્નભોજિની ।
પઞ્ચમ્યાં તુ ન ભોક્તવ્યં અન્નં તોયેન નિત્યદા ॥
તતઃ સંવત્સરે પૂર્ણે દદ્યાજ્ જતિલતાં શુભે ।
ફુલ્લાં સદક્ષિણાં ધન્યે બ્રાહ્મણાય ધૃતામને ॥
હસ્તાવ્ ઇચ્છતિ યા નારી રૂપયુક્તૌ સુમધ્યમે ।
દ્વાદશીં સા ક્ષપેદ્ એવં શાકૈઃ સર્વૈર્ અનિન્દિતૈઃ ॥
સંવત્સરે તતઃ પૂર્ણે રૌક્મે પદ્મે દદાતુ સા ।
બ્રાહ્મણાયાભિરૂપાય તથા પદ્મદ્વયં શુભે ॥

શ્રોણીં વિશાલામ્ અન્વિચ્છેત્ સ્ત્રી ક્ષપેત્વ્ એવ સુવ્રતા ।
ત્રયોદશીમ્ એકભક્તમ્ અશ્નાત્વ્ એવમ્ અયાચિતમ્ ॥
તતઃ સંવત્સરે પૂર્ણે લવણં સંપ્રયચ્છતુ ।
પ્રજાપતિમુખાકારં કૃત્વા તજ્જ્ઞા વરાનને ॥
કાઞ્ચનં ચૈવ દાતવ્યં તદાકારસ્ય સર્વદા ।
અઞ્જનેન ચ ધર્મજ્ઞે શનકૈર્ અવચૂર્ણયેત્ ॥
રત્નાનિ ચૈવ પૂર્ણાનિ વાસો રક્તં ચ દાપયેત્ ।
તેન શ્રોણીમ્ અભિમતાં સ્ત્રી સૌમ્યે પ્રતિપદ્યતે ॥
મધુરાં વાચમ્ ઇચ્છન્તી વર્જયેલ્ લવણં સતી ।
સંવત્સરે વા માસં વા દાપયેલ્ લવણં તતઃ ॥
સદક્ષિણં બ્રાહ્મણાય પરં માધુર્યમ્ ઇચ્છતી ।
શુકવાક્યાચ્ છતગુણં ભવત્ય્ અમરવર્ણિનિ ॥
ગૂઢગુલ્ફશિરૌ પાદાવ્ ઇચ્છન્ત્યા સોમનન્દિનિ ।
ષષ્ઠ્યાં ષષ્ઠ્યાં વરારોહે ભોક્તવ્યં સતિલૌદનમ્ ॥
અગ્નિર્ વા બ્રાહ્મણો વાપિ ન સ્પ્રષ્ટવ્યઃ પદા સદા ।
પદા યદા સ્પૃશેત્ તં ચ વન્દેત તપસાન્વિતા ॥
પાદેન ચૈવ પાદં ન પ્રક્ષાલયિતુમ્ અર્હતિ ।
એતૈર્ નિત્યવ્રતૈર્ યુક્તા ધર્મજ્ઞા પતિદેવતા ॥
કૂર્મૌ રુક્મમયૌ દદ્યાદ્ બ્રાહ્મણાય પતિવ્રતે ।
તૌ વાચયેદ્ બ્રાહ્મનાય સ્થાપયિત્વા ઘૃતે ઽનઘે ॥
પદ્મે ચાધોમુખે કૃત્વા દદ્યાદ્ વિપ્રાય નન્દિનિ ।
રક્તૈર્ દ્રવ્યૈર્ મિશ્રયિત્વા કાઞ્ચનેનાભ્યલંકૃતૌ ॥
સર્વમ્ એવ તુ યા ગાત્રમ્ ઇચ્છત્ય્ અતિમનોહરમ્ ।
ત્રિરાત્રં પુષ્પકાલે સા કરોતિ પતિદેવતા ॥
કૌમુદ્યામ્ અથ વાષાઢ્યાં માઘ્યાં ચાશ્વયુજે તથા ।
માતરં પિતરં ચૈવ મન્યતે યદિ દૈવતમ્ ॥
ઘૃતં ચ નિત્યં વિપ્રેભ્યો દદાતુ લવણં તથા ।
સંમાર્જનં ગૃહે ચૈવ કરોતુ પતિદેવતા ॥
ઉપલેપનં ચ ધર્મજ્ઞે બલિકર્મ ચ માનિનિ ।
વાગ્દુષ્ટા ચૈવ મા શુભ્રે ભવત્વ્ આત્માર્થપણ્ડિતા ॥
પર્યશ્નાતુ ચ સા કંચિદ્ અપિ શાકં યશસ્વિનિ ।
બલિં સૃજત્વ્ અતથ્યં ચ પરિત્યજતુ ભામિનિ ॥
બાન્ધવાન્ સગુણાન્ ઇચ્છેદ્ એકભક્તેન નિત્યદા ।
સપ્તમીં સપ્તમીં નિત્યં ક્ષપેત્ સ્ત્રી પતિદેવતા ॥
તતઃ સંવત્સરે પૂર્ણે વૃક્ષં દદ્યાદ્ ધિરણ્મયમ્ ।
સદક્ષિણં બ્રાહ્મણાય શુભબન્ધુમતી ભવેત્ ॥
કરઞ્જે દીપકં દદ્યાત્ સદા યા પ્રમદા વરે ।
પૂર્ણે સંવત્સરે દદ્યાત્ સૌવર્ણં દીપકં તથા ॥
રુચ્યા સા સ્ત્રી ભવેદ્ ભર્તુર્ ઇષ્ટા પુત્રવતી તથા ।
સપત્નીનામ્ અધિ તથા દીપવજ્ જ્વલતે શુભે ॥

યા શેષભોજિની નિત્યં નૈવ ચ સ્યાદ્ અરુંતુદા ।
ન ચ સ્યાદ્ વ્યશના સૌમ્યે નિત્યં ચ પતિદેવતા ॥
શૌચાન્વિતા ચ સતતં ન ચ રૂક્ષાભિભાષિણી ।
શ્વશ્રૂશ્વશુરયોર્ નિત્યં શુશ્રૂષનિરતા સતી ॥
કિં તસ્યા વ્રતકૈઃ કાર્યં કિં વા સ્યાદ્ ઉપવાસકૈઃ ।
યા ભર્તુર્ દેવતા નિત્યં સત્યધર્મગુણાન્વિતા ॥
યા યોનિમ્ ઇચ્છતે નારી શુભાં સંકુચિતામ્ અપિ ।
કૃષ્ણાં ચતુર્દશીં સા તુ સંવત્સરમ્ ઉપોષ્ય ચ ॥
દદ્યાદ્ ધૈમમયીં યોનિં દધિપૂર્ણાં દ્વિજન્મને ।
મુક્તાયુગ્મેન સંયુક્તાં શુભાં યોનિં લભેત્ તતઃ ॥
વિધવા સ્ત્રી તુ યા સ્યાદ્ દૈવયોગાત્ સતી સતિ ।
તસ્યા વક્ષ્યામિ યો ધર્મઃ પુરાણોક્તઃ સુમધ્યમે ॥
પતિં સ્ંઅકલ્પયિત્વા સા ચિત્રસ્થં વાથ મૃન્મયમ્ ।
તસ્ય પૂજાં સદા કુર્યાત્ સતાં ધર્મમ્ અનુસ્મરેત્ ॥
તત એવાભ્યનુજ્ઞાં ચ નિત્યં યાચતે સુવ્રતા ।
વ્રતકે ચોપવાસે ચ ભોજને ચ વિશેષતઃ ॥
ભર્તૃલોકાન્ વ્રજત્ય્ એવં ન ચેદ્ વ્યુચ્ચરતે પતિમ્ ।
શાણ્ડિલી સૂર્યવદ્ ભાતિ સતતં પતિદેવતા ॥
અદ્યપ્રભૃતિ સર્વેષાં દેવાનાં ચૈવ યોષિતઃ ।
દ્રક્ષ્યન્તિ પુણ્યકવિધિં પૌરાણો યઃ સનાતનઃ ॥
મુનિશ્ ચ નારદઃ કૃત્સ્નં પૌરાણં જ્ઞાસ્યતે વિધિમ્ ।
ઉપવાસસ્ય ધર્માત્મા વ્રતકાનાં તથૈવ ચ ॥
અદિતિશ્ ચાપિ સેન્દ્રાણી ત્વં ચ સોમસુતે વરે ।
પ્રવર્તને વ્રતકાનાં પુણ્યકાનાં ચ સર્વદા ।
કીર્તનીયાઃ સતીનાં હિ ભવિષ્યથ ગુણાન્વિતાઃ ॥
ઉપવાસવ્રતવિધિં યથાવદ્ ઇહ કૃત્સ્નશઃ ।
પ્રાદુર્ભાવેષુ સર્વેષુ વિષ્ણોર્ ભાર્યા મહાત્મનઃ ।
જ્ઞાસ્યન્તિ પુણ્યકવિધિં નિત્યમ્ એવ સનાતનમ્ ॥
સવિશેષં ચ ધર્માણાં સ્ત્રીધર્મેષુ પ્રશસ્યતે ।
પતિભક્તિર્ અદુષ્ટત્વમ્ અવાગ્દુષ્ટત્વમ્ એવ ચ ॥
યા પતિં દૂષયેન્ નારી દુષ્ટૈર્ વાક્યૈશ્ ચ નીચવત્ ।
સા યાતિ નરકાન્ ઘોરાન્ યાવત્ તપતિ ભાસ્કરઃ ॥
ભોજનં કુરુતે યા તુ અગ્રતો ભર્તુર્ એવ ચ ।
યાવન્તિ પાંશવો ભૂમૌ તાવદ્ વર્ષાણિ વલ્ગુલી ॥
એવમ્ ઉક્તાસ્ તુ તાઃ સાધ્વ્યો મહાદેવ્યા તપોધનાઃ ।
જગ્મુર્ હૃષ્ટા મહાદેવીં પ્રણિપત્ય હરપ્રિયામ્ ॥
અદિતિર્ વ્રતકં ચક્રે શૃણુ યદ્ ધર્મચારિણી ।
ઉમાવ્રતવિધિઃ સર્વઃ પૂર્વોદ્દિષ્ટસ્ તયા કૃતઃ ॥
પારિજાતે નિબધ્યાથ મમ દત્તસ્ તુ કશ્યપઃ ।
અદિતિવ્રતકં નામ તદ્ દત્તં સત્યભામયા ॥

તદ્ એવ વ્રતકં દત્તં સાવિત્ર્યા ધર્મનિત્યયા ॥
તૈર્ એવ યુક્તૈઃ સંયુક્તમ્ ઇદં ત્વ્ અભ્યધિકં કૃતમ્ ॥
સંધ્યાકાલે ચ સંપ્રાપ્તે સ્થાને સ્થાને તથૈવ ચ ।
પૂજનં વા નમસ્કારો જપશ્ ચ દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ ॥
સાવિત્ર્યા વ્રતકં કૃત્વા તથાદિત્યા વ્રતં સતી ।
ભર્તુઃ કુલં પિતૃકુલં તથાત્માનં ચ તારયેત્ ॥
ઇન્દ્રાણી વ્રતકં ચક્રે તથૈવોમા યથાવિધિ ।
રક્તં અભ્યધિકં વાસો ભોજનં ચૈવ સામિષમ્ ॥
ચતુર્થે દિવસે ચાપિ પુણ્યકાર્થવિધિઃ પુનઃ ।
અહોરાત્રોપવાસશ્ ચ દેયં કુમ્ભશતં તથા ॥
ગઙ્ગયા વ્રતકં દત્તં તદ્ એવૌમં યશસ્કરિ ।
સ્નાનમ્ અભ્યધિકં કાર્યં પ્રત્યૂષસ્યાત્મનો જલે ॥
અન્યત્ર વા જલે માઘ શુક્લપક્ષે હરિપ્રિયે ।
એતદ્ ગઙ્ગાવ્રતં નામ સર્વકામપ્રદં સ્મૃતમ્ ॥
સપ્ત સપ્ત ચ સપ્તાથ કુલાનિ હરિવલ્લભે ।
સ્ત્રી તારયતિ ધર્મજ્ઞા ગઙ્ગાવ્રતકચારિણી ॥
દેયં કુમ્ભસહસ્રં તુ ગઙ્ગાયા વ્રતકે શુભે ।
તારણં પારણં ચૈવ તદ્ વ્રતં સાર્વકામિકમ્ ॥
યમભાર્યા ચકારાથ વ્રતં યામરથં શુભમ્ ।
હેમન્તે તત્ તુકર્તવ્યમ્ આકાશે હરિવલ્લભે ॥
ઇમાનિ ચૈવ વાક્યાનિ બ્રૂયાદ્ આકાશમ્ આસ્થિતા ।
સ્નાતા શુચિસમાચારા નમસ્કૃત્ય પતિં શુભે ॥
ચરામ્ય્ અહં યામરથં હિમં પૃષ્ઠેન ધારયે ।
પતિવ્રતા જીવપુત્રા ભવેયં ચ પુરોધિકા ॥
સપત્નીશ્ ચાધિતિષ્ઠેયં પશ્યેયં ચૈવ મા યમમ્ ।
સભર્તૃપુત્રા જીવેયં ચિરં સુમુખમ્ એવ ચ ॥
પતિલોકં ચ ગચ્છેયં ભવેયં નન્દિની તથા ।
સુચેલા મૃષ્ટહસ્તા ચ સ્વજનેષ્ટા ગુણાન્વિતા ॥
એવં કૃત્વા તતો વિપ્રં મધુના સ્વસ્તિ વાચયેત્ ।
તિલૈર્ અપિ તથા કૃષ્ણૈઃ પાયસેન તુ ભોજયેત્ ॥
એવં વ્રતાનિ દેવીભિઃ કૃતાન્ય્ અમરવર્ણિનિ ।
મહાદેવ્યા પુરોક્તાનિ રુદ્રપત્ન્યા હરિપ્રિયે ॥
અહં બ્રવીમિ તપસા મદીયેન સમન્વિતા ।
સર્વા દ્રક્ષ્યથ પુણ્યાનિ વ્રતકાનિ તથૈવ ચ ॥
પૌરાણાન્ય્ ઉમયા દેવ્યા યાનિ દૃષ્ટાનિ વૈ પુરા ।
કલ્યાણગુણયુક્તાનિ પાવનાનિ શુભાનિ ચ ॥
રુક્મિણી વ્રતકં ચક્રે દૃષ્ટ્વા વ્રતકવિસ્તરમ્ ।
ઉમાયા વરદાનેન દૃષ્ટ્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા ॥
ઉમાવ્રતેષુ સર્વેષુ વૃષદાનં તથાધિકમ્ ।
રત્નમાલાપ્રદાનં ચ તથાન્નં સાર્વકામિકમ્ ॥

તથા જામ્બવતી ચક્રે પુરોમાવ્રતકં તથા ।
દદાવ્ અભ્યધિકં સા તુ રત્નવૃક્ષં મનોહરમ્ ॥
સત્યા દદૌ તથૈવાથ પુરોમાવ્રતકં યથા ।
પીતમ્ અભ્યધિકં વાસસ્ તયા દત્તમ્ ઉમાવ્રતે ॥
રોહિણ્યાથ ચ ફાલ્ગુન્યા મઘયા ચ પુરાતને ।
વ્રતાનિ ખલુ દત્તાનિ બહૂનિ કુલવર્ધને ॥
દદૌ શતભિષા ચૈવ વ્રતકં પુણ્યલક્ષણમ્ ।
યેન નક્ષત્રમુખ્યત્વં જગામ કુરુનન્દન ॥
અમામહેશ્વરં દાનં કાર્યં સર્વવ્રતાશને ।
કપિલાગોપ્રદાનેન વિવાહે નીલમ્ ઉત્સૃજેત્ ॥
સર્વૈર્ એવાસહેન્દ્રશ્ ચ (સિચ્) ઉમા વૈ રુદ્રસંયુતા ।
સ્વે સ્થાનેન ગતા રાજન્ વિષ્ણોર્ વ્રતકશાસનાત્ (સિચ્) ॥
વૈશંપાયન ધર્મજ્ઞ વ્યાસશિષ્ય તપોધન ।
પારિજાતસ્ય હરણે ષટ્પુરં પરિકીર્તિતમ્ ॥
નિવાસો ઽસુરમુખ્યાનાં દારુણાનાં તપોધન ।
તેષાં વધં મુનિશ્રેષ્ઠ કીર્તયસ્વાન્ધકસ્ય ચ ॥
ત્રિપુરે નિહતે વીરે રુદ્રેણાક્લિષ્ટકર્મણા ।
તત્ર પ્રધાના બહવો બભૂવુર્ અસુરોત્તમાઃ ॥
શરાગ્નિના ન દગ્ધાસ્તે રુદ્રેણ ત્રિપુરાલયાઃ ।
ષષ્ટિઃ શતસહસ્રાણિ ન ન્યૂનાન્ય્ અધિકાનિ ચ ॥
તે જ્ઞાતિવધસંતપ્તાશ્ ચક્રુર્ વીરાઃ પુરા તપઃ ।
જમ્બુમાર્ગે સતામ્ ઇષ્ટે મહર્ષિગણસેવિતે ॥
આદિત્યાભિમુખાવીરાઃ સહસ્રાણાં શતં સમાઃ ।
વાયુભક્ષા નૃપશ્રેષ્ઠ સ્તુવન્તઃ પદ્મસંભવમ્ ॥
તેષામ્ ઉદુમ્બરં રાજન્ ગણ એકઃ સમાશ્રિતઃ ।
વૃક્ષં તત્રાવસન્ વીર તે કુર્વન્તો મહત્ તપઃ ॥
કપિત્થં વૃક્ષમ્ આશ્રિત્ય કેચિત્ તત્રોષિતાઃ પુરા ।
સૃગાલવાટીં ત્વ્ અપર્રે ચેરુર્ ઉગ્રં તથા તપઃ ॥
વટમૂલે તથા ચેરુસ્ તપઃ કૌરવનન્દન ।
અધીયન્તઃ પરે બ્રહ્મ વટં ગત્વાસુરાત્મજાઃ ॥
તેષાં તુષ્ટઃ પ્રજાકર્તા નરદેવ પિતામહઃ ।
વરં દાતું સુરશ્રેષ્ઠઃ પ્રાપ્તો ધર્મભૃતાં વરઃ ॥
વરં વરયતેત્ય્ ઉક્તાસ્ તે રાજન્ પદ્મયોનિના ।
તે નેષુર્ વરદાનં તુ દ્વિષન્તસ્ ત્ર્યમ્બકં વિભુમ્ ।
ઇચ્છન્તિ ઽપચિતિં ગન્તું જ્ઞાતીનાં કુરુનન્દન ॥
તાન્ ઉવાચ તતો બ્રહ્મા સર્વજ્ઞઃ કુરુનન્દન ।
વિશ્વસ્ય જગતઃ કર્તુઃ સંહર્તુશ્ ચ મહાત્મનઃ ।
કઃ શક્તો ઽપચિતિં ગન્તુમ્ માસ્તુ વો ઽથ વૃથા શ્રમઃ ॥
અનાદિમધ્યનિધનઃ સોમો દેવો મહેશ્વરઃ ।
તમ્ અસ્તૂય સુખં સ્વર્ગે વસ્તુમ્ ઇચ્છન્તિ યે ઽસુરાઃ ॥

તે નેષુસ્ તત્ર કેચિત્ તુ દુરાત્માનો મહાસુરાઃ ।
અથેષુર્ અપરે રાજન્ન્ અસુરા ભવ્યભાવનાઃ ॥
નેષુર્ યે સુદુરાત્માનસ્ તાન્ ઉવાચ તામઃ ।
વરયધ્વં વરં વીરા રુદ્રક્રોધમ્ કૃતે ઽસુરાઃ ॥
તે ઊચુઃ સર્વદેવાનામ્ અવધ્યાઃ સ્યામ હે વિભો ।
પુરાણિ ષટ્ ચ નો દેવ ભવન્ત્વ્ અન્તર્ મહીતલે ॥
સર્વકામસમૃદ્ધાર્થં ષટ્પુરં ચાસ્તુ નઃ પ્રભો ।
વયં ચ ષટ્પુરગતાસ્ વસેમ ચ સુખં વિભો ॥
રુદ્રાચ્ ચ નો ભયં ન સ્યાદ્ યેન નો જ્ઞાતયો હતાઃ ।
નિહતં ત્રિપુરં દૃષ્ટ્વા ભીતાઃ સ્મ તપસાં નિધે ॥
અસુરા ભવતાવધ્યા દેવાનાં શંકરસ્ય ચ ।
ન બાધિષ્યથ ચેદ્ વિપ્રાન્ સત્પથસ્થાન્ સતાં પ્રિયાન્ ॥
વિપ્રોપઘાતં મોહાચ્ ચેત્ કરિષ્યથ કથંચન ।
નાશં યાસ્યથ વિપ્રા હિ જગતઃ પરમા ગતિઃ ॥
નારાયણાદ્ ધિ ભેતવ્યં કુર્વદ્ભિર્ બ્રાહ્મણાહિતમ્ ।
સર્વભૂતેષુ ભગવાન્ હિતં ધત્તે જનાર્દનઃ ॥
તે ગતા અસુરા રાજન્ બ્રહ્મણા યે વિસર્જિતાઃ ।
અન્તર્ મખીતલે કૃત્વા ષટ્પુરં રોષવર્જિતાઃ ।
યે ઽપિ ભક્તા મહાદેવમ્ અસુરા ધર્મચારિણઃ ॥
સ્વં હિ દર્શનં તેષાં દદૌ ત્રિપુરનાશનઃ ।
શ્વેતં વૃષભમ્ આરુહ્ય સોમઃ સપ્રવરઃ પ્રભુઃ ।
ઉવાચ ચેદં ભગવાન્ અસુરાન્ સ સતાં ગતિઃ ॥
વૈરં ઉત્સૃજ્ય દમ્ભં ચ હિંસાં ચાસુરસત્તમાઃ ।
મામ્ એવ ચાશ્રિતાસ્ તસ્માદ્ વરં સાધુ દદામિ વઃ ॥
યૈર્ દીક્ષિતાઃ સ્થ મુનિભિઃ સત્ક્રિયાપરમૈર્ દ્વિજૈઃ ।
સહ તૈર્ ગમ્યતાં સ્વર્ગઃ પ્રીતો ઽહં વઃ સુકર્મણા ॥
ઇહ યે ચૈવ વત્સ્યન્તિ તાપસા બ્રહ્મવાદિનઃ ।
અપિ કાપિત્થિકાવૃક્ષે તેષાં લોકા યથા મમ ॥
ઇહ માસાન્તપક્ષાન્તૌ યઃ કરિષ્યતિ માનવઃ ।
વાનપ્રથેન વિધિના પૂજયન્ માં તપોધનઃન્ ॥
વર્ષાણાં સ સહસ્રં તુ તપસાં પ્રાપ્સ્યતે ફલમ્ ।
કૃત્વા ત્રિરાત્રં વિધિવલ્ લપ્સ્યતે ચેપ્સિતં ગતિમ્ ॥
અર્કદ્વીપે નિવસતો દ્વિગુણં તદ્ ભવિષ્યતિ ।
નીચે દેશે ચ ભદ્રં વો વરમ્ એતં દદામ્ય્ અહમ્ ॥
શ્વેતવાહનનામાનં યશ્ ચ માં પૂજયિષ્યતિ ।
સર્વતો ભયચિત્તો ઽપિ ગતિં સ મમ યાસ્યતિ ॥
ઔદુમ્બરાન્ વાટમૂલાન્ દ્વિજાન્ કાપિત્થિકાન્ અપિ ।
તથા સૃગાલવાટીયાન્ ધર્માત્માનો દૃઢવ્રતાન્ ॥
મુનીંશ્ ચ બ્રહ્મવાટીયાન્ સવિશેષેણ યે નરાઃ ।
પૂજયિષ્યન્તિ સતતં તે યાસ્યન્તીપ્સિતાં ગતિમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વાથ મહાદેવો ભગવાઞ્ શ્વેતવાહનઃ ।
તૈર્ એવ સહિતઃ સર્વૈ રુદ્રલોકં જગામ વૈ ॥
જમ્બૂમાર્ગં ગમિષ્યામિ જમ્બૂમાર્ગે વસામ્ય્ અહમ્ ।
એવં સંકલ્પમાનો ઽપિ રુદ્રલોકે મહીયતે ॥
એતસ્મિન્ન્ એવ કાલે તુ ચતુર્વેદષડઙ્ગવિત્ ।
બ્રાહ્મણો યાજ્ઞ્યવલ્કસ્ય શિષ્યો ધર્મગુણાન્વિતઃ ॥
બ્રહ્મદત્તેતિ વિખ્યાતો વિપ્રો વાજસનેયિવાન્ ।
અશ્વમેધઃ કૃતસ્ તેન વસુદેવસ્ય ધીમતઃ ॥
સ સાંવત્સરદીક્ષાયાં દીક્ષિતઃ ષટ્પુરાલયઃ ।
આવર્તાયાઃ શુભે તીરે સુનદ્યા મુનિજુષ્ટયા ॥
સખા તુ વસુદેવસ્ય સહાધ્યાયી દ્વિજોત્તમઃ ।
ઉપાધ્યાયશ્ ચ કૌરવ્ય ક્ષીરહોતા મહાત્મનઃ ॥
વસુદેવસ્ તત્ર યાતો દેવક્યા સહિતઃ પ્રભો ।
યજમાનં ષટ્પુરસ્થં યથા શક્રો બૃહસ્પતિમ્ ॥
તત્ સત્રં બ્રહ્મદત્તસ્ય બહ્વન્નં બહુદક્ષિણમ્ ।
ઉપાસન્તિ મુનિશ્રેષ્ઠા મહાત્માનો દૃઢવ્રતાઃ ॥
બુદ્ધ્યાનુરૂપયા યુક્ત્યા વસુદેવસ્ય યાજને ।
વ્યાસો ઽહં યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ ચ સુમન્તુર્ જૈમિનિસ્ તથા ।
ધૃતિમાઞ્ જાજલિશ્ ચૈવ દેવલાદ્યાશ્ ચ ભારત ॥
ઋદ્ધ્યાનુરૂપયા યુક્તં વસુદેવસ્ય ધીમતઃ ।
યત્રેપ્સિતાન્ દદૌ કામાન્ દેવકી ધર્મચારિણી ।
વાસુદેવપ્રભાવેન જગત્ સ્રષ્ટું મહીપતે ।
તસ્મિન્ સત્રે વર્તમાને દૈત્યાઃ ષટ્પુરવાસિનઃ ।
નિકુમ્ભાદ્યાઃ સમાગમ્ય તમ્ ઉચુર્ વરદર્પિતાઃ ॥
કલ્પ્યતાં યજ્ઞભાગો નઃ સોમં પાસ્યામહે વયમ્ ।
કન્યાશ્ ચ બ્રહ્મદત્તો નો યજમાનઃ પ્રયચ્છતુ ॥
બહ્વ્યઃ સન્ત્ય્ અસ્ય કન્યાશ્ ચ રૂપવત્યો મહાત્મનઃ ।
આહૂય તાઃ પ્રદાતવ્યાઃ સર્વથૈવ હિ નઃ શ્રુતમ્ ॥
રત્નાનિ ચ બ્રહ્મદત્તો વિશિષ્ટાનિ દદાતુ નઃ ।
અન્યથા તુ ન યષ્ટવ્યં વયમ્ આજ્ઞાપયામહે ॥
એતચ્ છ્રુત્વા બ્રહ્મદત્તસ્ તાન્ ઉવાચ મહાસુરાન્ ।
યજ્ઞભાગો ન વિહિતઃ પુરા વો ઽસુરસત્તમાઃ ॥
કથં સત્ત્રે સોમપાનં શક્યં દાતું મયા હિ વઃ ।
પૃચ્છથેહ મુનિશ્રેષ્ઠાન્ વેદભાષ્યાર્થકોવિદાન્ ॥
કન્યા હિ મમ યા દેયાસ્ તાશ્ ચ સંકલ્પિતા મયા ।
અન્તર્વેદ્યાં પ્રદાતવ્યાઃ સદૃશાનામ્ અસંશયમ્ ॥
રત્નાનિ તુ પ્રયચ્છામિ સાન્ત્વેનાહં વિચિન્ત્ય વૈ ।
બલાન્ નૈવ પ્રદાસ્યામિ દેવકીપુત્રમ્ આશ્રિતઃ ॥
નિકુમ્ભાદ્યાસ્ તુ રુષિતાઃ પાપાઃ ષટ્પુરવાસિનઃ ।
યજ્ઞવાટં વિલુલુપુર્ જહ્રુઃ કન્યાશ્ ચ તાસ્ તથા ॥

તં દૃષ્ટ્વા સંપ્રવૃત્તં તુ દધ્યાવ્ આનકદુંદુભિઃ ।
વાસુદેવં મહાત્માનં બલભદ્રં ગદં તથા ॥
વિદિતાર્થસ્ તતઃ કૃષ્ણઃ પ્રદ્યુમ્નમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ।
ગચ્છ કન્યાપરિત્રાણં કુરુ પુત્રાશુ માયયા ।
યાવદ્ યાવનસૈન્યેન ષટ્પુરં યામ્ય્ અહં પ્રભો ॥
સ યયૌ ષટ્પુરં વીરઃ પિતુર્ આજ્ઞાકરસ્ તદા ॥
નિમેષાન્તરમાત્રેણ ગત્વા કામો મહાબલઃ ।
કન્યાસ્ તા માયયા ધીમાન્ આજહ્રે સ મહાબલઃ ॥
માયામયીશ્ ચ કૃત્વાન્યા ન્યસ્તવાન્ રુક્મિણીસુતઃ ।
મા ભૈર્ ઇતિ ચ ધર્માત્મા દેવકીમ્ ઉક્તવાંસ્ તદા ॥
માયામયીસ્ તુ તા હત્વા સુતા હ્ય્ અસ્ય દુરાસદાઃ ।
ષટ્પુરં વિવિશુર્ દૈત્યાઃ પરિતુષ્ટા નારાધિપ ॥
કર્મ ચાસાર્ય તે તત્ર વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ।
યદ્ વિશિષ્ટં બહુગુણં તદ્ અભૂચ્ ચ નરાધિપ ॥
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે પ્રાપ્તા રાજાનસ્ તત્ર ભારત ।
સત્રે નિમન્ત્રિતાઃ પૂર્વં બ્રહ્મદત્તેન ધીમતા ॥
જરાસંધો દન્ત વક્ત્રઃ શિશુપાલસ્ તથૈવ ચ ।
પાણ્ડવા ધાર્તરાષ્ટ્રાશ્ ચ માલવાનાં ગણાસ્ તથા ॥
રુક્મી ચૈવાહ્વૃતિશ્ ચૈવ નીલો નાધ્રમ એવ ચ ।
વિન્દાનુવિન્દાવ્ આવન્ત્યૌ શ્લયઃ શકુનિર્ એવ ચ ॥
રાજાનશ્ ચાપરે વીરા મહાત્માનો દૃઢાયુધાઃ ।
એતે ચૈવ મહાતેજા રાજાનશ્ ચ દૃઢવ્રતાઃ ।
આવાસિતા નાતિદૂરે ષટ્પુરસ્ય ચ ભારત ॥
તાન્ દૃષ્ટ્વા નારદઃ શ્રીમાન્ અચિન્તયદ્ અનિન્દિતઃ ।
ક્ષત્રસ્ય યાદવાનાં ચ ભવિષ્યતિ સમાગમઃ ॥
અત્ર હેતુર્ અયં યુદ્ધે તસ્માત્ તત્ પ્રયતામ્ય્ અહમ્ ।
એવં સંચિન્તયિત્વા સ નિકુમ્ભભવનં ગતઃ ॥
પૂજિતઃ સ નિકુમ્ભેન દાનવૈશ્ ચ તથાપરૈઃ ।
ઉપવિષ્ટઃ સ ધર્માત્મા નિકુમ્ભમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥
કથં વિરોધં યદુભિઃ કૃત્વા સ્વસ્થૈર્ ઇહાસ્યતે ।
યો બ્રહ્મદત્તઃ સ કૃષ્ણઃ સ હિ તસ્ય પિતુઃ સખા ॥
શતાનિ પઞ્ચ ભાર્યાણાં બ્રહ્મદત્તસ્ય ધીમતઃ ।
આનીતા વસુદેવસ્ય સુતસ્ય પ્રિયકામ્યયા ॥
શતદ્વયં બ્રહ્મણીનાં રાજન્યાનાં તથા શતમ્ ।
વૈશ્યાનાં શતં એકં ચ શાદ્રીણાં શતમ્ એવ ચ ॥
તાભિઃ શુશ્રૂષિતો ધીમાન્ દુર્વાસ ધર્મવિત્તમઃ ।
તેન તાસાં વરો દત્તો મુનિના પુણ્યકર્મણા ॥
એકૈકસ્ તનયો રાન્ન્ એકેકા દુહિતા તથા ।
રૂપેણાનુપમાઃ સર્વા વરદાનેન ધીમતઃ ॥
કન્યા ભવન્તિ તનયાસ્ તસ્યાસુરે પુનઃ પુનઃ ।

સંગમે સંગમે વીર ભર્તૃભિઃ શયને સહ ॥
સર્વં પુષ્પમયં ગન્ધં સ્રવન્તિ ચ વરાઙ્ગનાઃ ।
સર્વદા યૌવને ન્યસ્તાઃ સર્વાશ્ ચૈવ પતિવ્રતાઃ ॥
સર્વગુણૈર્ અપ્સરસાં ગીતનૃત્યગુણોદયં ।
જાનન્તિ સર્વા દૈતેય વરદાનેન ધીમતઃ ॥
પુત્રાશ્ ચ રૂપસંપન્નાઃ શાસ્ત્રાર્થકુશલાસ્ તથા ।
સ્વીકરિષ્યન્તિ તાંશ્ ચૈવ યે સમિષ્યન્તિ વૈ નૃપાઃ ।
સ્વે સ્વે સ્થિતા વર્ણધર્મે યથાવદ્ અનુપૂર્વશઃ ॥
તાઃ કન્યા ભૈમમુખ્યાનાં દત્તાઃ પ્રાયેણ ધીમતા ।
અવશેષં શતં ત્વ્ એકં યદ્ આનીતં કિલ ત્વયા ॥
તદર્થે યાદવાન્ વીરાન્ યોધયિષ્યસિ સર્વથા ।
સાહાય્યાર્થે તુ રાજાનો વ્રિયન્તાં હેતુપૂર્વકમ્ ॥
બ્રહ્મદત્તસુતાર્થં ચ રાત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
દીયન્તાં ભૂમિપાલાનાં સાહાય્યાર્થં મહાત્મનામ્ ॥
આતિથ્યં ક્રિયતાં ચૈવ યે સમેષ્યન્તિ વૈ નૃપાઃ ।
એવમ્ ઉક્તે તથા ચક્રુર્ અસુરાસ્ તે ઽતિહૃષ્ટવત્ ॥
લબ્ધ્વા પઞ્ચશતં કન્યા રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
યથાર્હેણ નરેન્દ્રૈસ્ તા વિભક્તા ભક્તિવત્સલાઃ ॥
ઋતે પાણ્ડુસુતાન્ વીરાન્ વારિતા નારદેન તે ।
નિમેષાન્તરમાત્રેણ તત્ર ગત્વા મહાત્મ્નના ॥
તુષ્ટૈસ્ તૈર્ અસુરા હ્ય્ ઉક્તા રાજન્ ભૂમિપસત્તમૈઃ ।
સર્વકામસમૃદ્ધાર્થ્કૈર્ ભવદ્ભિઃ ખગમૈઃ સ્વયમ્ ॥
અર્ચિતાઃ સ્મ યથાન્યાયં ક્ષત્રં સુરરિપુસ્ તદા ।
ક્ષત્રં નાર્ચિતપૂર્વં હિ દિવ્યૈર્ વીરૈર્ ભવદ્વિધૈઃ ॥
નિકુમ્ભો ઽથાબ્રવીદ્ ધૃષ્ટઃ ક્ષત્રં સુરરિપુસ્ તદા ।
અનુવર્ણયિત્વા ક્ષત્રસ્ય મહાત્મ્યં સત્યમ્ એવ ચ ॥
યુદ્ધં નો રિપુભિઃ સાર્ધં ભવિષ્યતિ નૃપોત્તમાઃ ।
સાહાય્યં દત્તમ્ ઇચ્ચ્છામો ભવદ્ભિસ્ તત્ર સર્વથા ॥
એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ તાન્ ઊચુઃ ક્ષત્રિયાઃ ક્ષીણકિલ્બિષાઃ ।
પાણ્ડવેયાન્ ઋતે વીરાઞ્ શ્રુતાર્થાન્ નારદાદ્ વિભો ॥
ક્ષત્રિયાઃ સંનિવિષ્ટાસ્ તે યુદ્ધાર્થં કુરુનન્દન ।
પત્ન્યસ્ તુ બ્રહ્મદત્તસ્ય યજ્ઞવાટં ગતા અપિ ॥
કૃષ્ણો ઽપિ સેનયા સાર્ધં પ્રયયૌ ષટ્પુરં વિભુઃ ।
મહાદેવસ્ય વચનમ્ ઉદ્વહન્ મનસા નૃપ ॥
સ્થાપયિત્વા દ્વારવત્યાં આહુકં પાર્થિવં તદા ।
સ તયા સેનયા સાર્ધં પૌરાણાં હિતકામ્યયા ॥
યજ્ઞ્યવાટસ્યાવિદૂરે દેવો નિવિવિશે વિભુઃ ।
દેશે પ્રવરકલ્યાણે વસુદેવપ્રચોદિતઃ ।
દત્તાગુલ્માપ્રતિસરં કૃત્વા તં વિધિવત્ પ્રભુઃ ।
પ્રદ્યુમ્નમ્ અટને શ્રીમાન્ રક્ષાર્થં વિનિયુજ્ય ચ ॥

મુહૂર્તાભ્યુદિતે સૂર્યે જનચક્ષુષિ નિર્મલે ।
બલઃ કૃષ્ણઃ સાત્યકિશ્ ચ તાર્ક્ષ્યમ્ આરુરુહુર્ મુદા ॥
બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રાણા દંશિતા યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણઃ ।
બિલ્વોદકેશ્વરં દેવં નમસ્કૃત્યાસુરોત્તમમ્ ॥
આવર્તાયા જલે સ્નાત્વા રુદ્રેણ વરદત્તયા ।
ગઙ્ગાયાઃ કુરુશાર્દૂલ રુદ્રવાક્યેન પુણ્યયા ॥
પ્રદ્યુમ્નમ્ અગ્રે સૈન્યસ્ય વિયતિ સ્થાપ્ય માનદ ।
રક્ષાર્થં યજ્ઞવાટસ્ય પાણ્ડવાન્ વિનિયુજ્ય ચ ॥
શેષાં સેનાં ગુહાદ્વારિ ભગવાન્ વિનિયુજ્ય ચ ।
જયન્તમ્ અથ સસ્માર પ્રવરં ચ સતાં ગતિઃ ॥
તાવ્ આપેતતુર્ એવાથ સ્વયં ચાપશ્યતાં તથા ।
વિયત્ય્ એવ નિયુક્તૌ તૌ પ્રદ્યુમ્ન ઇવ ભારત ॥
તતઃ કૃષ્ણસ્ય વચનાદ્ આહતો રણદુંદુભિઃ ।
જલજા મુરજાશ્ ચૈવ વાદ્યાન્ય્ અપ્ય્ અપરાણિ ચ ॥
માકરો રચિતો વ્યૂહઃ સામ્બેન ચ ગદેન ચ ।
સારણશ્ ચોદ્ધવશ્ ચોભૌ ભોજો વૈતરણસ્ તથા ॥
અનાધૃષ્ટિશ્ ચ ધર્માત્મા વિપૃથુઃ પૃથુર્ એવ ચ ।
ક્,ર્તવર્મા ચ દંષ્ટ્રે દ્વે વિચક્ષુર્ અરિમર્દનઃ ॥
સનત્કુમારો ધ્કર્માત્મા ચારુદેણ્ષશ્ ચ ભારત ।
અનિરુદ્ધસહાયૌ તૌ પૃષ્ઠાનીકં રરક્ષતુઃ ॥
શેષા યાદવસેના તુ વ્યૂહમધ્યે વ્યવસ્થિતા ।
રથૈર્ અશ્વૈર્ નરૈર્ નાગૈર્ આકુલા કુલવર્ધન ॥
ષટ્પુરાદ્ અપિ નિષ્ક્રાન્તા દાનવા યુદ્ધદુર્મદાઃ ।
આરુહ્ય મેઘનાદાંશ્ ચ ગર્દભાન્ અપિ હસ્તિનઃ ॥
મકરાઞ્ શિશુમારાંશ્ ચ હયાન્ અપિ ચ ભારત ।
મહિષાન્ અથ ખડ્ગાંશ્ ચ દ્રુતાન્ અપિ ચ કચ્છપાન્ ॥
એતૈર્ એવ રથૈર્ યુક્તૈર્ વિવિધાયુધપાણયઃ ।
કિરીટાપીડમુકુટૈર્ અઙ્ગદૈર્ અપિ મણ્ડિતાઃ ॥
નાનર્દમાનૈર્ વિવિધૈસ્ તૂર્યૈર્ નેમિસ્વનાકુલૈઃ ।
પ્રધ્માયમાનૈઃ શઙ્ખૈશ્ ચ મહ્ક્કામ્બુદસમસ્વનૈઃ ॥
તાસામ્ અસુરસેનાસામ્ ઉદ્યતાનાં જનેશ્વર ।
નિકુમ્ભો નિર્યયૌ અગ્રે દેવાનામ્ ઇવ વાસવઃ ॥
ભૂમિં દ્યાં ચ વવૃધિરે દાનવાસ્ તે બલોત્કટાઃ ।
નદન્તો વિવિધાન્ નાદાન્ ક્ષ્વેડન્તશ્ ચ પુનઃ પુનઃ ॥
રાજસેનાપિ સંયત્તા ચેદિરાજપુરોગમા ।
અસુરાણાં સહાયાર્થં નિશ્ચિતા જનમેજય ॥
દુર્યોધનભ્રાતૃશતં ચેદિરાજાનુગાગ્રગમ્ ।
સ્થિતં નરૈર્ નરવ્યાઘ્ર ગન્ધર્વનગરુપમૈઃ ॥
કઠિના નાદિનો વીરા દ્રુપદસ્યન્દનાસ્ તથા ।
રુક્મી ચૈવાહ્વૃતિશ્ ચૈવ તસ્થતુર્ નિશ્ચિતૌ રણે ।

તાલવૃક્ષપ્રતીકાશે ધુન્વાનૌ ધનુષી શુભે ॥
શલ્યશ્ ચ શકુનિશ્ ચોભૌ ભગદત્તશ્ ચ પાર્થિવઃ ।
જરાસંધસ્ ત્રિજ્ગર્તશ્ ચ વિરાટશ્ ચ સહોત્તરઃ ॥
યુદ્ધાર્થમ્ ઉદ્યતા વીરા નિકુમ્ભાદ્યા જયૈષિણઃ ।
યુયુત્સમાના યદુભિર્ દેવૈર્ ઇવ મહાસુરાઃ ॥
તતો નિકુમ્ભઃ સમરે શરૈર્ આશીવિષોપમૈઃ ।
મમર્દ સમરે સેનાં ભૈમ્નાનાં ભીમદર્શનામ્ ॥
સેનાપતિર્ અનાદૃષ્ટિર્ મમૃષે તન્ ન યાદવઃ ।
મમર્દ ઘોરૈર્ બાણૌઘૈશ્ ચિત્રપુઙ્ખૈઃ શિલાશિતૈઃ ॥
ન રથો ઽસુરમુખ્યસ્ય દદૃશે ન ચ વાજિનઃ ।
ન ધ્વજો ન નિકુમ્ભશ્ ચ સર્વં બાણાભિસંવૃતમ્ ॥
સ પરીત્ય તતો વીરો નિકુમ્ભો માયિનાં વરઃ ।
અસ્તમ્ભયદ્ અનાવૃષ્ટિં માયયા ભૈમસત્તમમ્ ॥
સ્તમ્ભયિત્વાનયદ્ વીરં ગુહાં ષટ્પુરસંજ્ઞિતામ્ ।
રુદ્ધ્વા ચાભ્યગમદ્ વીરં માયાબલમ્ ઉપાશ્રિતઃ ॥
પુનર્ એવ નિકુમ્ભસ્ તુ કૃતવર્માણમ્ આહવે ।
અનયચ્ ચારુદેષ્ણં ચ ભોજં વૈતરણં તથા ॥
સનત્કુમારં તાર્ક્ષ્યં ચ તથૈવ નિશઠોલ્મુકૌ ।
બહૂંશ્ ચૈવાપરાન્ ભોજાન્ માયાબલસમાશ્રિતઃ ॥
ન તસ્ય દદૃશે દેહો માયાચ્છન્નો જનેશ્વર ।
નયતો યાદવાન્ ઘોરાન્ ગુહાં ષટ્પુરસંજ્ઞિતામ્ ॥
તદ્ દૃષ્ટ્વા કદનં ઘોરં ભૈમાનાં ભીતિવર્ધનમ્ ।
ચુકોપ ભગવાન્ કૃષ્ણો બલઃ સત્યક એવ ચ ॥
સવિશેષં તથા કામઃ સામ્બશ્ ચ પરવીરહા ।
અનિરુદ્ધશ્ ચ દુર્ધર્ષો ભૈમાશ્ ચ બહવો ઽપરે ॥
તતઃ શાર્ઙ્ગાયુધઃ શાર્ઙ્ગં કૃત્વા સજ્યં નરેશ્વર ।
દાનવેષુ પ્રવૃત્તેષુ તૃણેષ્વ્ ઇવ હુતાશનઃ ॥
તં દૃષ્ટ્વા દાનવા દેવમ્ અભિદુદ્રુવુર્ ઈશ્વરમ્ ।
શલભાઃ કાલપાશાર્તાઃ પ્રદીપ્તમ્ ઇવ પાવકમ્ ॥
સમુત્સૃજ્ય શતઘ્નીશ્ ચ પરિઘાંશ્ ચ સહસ્રશઃ ।
શૂલાનિ ચાગ્નિતુલ્યાનિ પ્રદીપ્તાંશ્ ચ પરશ્વધાન્ ॥
પર્વતાગ્રાણિ વૃક્ષાંશ્ ચ ઘોરાશ્ ચ વિપુલાઃ શિલાઃ ।
ઉત્ક્ષિપ્ય ચ ગજાન્ મત્તાન્ રથાન્ અપિ હયાન્ અપિ ॥
નારાયણાગ્નિસ્ તાન્ સર્વાન્ દદાહ પ્રહસન્ન્ ઇવ ।
બાણાર્ચિષા મહાતેજા જગદ્ધિતકરો હરિઃ ॥
શારદં વર્ષણં યદ્વત્ સહેદ્ વીર ગવાં પતિઃ ।
તદ્વદ્ યદુવૃષઃ સેહે બાણવર્ષમ્ અરિંદમઃ ॥
ન સેહિરે ઽસુરા બાણાન્ નારાયણધનુશ્ચ્યુતાન્ ।
વર્ષં પર્જન્યવિહિતં વાલુકાસેતવો યથા ॥
ન શેકુઃ પ્રમુખે સ્થાતું કૃષ્ણસ્યાસુરસત્તમાઃ ।

વ્યાદિતાસ્યસ્ય સિંહસ્ય વૃષભા ઇવ ભારત ॥
તે વધ્યમાનાઃ કૃષ્ણેન દિવમ્ આચક્રમુસ્ તદા ।
જીવિતાશાં વહન્તસ્ તુ નારાયણભયાર્દિતાઃ ॥
તાન્ આકાશગતાન્ ઐન્દ્રિર્ જયન્તઃ પ્રવરસ્ તદા ।
નિજઘ્નતુઃ શરૈર્ ઘોરૈર્ જ્વલનાર્ચિઃસમપ્રભૈઃ ॥
નિપેતુર્ અસુરાણાં તુ શિરાંસિ ધરણીતલે ।
તૃણરાજફલાનીવ મુક્તાનિ શિખરાત્ તરોઃ ॥
નિપેતુર્ બહવશ્ ચ્છિન્ના દૈત્યાનાં વસુધાતલે ।
કાલેનોપહતા વીર પઞ્ચવક્ત્રા ઇવોરગાઃ ॥
રૌક્મિણેયસ્ તતઃ સૃષ્ટ્વા ઘોરાં માયામયીં ગુહામ્ ।
અદૃશ્યનિષ્ક્રમાં વીરઃ ક્ષત્રં પ્રક્ષેપ્તુમ્ ઉદ્યતઃ ॥
ગદેન સહ ધર્માત્મા સારણેન શઠેન ચ ।
સામ્બેન ચાપરૈશ્ ચાપિ પૂર્વં યેન પ્રવેશિતાઃ ॥
પ્રમથ્ય તરસા કર્ણં યતન્તં રણમૂર્ધનિ ।
જગ્રાહ બલવાન્ કાર્ષ્ણિઃ પ્રસ્ફુરન્તં તતસ્ તતઃ ॥
વિનદ્ય ચ ગુહાં વીરો ઘોરાં માયામયીં નૃપ ।
દુર્યોધનં ચ રાજાનં વિરાટદ્રુપદાવ્ અપિ ॥
શકુનિં ચૈવ શલ્યં ચ નીલં ચાપિ નદીસુતમ્ ।
વિન્દાનુવિન્દૌ રાજાનૌ જરાસંધં ચ ભારત ॥
ત્રિગર્તાન્ માલવાંશ્ ચૈવ વસાતીંશ્ ચ મહાબલાન્ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નાદિકાંશ્ ચૈવ પઞ્ચાલામ્ અસ્ત્રકોવિદામ્ ॥
તથાહ્વૃતિમ્ ઉવાચેદં માતુલં રુક્મિમ્ એવ ચ ।
શિશુપાલં ચ રાજાનં ભગદત્તં ચ ભારત ॥
સંબમ્ધં ચ ગુરુત્વં ચ માનયામિ નરાધિપાઃ ।
ગુહામ્ ઇમાં ઘોરરૂપાં યેન પ્રક્ષેપયામિ વઃ ॥
બિલ્વોદકેશ્વરેણાહમ્ આજ્ઞપ્તઃ શૂલપાણિના ।
પ્રક્ષેપ્તવ્યા નરેન્દ્રાસ્ તે ગુહાયામ્ ઇતિ ધીમતા ॥
આશ્રિત્ય શામ્બરીં માયાં નિકુમ્ભેન મહાત્મના ।
પ્રક્ષિપ્તાન્ યાદવાંશ્ ચૈવ માક્ષયિષ્યામિ સર્વથા ॥
ઇત્ય્ ઉક્તે શિશુપાલસ્ તુ રાજા સેનપતિસ્ તથા ।
શરૈસ્ તતર્દ તાન્ ભૈમાન્ પ્રદ્યુમ્નં સવિશેષતઃ ॥
બિલ્વોદકેશ્વરં દેવં રૌક્મિણેયો નમસ્ય ચ ।
આરમ્ભન્ નૃપતિં બદ્ધું શિશુપાલં મહાબલમ્ ॥
તતઃ પાશસહસ્રાણિ ગ્રહાય પ્રવરોત્તમઃ ।
શૈલાદિર્ અબ્રવીદ્ વીરં રૌક્મિણેયં મહાબલમ્ ॥
બિલ્વોદકેશ્વરો દેવઃ પ્રાહ ત્વાં યદુનન્દન ।
સર્વં કુરુ યથા રાત્ર્યાં પ્રોક્તસ્ ત્વં ભૈમ માયયા ॥
કન્યાર્થં રત્નલુબ્ધાંસ્ તુ બધાનેમાન્ નરાધિપાન્ ।
પાશૈસ્ ત્વમ્ એવ મોક્તું ચ પ્રમાણં યદુનન્દન ॥
અસુરાંસ્ તુ મહાબાહો નિઃશેષાન્ કર્તુમ્ અર્હસિ ।

એવમ્ એવ ચ વક્તવ્યસ્ ત્વયા વીર જનાર્દનઃ ॥
તતઃ સ ભગદત્તં ચ શિશુપાલં ચ ભૂમિપમ્ ।
આહ્વૃતિં ચૈવ રુમિં ચ શેષાંશ્ ચાન્યાન્ નરાધિપાન્ ॥
બબન્ધ હરદત્તૈસ્ તૈઃ પાશૈર્ ઉત્તમવીર્યવાન્ ।
માયામયીં ગુહાં ચૈવ નિનાય કુરુનન્દન ॥
બદ્ધ્વા ચ રૌક્મિણેયો ઽથ નિઃશ્વસન્ત ઇવોરગાન્ ।
અનિરુદ્ધં ચકારાથ રક્ષિતારં સ્વમ્ આત્મજમ્ ॥
તેષાં નિરવશેષેણ બબન્ધ યદુનન્દનઃ ।
સેનપતિં ક્ષત્રિયાંશ્ ચ કોશાધ્યક્ષાંશ્ ચ ભારત ॥
હસ્ત્યશ્વરથવૃન્દાંશ્ ચ ચકાર ચ તથાત્મસાત્ ।
અવ્યગ્રસ્ તુ તતો હન્તુમ્ અસુરાન્ ઉદ્યતઃ પ્રભો ॥
સંનદ્ધ એવ ચોવાચ બ્રહ્મદત્તં દ્વિજોત્તમમ્ ।
વિશ્રબ્ધં વર્તતાં કર્મ મા ભૈઃ પશ્ય ધનંજયમ્ ॥
ન દેવેભ્યો નાસુરેભ્યો નાન્યેભ્યો દ્વિજસત્તમ ।
ભયં હિ વિદ્યતે તસ્ય ગોપ્તારો યસ્ય પાણ્ડવાઃ ॥
ન ચાસુરૈસ્ તવ સુતાઃ સ્પૃષ્ટાઃ ખલ્વ્ અપિ તેજસા ।
યજ્ઞવટે નિરીક્ષ્યૈતાન્ માયયા નિહિતા મયા ॥
રુદ્રેષુ ભૂમિપાલેષુ સાનુગેષુ વિશાં પતે ।
આવિવેશાસુરાંશ્ ચૈવ કશ્મલં જનમેજય ॥
દિશઃ પ્રસસ્રુસ્ તે વારા વધ્યમાનાઃ સમન્તતઃ ।
કૃષ્ણાનન્તપ્રભૃતિભિર્ યદુભિર્ યુદ્ધદુર્મદૈઃ ॥
નિકુમ્ભસ્ તાન્ અથોવાચ રુષિતો દાનવોત્તમઃ ।
ભિત્ત્વા પ્રતિજ્ઞાં કિં મોહાદ્ ભયાર્તા યાથ વિહ્વલાઃ ॥
હીનપ્રતિજ્ઞાઃ કાંલ્ લોકાન્ પ્રયાસ્યથ પલાયિતાઃ ।
અગત્વાપચિતિં યુદ્ધે જ્ઞાતીનાં કૃતનિશ્ચયાઃ ॥
ફલં જિત્વેહ ભોક્તવ્યં રિપૂન્ સમરકર્કશાન્ ।
હતેન ચાપિ શૂરેણ વસ્તવ્યં ત્રિદિવે સુખમ્ ॥
પલાયિત્વા ગ્ર્ઃઅં ગત્વા કસ્ય દ્રક્ષ્યથ હે મુખમ્ ।
દારાન્ વક્ષ્યથ કિં ચાપિ ધિગ્ ધિક્ કિં કિં ન લજ્જથ ॥
એવમ્ ઉક્તા નિવૃત્તાસ્ તે લજ્જમાના નૃપાસુરાઃ ।
દ્વિગુણેન ચ વેગેન યુયુધુર્ યદુભિઃ સહ ॥
ઉત્સવે યુદ્ધશૌણ્ડાનાં નાનાપ્રહરણૈર્ નૃપ ।
યે યાન્તિ યજ્ઞવાટં તુ તાન્ નિહતિ ધનંજયઃ ॥
યમૌ ભીમશ્ ચ રાજા ચ ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
દ્યાં પ્રયાતાજ્ જઘાનૈન્દ્રિઃ પ્રવરશ્ચ દ્વિજોત્તમઃ ॥
અથાસુરાસૃક્તોયાઢ્યા કેશશૈવલશાડ્વલા ।
ચક્રકૂર્મરથાવર્તા ગજશૈલાનુશોભિની ॥
ધ્વજકુન્તતરુચ્છન્ના સ્તનિતોત્ક્રુષ્ટશબ્દિની ।
ગોવિન્દશૈલપ્રભવા ભીરુચિત્તપ્રમાથિની ॥
અસૃગ્બુદ્બુદફેનાષ્હ્યા અસિમત્સ્યતરંગિણી ।

સુસ્રાવ શોણિતનદી નદીવ જલાદ્ આગમે ॥
તાં દૃષ્ટ્વૈવ નિકુમ્ભસ્ તુ વર્ધમાનાંશ્ ચ શાત્રવાન્ ।
હતાન્ સર્વાન્ સહાયાંશ્ ચ વીર્યાદ્ એવોત્પપાત હ ॥
સ વારિતો જયન્તેન પ્રવરેણ ચ ભારત ।
શરૈઃ કુલિશસંકાશૈર્ નિકુમ્ભો રણકર્કશઃ ॥
સંનિવૃત્યાથ દષ્ટૌષ્ટૈઃ પરિઘેણ દુરાસદઃ ।
પ્રવરં તાડયામ્ આસ સ પપાત મહીતલે ॥
ઐન્દ્રિસ્ તં પતિતં ભૂમૌ બાહુભ્યાં પર્ષસ્વજે ।
તતઃ સુનિશ્ચયં કૃત્વા પ્રવરં મુચ્ય સત્વરમ્ ।
વિદિત્વા ચૈવ સપ્રાણં હિત્વાસુરમ્ અભિદ્રુતઃ ॥
અભિદ્રુત્ય નિકુમ્ભં ચ નિસ્ત્રિંશેન જઘન હ ।
પરિઘેણાપિ દૈતેયો જયન્તં સમતાડયત્ ॥
તતક્ષ બહુલં ગાત્રં નિકુમ્ભસ્યૈન્દ્રિર્ આહવે ।
સ ચિન્તયામ્ આસ તદા વધ્યમાનો મહાસુરઃ ॥
કૃષ્ણેન સહ યોદ્ધવ્યં વૈરિણા જ્ઞાતિઘાતિના ।
શ્રાવયામિ કિમ્ આત્માનમ્ આહવે શક્રસૂનુના ॥
એવં સ નિશ્ચયં કૃત્વા તત્ત્રૈવાન્તરધીયત ।
જગામ ચૈવ યુદ્ધાર્થં યત્ર કૃષ્ણો મહાબલઃન્ ॥
તં દૃષ્વૈરાવતસ્કન્ધમ્ આસ્થિતો બલનાશનઃ ।
દ્રષ્ટુમ્ અભ્યાગતો યુદ્ધં જહૃષે સહ દૈવતૈઃ ॥
સાઘુ સાધ્વ્ ઇતિ પુત્રં ચ પરિતુષ્ટઃ સ સસ્વજે ।
પ્રવરં ચાપિ ધર્માત્મા સસ્વજે મોહવર્જિતમ્ ॥
દેવદુંદુભયશ્ ચાપિ પ્રણેદુર્ વાસવાજ્ઞયા ।
જયમાનં રણે દૃષ્ટ્વા જયન્તં રણદુર્જયમ્ ॥
દદર્શાથ નિકુમ્ભસ્ તુ કેશવં રણદુર્જયમ્ ।
અર્જુનેન સ્થિતં સાર્ધં યજ્ઞવાટાવિદૂરતઃ ॥
સ નાદં સુમહત્ કૃત્વા પક્ષિરાજમ્ અતાડયત્ ।
પરિઘેણ સુઘોરેણ બલં સાત્યકિમ્ એવ ચ ॥
નારાયણં ચાર્જુનં ચ ભીમં ચાથ યુધિષ્ઠિરમ્ ।
યમૌ ચ વસુદેવં ચ સામ્બં કામં ચ વીર્યવાન્ ॥
યુયુધે માયયા દૈત્યઃ શીઘ્રકારી ચ ભારત ।
ન ચૈનં દદૃશુઃ સર્વે સર્વશસ્ત્રવિશારદાઃ ॥
યદા તુ નૈવ પશ્યન્તિ તદા બિલ્વોદકેશ્વરમ્ ।
દધ્યૌ દેવં હૃષીકેશઃ પ્રમથાનાં ગણેશ્વરમ્ ॥
યદા તુ નૈવ પશ્યન્તિ તદા દેવં જનાર્દનમ્ ।
દધ્યુર્ દેવં જગન્નાથમ્ અર્જુનાદ્યા જનાધિપ ॥
તતસ્ તે દદૃશુઃ સર્વે પ્રભાવાદ્ અતિતેજસઃ ।
બિલ્વોદકેશ્વરસ્યાશુ નિકુમ્ભં માયિનાં વરમ્ ॥
કૈલાસશિખરાકારં ગ્રસન્તમ્ ઇવ ધિષ્ઠિતમ્ ।
આહ્વયન્તં રણે કૃષ્ણં વૈરિણં જ્ઞાતિનાશનમ્ ॥

સજ્જગાણ્ડીવ એવાથ પાર્થસ્ તસ્ય રથેષુભિઃ ।
પરિઘં ચૈવ ગાત્રેષુ વિવ્યાધૈનમ્ અથાસકૃત્ ॥
તે બાણાસ્ તસ્ય ગાત્રેષુ પરિઘશ્ ચ જનાધિપ ।
ભગ્નાઃ શિલાશિતાઃ સર્વે નિપેતુઃ કુઞ્ચિતાઃ ક્ષિતૌ ॥
વિફલાન્ અસ્ત્રયુક્તાંસ્ તાન્ દૃષ્ટ્વા બાણાન્ ધનંજયઃ ।
પપ્રચ્છ કેશવં વીરઃ કિમ્ એતદ્ ઇતિ ભારત ॥
પર્વતાન્ અપિ ભિન્દન્તિ મમ વજ્રોપમાઃ શરાઃ ।
કિમ્ ઇદં દેવકીપુત્ર વિસ્મયો ઽત્ર મહાન્ મમ ॥
તમ્ ઉવાચ તતઃ કૃષ્ણઃ પ્રહસન્ન્ ઇવ ભારત ।
મહદ્ભૂતં નિકુમ્ભો ઽયં કૌન્તેય શૃણુ વિસ્તરમ્ ॥
પુરા ગત્વોત્તરકુરૂંસ્ તપશ્ ચક્રે મહાસુરઃ ।
શતં વર્ષસહસ્રાણાં દેવશત્રુર્ દુરાસદઃ ॥
અથૈનં છન્દયામ્ આસ વરેણ ભગવાન્ હરઃ ।
સ વવ્રે ત્રીણિ રૂપાણિ નવધ્યાનિ સુરાસુરૈઃ ॥
ત્વત્પ્રસાદાત્ પશુપતે એતદ્ એવાર્થયામ્ય્ અહમ્ ।
તમ્ ઉવાચ મહાદેવો ભગવાન્ વૃષભધ્વજઃ ।
મમ વા બ્રાહ્મણાનાં વા વિષ્ણોર્ વાપ્રિયમ્ આચરન્ ॥
ભવિષ્યસિ હરેર્ વધ્યો ન ત્વ્ અન્યસ્ય મહાસુર ।
બ્રમણ્યો ઽહં ચ વિષ્ણુશ્ ચ વિપ્રા નઃ પરમા ગતિઃ ॥
સ એષ સર્વશસ્ત્રાણામ્ અવધ્યઃ પાણ્ડુનન્દન ।
ત્રિદેહો ઽતિપ્રમાથી ચ વરદત્તશ્ ચ દાનવઃ ॥
ભાનુમત્યાપહતણે દેહો ઽસ્યૈકો હતો મયા ।
અવધ્યં ષટ્પુરં દેહમ્ ઇદમ્ અસ્ય દુરાત્મનઃ ॥
દિતિં શુશ્રૂષતિ ત્વ્ એકો દેહો ઽસ્ય તપસાન્વિતઃ ।
અન્યસ્ તુ દેહો ઘોરો ઽસ્ય યેનાવસતિ ષટ્પુરમ્ ॥
એતત્ તે સર્વમ્ અખ્યાતં નિકુમ્ભચરિતં મયા ।
ત્વરયાસ્ય વધે વીર કથા પશ્ચાદ્ ભવિષ્યતિ ॥
તયોઃ કથયતોર્ એવં કૃષ્ણયોર્ અસુરસ્ તદા ।
ગુહાં ષટ્પુરસંજ્ઞાં તાં વિવેશ તણદુર્જયઃ ॥
અન્વિષ્ય તસ્ય ભગવાન્ વિવેશ મધુસૂદનઃ ।
તાં ષટ્પુરગુહાં ઘ્રાં દુર્ધર્ષાં કુરુનન્દન ॥
ચન્દ્રસૂર્યપ્રભાહીનાં જ્વલન્તીં સ્વેન તેજસા ।
સુખદુઃખોષ્ણશીતાનિ પ્રયચ્છન્તીં યથેપ્સિતમ્ ॥
યત્ર પ્રવિશ્ય ભગવાન્ અપશ્યત જનાધિપાન્ ।
યુયુધે સહ ઘોરેણ નિકુમ્ભેન જનાધિપ ॥
કૃષ્ણસ્યાનુ પ્રવિષ્ટાસ્ તુ બલાદ્યા યાદવાસ્ તથા ।
પ્રવિષ્ટાશ્ ચ તતઃ સર્વે પાણ્ડવાશ્ ચ મહાત્મનઃ ।
સમેતાસ્ તુ પ્રવિષ્ટાસ્ તે કૃષ્ણસ્યાનુમતેન વૈ ॥
યુયુધે સ તુ કૃષ્ણેન રૌક્મિણેયઃ પ્રચોદિતઃ ।
નિકુમ્ભો દૈત્યપુંગવઃ ।

તદા તુ વસુદેવેન @
અનયદ્ યાદવાન્ સર્વાન્ યાન્ અયં બદ્ધવાન્ પુરા ॥
તે મુક્તા રૌક્મિણેયેન પ્રાપ્તા યત્ર જનાર્દનઃ ।
પ્રહૃષ્ટમનસઃ સર્વે નિકુમ્ભવધકાઙ્ક્ષિણઃ ॥
રાજાનો વીર મુઞ્ચેતિ પુનઃ કામમ્ અથાબ્રુવન્ ।
મુમોચ ચાથ તાન્ વીરો રૌક્મિણેયો પ્રતાપવાન્ ॥
અધોમુખમુખાઃ સર્વે બદ્ધમૌના નરાધિપાઃ ।
લજ્જયાભિપ્લુતા વીરાસ્ તસ્થુર્ નષ્ટશ્રિયસ્ તથા ॥
નિકુમ્ભમ્ અપ્પિ ગોવિન્દઃ પ્રયતન્તં જયં પ્રતિ ।
યોધયામ્ આસ ભગવાન્ ઘોરમ્ આત્મરિપું હરિઃ ॥
પરિઘેણાહતઃ કૃષ્ણો નિકુમ્ભેન ભૃશં વિભો ।
ગદયા ચાપિ કૃષ્ણેન નિકુમ્ભસ્ તાડિતો ભૃશમ્ ॥
તાવ્ ઉભૌ મોહમ્ આપન્નૌ સુપ્રહારહતૌ તદા ॥
તતઃ પ્રવ્યથિતાન્ દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવાંશ્ ચાથ યાદવાન્ ।
જેપુર્ મુણિગણાસ્ તત્ર કૃષ્ણસ્ય હિતકામ્યયા ।
તુષ્ટુવુશ્ ચ મહાત્માનં વેદપ્રોક્તૈસ્ તથા સ્તવૈઃ ॥
તતઃ પ્રત્યાગતપ્રાણો ભગવાન્ કેશવસ્ તદા ।
દાનવશ્ ચ પુનર્ વીરૌ ઉદ્યતૌ સમરં પ્રતિ ॥
વૃષભાવ્ ઇવ નર્દન્તૌ ગજાવ્ ઇવ ચ ભારત ।
શાલાવૃકાવ્ ઇવ ક્રુદ્ધૌ પ્રહરન્તૌ રણોત્કટૌ ॥
અથ કૃષ્ણં તદોવાચ નૃપ વાગ્ અશરીરિણી ।
ચક્રેણ શમસ્યસ્વૈનં દેવબ્રાહ્મણકણ્ટકમ્ ॥
ઇતિ હોવાચ ભગવાન્ દેવો બિલ્વોદકેશ્વરઃ ।
ધર્મં યશશ્ ચ વિપુલં પ્રાપ્નુહિ ત્વં મહાબલ ॥
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા નમસ્કૃત્વા લોકનાથઃ સતાં ગતિઃ ।
સુદર્શનં મુમોચાથ ચક્રં દૈત્યકુલાન્તકમ્ ॥
તન્ નિકુમ્ભસ્ય ચિચ્છેદ શિરઃ પ્રવરકુણ્ડલમ્ ।
નારાયણભુજોત્સૃષ્ટં સૂર્યમણ્ડલવર્ચસમ્ ॥
તત્ પપાત શિરસ્ તસ્ય ભૂમૌ જ્વલિતકુણ્ડલમ્ ।
મેઘમત્તો ગિરેઃ શૃઙ્ગાન્ મયૂર ઇવ ભૂતલે ॥
નિકુમ્ભે નિહતે તસ્મિન્ દેવો બિલ્વોદકેશ્વરઃ ।
તુતોષ ચ નરવ્યાઘ્ર જગત્ત્રાસકરે વિભો ॥
પપાત પુષ્પવૃષ્ટિશ્ ચ શક્રસૃષ્ટા નભસ્તલાત્ ।
દેવદુંદુભય્શ્ ચૈવ પ્રણેદુર્ અરિનાશન ।
નનન્દ ચ જગત્ કૃત્સ્નં મુનયશ્ ચ વિશેષતઃ ॥
દૈત્યકન્યાશ્ ચ ભગવાન્ યદુભ્યઃ શતશો દદૌ ।
ક્ષત્રિયાણાં ચ ભગવાન્ સાન્ત્વયિત્વા પુનઃ પુનઃ ।
રત્નાનિ ચ વિચિત્રાણિ વાસાંસિ પ્રવરાણિ ચ ॥
રથાનાં વાજિયુક્તાનાં ષટ્સહસ્રાણિ કેશવઃ ।
રથાનાં ષટ્સહસ્રાણિ વાજિયુક્તાનિ કેશવઃ ।

અદદાત્ પાણ્દવેયેભ્યઃ પ્રીતાત્મા ગદપૂર્વજઃ ॥
તદ્ એવ ચાથ પ્રવરં સટ્પુરં પુરવર્ધનઃ ।
દ્વિજાય બ્રહ્મદત્તાય દદૌ તાર્ક્ષ્યવરધ્વજઃ ॥
સત્ત્રે સમાપ્તે ચ તદા શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
વિસર્જયિત્વા તત્ ક્ષત્રં પાણ્ડવાંશ્ ચ મહાબલઃ ॥
બિલ્વોદકેશ્વરસ્યાથ સમાજમ્ અકરોત્ પ્રભુઃ ।
માંસસૂપસમાકીર્ણં બહ્વન્નં વ્યઞ્જનાકુલમ્ ॥
નિયુદ્ધકુશલાન્ મલ્લાન્ દેવો મલ્લપ્રિયસ્ તદા ।
યોધયિત્વા દદૌ ભૂરિ વિત્તં વસ્ત્રાણિ ચાત્મવાન્ ॥
માતાપિતૃભ્યાં સહિતો યદુભિશ્ ચ મહાબલઃ ।
અભિવાદ્ય બ્રહ્મદત્તં યયૌ દ્વારવતીં પુરીમ્ ॥
સ વિવેશ પુરીં રમ્યાં હૃષ્ટપુષ્ટજનાકુલામ્ ।
પુષ્પચિત્રપથાં વીરો વન્દ્યમાનો નરૈઃ પથિ ॥
ઇમં યઃ ષટ્પુરવધં વિજયં ચક્રપાણિનઃ ।
શૃણુયાદ્ વા પઠેદ્ વાપ્પિ સ યુદ્ધે જયમ્ આપ્નુયાત્ ॥
અપુત્રો લભતે પુત્રમ્ અધનો લભતે ધનમ્ ।
વ્યાધિતો મુચ્યતે રોગાદ્ બદ્ધશ્ ચ્પય્ અથ બન્ધનાત્ ॥
ઇદં પુંસવનં પ્રોક્તં ગૌભાધાનં ચ ભારત ।
શ્રાદ્ધેષુ પઠિતં સમ્યગ્ અક્ષય્યકરણં સ્મૃતમ્ ॥
ઇદમ્ અમરવરસ્ય ભારતે @
પ્રથિતબલસ્ય જયં મહાત્મનઃ ।
સતતમ્ ઇહ હિ યઃ પઠેન્ નરઃ @
સુગતિમ્ ઇતો વ્રજતે ગતજ્વરઃ ॥
મણિકનકવિચિત્રપાણિપાદો @
નિરતિશયાર્કગુણો ઽરિહાદિમધ્યઃ ।
ચતુરુદધિશયશ્ ચતુર્વિધાત્મા @
જયતિ જગત્પુરુષઃ સહસ્રનામા ॥
શ્રુતો ઽયં ષટ્પુરવધો રમ્યો મુનિવરોત્તમ ।
પુરોક્તમ્ અન્ધકવધં વૈશંપાયન કીર્તય ॥
ભાનુમત્યાશ્ ચ હરણં નિકુમ્ભસ્ય વધં તથા ।
પ્રબ્રૂહિ વદતાં શ્રેષ્ઠ પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥
દિતિર્ હતેષુ પુત્રેષુ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ।
તપસારાધયામ્ આસ મારીચં કશ્યપં પુરા ॥
તપસા કાલયુક્તેન તથા શુશ્રૂષયા મુનેઃ ।
આનુકૂલ્યેન ચ તથા માધુર્યેણ ચ ભારત ॥
પરિતુષ્ટઃ કશ્યપસ્ તુ તામ્ ઉવાચ તપોધનામ્ ।
પરિતુષ્ટો ઽહં તે ભદ્રે વરં વરય સુવ્રતે ॥
હતપુત્રાસ્મિ ભગવન્ દેવૈર્ ધર્મભૃતાં વર ।
અવશ્યં પુત્રમ્ ઇચ્છામિ દેવૈર્ અમિતવિક્રમમ્ ॥
અવધ્યસ્ તે સુતો દેવિ દાક્ષાયણિ ભવેદ્ ઇતિ ।

દેવાનાં સંશયો નાત્ર કશ્ચિત્ કમલલોચને ॥
દેવદેવમ્ ઋતે રુદ્રં તસ્ય ન પ્રભવામ્ય્ અહમ્ ॥
આત્મા તતસ્ તે પુત્રેણ રક્ષિતવ્યો હિ સર્વથા ॥
અન્વાલભત તાં દેવીં કશ્યપઃ સત્યવાગ્ અથ ।
અઙ્ગુલ્યોદરદેશે તુ સા પુત્રં સુષુવે તતઃ ॥
સહસ્રબહું કૌરવ્ય સહસ્રશિરસં તથા ।
દ્વિસહસ્રેક્ષણં ચૈવ તાવચ્ચરણમ્ એવ ચ ॥
સ વ્રજત્ય્ અન્ધવદ્ યસ્માદ્ અનન્ધો ઽપિ હિ ભારત ।
તમ્ અન્ધકો ઽયં નામ્નેતિ પ્રોચુસ્ તત્રનિવાસિનઃ ॥
અવધ્યો ઽસ્મીતિ લોકાન્ સ સર્વાન્ બાધતિ ભારત ।
હરત્ય્ અપિ ચ રત્નાનિ સર્વાણ્ય્ આત્મબલાશ્રયાત્ ॥
વાસયત્ય્ આત્મવીર્યેણ નિગૃહ્યાપ્સરસાં ગુણાન્ ।
સ વેશ્મન્ય્ ઊર્જિતો ઽત્યર્થં સર્વલોકભયંકરઃ ॥
પરદારાપહરણં પરરત્નવિલોપનમ્ ।
ચકાર સતતં મોહાદ્ અન્ધકઃ પાપનિશ્ચયઃ ॥
ત્રૈલોક્યવિજયં કર્તુમ્ ઉદ્યતઃ સતુ ભારત ।
સહાયૈર્ અસુરૈઃ સાર્ધં બહુભિઃ સર્વધર્ષિભિઃ ॥
તં શ્રુત્વા ભગવાઞ્ શક્રઃ કશ્યપં પિતરં બ્રવીત્ ।
અન્ધકેનેદમ્ આરબ્ધમ્ ઈદૃશમ્ મુનિસત્તમ ॥
આજ્ઞાપય વિભો કાર્યમ્ અસ્માકં સમનન્તરમ્ ।
યવીયસઃ કથં નામ સોઢવ્યં સ્યાન્ મુને મયા ॥
ઇષ્ટપુત્રે પ્રહર્તવ્યં કથં નામ મયા વિભો ।
ઇહાત્રભવતી કુર્યાન્ મન્યું મયિ હતે સુતે ॥
દેવેન્દ્રવચનં શ્રુત્વા કશ્યપો ઽબ્રવીન્ મુનિઃ ।
વારયિષ્યામિ દેવેન્દ્ર સર્વથા ભદ્રમ્ અસ્તુ તે ॥
અન્ધકં વારયામ્ આસ દિત્યા સહ તુ કશ્યપઃ ।
ત્રૈલોક્યવિજયાદ્ વીર કૃચ્છ્રકૃચ્છ્રેણ ભરત ॥
વારિતો ઽપિ સ દુષ્ટાત્મા બાધત્ય્ એવ દિવૌકસઃ ।
તૈસ્ તૈર્ ઉપાયૈર્ દુષ્ટાત્મા પ્રમથ્ય ચ તથા પરાન્ ॥
બભઞ્જ કાનને વૃકાન્ ઉદ્યાનાનિ ચ દુર્મતિઃ ।
ઉચ્ચૈઃશ્રવઃસુતાન્ અશ્વાન્ બલાદ્ અપ્ય્ આનયદ્ દિવઃ ॥
નાગાન્ દિશાગજસુતાન્ દિવ્યાન્ આપિ ચ ભારત ।
બલાદ્ ધરતિ દેવાનાં પશ્યતાં બલદર્પિતઃ ॥
દેવાન્ આપ્યાયન્તે તુ યે યજ્ઞૈસ્ તપસા બલાત્ ।
તેષાં ચકાર વિધ્વંસં દુષ્ટાત્મા દેવકણ્ટકઃ ॥
નેજુર્ યજ્ઞૈસ્ ત્રયો વર્ણાસ્ તેપુર્ નૈવ તપાંસ્ય્ અપિ ।
અન્ધકસ્ય ભયાદ્ રાજન્ યજ્ઞવિઘ્નાનિ કુર્વતઃ ॥
તસ્યેચ્છયા વાતિ વાયુર્ આદિત્યશ્ ચ તપત્ય્ ઉત ।
ચન્દ્રમાશ્ ચ સનક્ષત્રો દૃશ્યતે નૈવ વા પુનઃ ॥
ન ભજન્તિ વિમાનાનિ વિહાયસ્ય્ પ્રભાં પ્રભો ।