Haribhaktivilāsa 1-11 · Chapter 9
iti |
iti śrī-gopāla-bhaṭṭa-vilikhite śrī-bhagavad-bhakti-vilāse
prātar-arcā-samāpano nāmāṣṭamo vilāsaḥ |
9. Mahaprasada-Vilasa
navama-vilāsaḥ
mahā-prasādaḥ
sa prasṚdatu caitanya-devo yasya prasādataḥ |
mahā-prasāda-jātārhaḥ sadyaḥ syād adhamo 'py aham
atha śaŚkhodakaṃ tac ca kṛṣña-dṛṣṭi-sudhokṣitam |
vaiṣñavebhyaḥ pradāyābhivandya mūrdhani dhārayet
śaŚkhodaka-māhātmyaṃ
skānde brahma-nārada-saṃvāde--
śaŚkhodakaṃ harer bhaktir nirmālyaṃ pādayor jalaṃ |
candanaṃ dhūpa-śeṣaṃ tu brahma-hatyāpahārakam
tatraiva śaŚkha-māhātmye-
śaŚkha-sthitaṃ tu yat toyaṃ bhrāmitaṃ keśavopari |
vandate śirasā nityaṃ gaŚgā-snānena tasya kim
na dāho na klamo nārtir narakāgni-bhayaṃ na hi |
yasya śaŚkhodakaṃ mūrdhni kṛṣña-dṛṣṭy-avalokitam
na grahā na ca kuṣmāñḍāḥ piśācoraga-rakṣasāḥ |
dṛṣṭvā śaŚkhodakaṃ mūrdhni vidravanti diśo daśa
kṛṣña-mūrdhni bhrāmitaṃ tu jalaṃ tac-chaŚkha-saṃsthitam |
kṛtvā mūrdhany avāpnoti muktiṃ viṣñoḥ prasādataḥ
bhrāmayitvā harer mūrdhni mandiraṃ śaŚkha-vāriñā |
prokṣayed vaiṣñavo yas tu nāśubhaṃ tad-gṛhe bhavet
nṚrājana-jalaṃ yatra yatra pādodakaṃ hareḥ |
tiṣṭhate muni-śārdūla vardhante tatra sampadaḥ
tatraivāgre-
nṚrājana-jalaṃ viṣñor yasya gātrāñi saṃspṛśet |
yajñāvabhṛta-lakṣañaṃ snāna-jaṃ labhate phalam
tatraiva śrṚ-śivoktau-
pādodakena devasya hatyāyuta-samanvitaḥ |
śudhyate nātra sandehas tathā śaŚkhodakena hi
bṛhad-viṣñu-purāñe ca-
tṚrthādhikaṃ yajña-śatāc ca pāvanaṃ
jalaṃ sadā keśava-dṛṣṭi-saṃsthitam |
chinatti pāpaṃ tulasṚ-vimiśritaṃ
viśeṣataś cakra-śilā-vinirmitam
atha tṚrtha-dhārānaṃ
kṛṣña-padabja-tṚrthaṃ ca vaiṣñavebhyaḥ pradāya hi |
svayaṃ bhakty-abhivandyādau pṚtvā śirasi dhārayet
tasya mantra-vidhiś ca prāk prātaḥ-snāna-prasaŚgataḥ |
likhito hy adhunā pāne viśeṣo likhyate kiyān
sa coktaḥ-
oṃ carañaṃ pavitraṃ vitataṃ purāñaṃ
yena pūtas tarati duṣkṛtāni |
tena pavitreña śuddhena pūtā
api pāpmānam arātiṃ tarema
lokasya dvāram ārcayat pavitraṃ jyotiṣmat vibhrājamānaṃ mahas tad amṛtasya dhārā bahudhā dohamānaṃ carañaṃ loke sudhitaṃ dadhatu
iti |
imaṃ mantraṃ samuccārya sarva-duṣṭa-grahāpaham |
prāśnṚyāt prokṣayed dehaṃ putra-mitra-parigraham
kiṃ ca-
viṣñoḥ pādodakaṃ pṚtaṃ koṭi-hatyāgha-nāśanam |
tad evaṣṭa-gunaṃ pāpaṃ bhumau bindu-nipatanat
atha śrṚ-caranodaka-pana-māhātmyaṃ
pādme gautamāmbarṚṣa-saṃvāde-
hareḥ snānāvaśeṣas tu jalaṃ yasyodare sthitam |
ambarṚṣa prañamyoccaiḥ pāda-pāṃśuḥ pragṛhyatām
tatraiva devadūta-vikuñḍala-saṃvāde-
ye pibanti narā nityaṃ śālagrāma-śilā-jalam |
pañca-gavya-sahasrais tu sevitaiḥ kiṃ prayojanam
koṭi-tṚrtha-sahasrais tu sevitaiḥ kiṃ prayojanam |
nityaṃ yadi pibet puñyaṃ śālagrāma-śilā-jalam
śālagrāma-śilā-toyaṃ yaḥ pibed bindunā samam |
mātuḥ stanyaṃ punar naiva na pibed bhakti-bhāŚ naraḥ
kiṃ ca-
dahanti narakān sarvān garbha-vāsaṃ ca dāruñam |
pṚtaṃ yais tu sadā nityaṃ śālagrāma-śilā-jalam
tatraiva śrṚ-yama-dhumraketu-saṃvāde-
śālagrāma-śilā-toyaṃ bindu-mātraṃ tu yaḥ pibet |
sarva-pāpaiḥ pramucyeta bhakti-mārge kṛtodyamaḥ
tatraiva pulastya-bhagṚratha-saṃvāde-
pādodakasya māhātmyaṃ bhagṚratha vadāmi te |
pāvanaṃ sarva-tṚrthebhyo hatyā-koṭi-vināśakam
dhṛte śirasi pṚte ca sarvās tusyanti devatāḥ |
prāyaścittaṃ tu pāpānāṃ kalau pādodakaṃ hareḥ
kiṃ ca-
tribhiḥ sārasvataṃ toyaṃ saptāhena tu nārmadam |
sadyaḥ punāti gāŚgeyaṃ darśanād eva yāmunam
punanty etāni toyāni snāna-darśana-kṚrtanaiḥ |
punāti smarañād eva kalau pādodakaṃ hareḥ
kiṃ ca-
arcitaiḥ koṭibhir liŚgair nityaṃ yat kriyate phalam |
tat phalaṃ śata-sahasraṃ pite pādodake hareḥ
aśucir vā durācāro mahā-pātaka-saṃyutaḥ |
spṛṣṭvā pādodakaṃ viṣñoḥ sadā śudhyati mānavaḥ
pāpa-koṭi-yuto yas tu mṛtyu-kāle śiro-mukhe |
dehe pādodakaṃ tasya na prayāti yamālayam
na dānaṃ na havir yeṣāṃ svādhyāyo na surārcanam |
te 'pi pādodakaṃ pṚtvā prayanti paramāṃ gatim
kārttike kārttikṚ-yoge kiṃ kariṣyati puṣkare |
nityaṃ ca puṣkaraṃ tasya yasya pādodakaṃ hareḥ
viśākhā-ṛkṣa-saṃyukta vaiśākhṚ hi kariṣyati |
piñḍārake mahā-tṚrthe ujjāyinyāṃ bhagṚratha
māgha-māse prayāge tu snānaṃ kiṃ kariṣyati |
prayāgaṃ satataṃ tasya yasya pādodakaṃ hareḥ
prabodha-vāsare prāpte mathurāyāṃ ca tasya kim |
nityaṃ ca yāmunaṃ snānaṃ yasya pādodakaṃ hareḥ
kasyām uttara-vāhinyāṃ gaŚgāyāṃ tu mṛtasya kim |
yasya pādodakaṃ viṣñor mukhe caivāvatiṣṭhate
kiṃ ca-
hitvā pādodakaṃ viṣñor yo 'nya-tṚrthāni gacchati |
anarghaṃ ratnam utsṛjya loṣṭraṃ vāñchati durmatiḥ
kurukṣetra-samo deśo binduḥ pādodakaṃ mataḥ
pated yatrākṣayaṃ puñyaṃ nityaṃ bhavati tad-gṛhe |
gayā-piñḍa-samaṃ puñyaṃ putrāñām api jāyate
pādodakena devasya ye kuryuḥ pitṛ-tarpañam |
nāsurāñāṃ bhayaṃ tasya preta-janyaṃ ca rākṣasam
na rogasya bhayaṃ caiva nāsti vighna-kṛtaṃ bhayam |
na duṣṭā naiva ghorākṣāḥ svāpadottha-bhayaṃ na hi
grahāḥ pṚdāṃ na kurvanti caurā naśyanti dāruñāḥ |
kiṃ tasya tṚrtha-gamane devarṣṚñāṃ ca darśane
yasya pādodakaṃ mūrdhni śālagrāma-śilodbhavam |
prṚto bhavati mārtañḍaḥ prṚto bhavati keśavaḥ |
brahmā bhavati su-prṚtaḥ prṚto bhavati saŚkaraḥ
pādodakasya māhātmyaṃ yaḥ paṭhet keśavagrataḥ |
sa yāti paramaṃ sthānaṃ yatra devo janardanaḥ
brahmāñḍa-purāñe śrṚ-brahma-nārada-saṃvāde--
prāyaścittaṃ yadi prāptaṃ kṛcchraṃ vā tv agha-marṣañam |
so 'pi pādodakaṃ pṚtvā śuddhiṃ prāpnoti tat-kṣañāt
aśaucaṃ naiva vidyeta sūtake mṛtake 'pi ca |
yeṣāṃ pādodakaṃ mūrdhni prāśanaṃ ye ca kurvate
anta-kāle 'pi yasyeha dṚyate pādayor jalam |
so 'pi sad-gatim āpnoti sad-ācārair bahiṣkṛtaḥ
apeyaṃ pibate yas tu bhuŚkte yaś cāpy abhojanam |
agamyāgamanā ye vai pāpācārāś ca ye narāḥ |
te 'pi pūjyā bhavanty āśu sadyaḥ pādāmbu-sevanāt
kiṃ ca-
apavitraṃ yad-annaṃ syāt pānṚyaṃ cāpi pāpinām |
bhuktvā pṚtvā viśuddhaḥ syāt pṚtvā pādodakaṃ hareḥ
tapta-kṛcchrāt pañca-gavyān mahā-kṛcchrād viśiṣyate |
cāndrāyañāt pāra-kṛcchrāt parākād api suvrata |
kāya-śuddhir bhavaty āśu pṚtvā pādodakaṃ hareḥ
aguruṃ kuŚkumaṃ cāpi karpūraṃ cānulepanam |
viṣñu-pādāmbu-saṃlagnaṃ tad vai pāvana-pāvanam
dṛṣṭi-pūtaṃ tu yat toyaṃ viṣñunā prabhaviṣñunā |
tad vai pāpa-haraṃ putra kiṃ punaḥ pādayor jalam
etad-artham ahaṃ putra śirasā viṣñu-tat-paraḥ |
dhārāyāmi pibāmy adya māhātmyaṃ viditaṃ mama
priyas tvam agrajaḥ putras tad-arthaṃ gaditaṃ mayā |
rahasyaṃ me tv anarhasya na vaktavyaṃ kadācana
dhārayasva sadā mūrdhni prāśanaṃ kuru nityaśaḥ |
janma-mṛtyu-jarā-duḥkhair mokṣaṃ yāsyasi putraka
viṣñu-dharmottare-
sadyaḥ phala-pradaṃ puñyaṃ sarva-pāpa-vināśanam |
sarva-maŚgala-maŚgalyaṃ sarva-duḥkha-vināśanam
duḥsvapna-nāśanaṃ puñyaṃ viṣñu-pādodakaṃ śubham |
sarvopadrava-hantāraṃ sarva-vyādhi-vināśanam
sarvotpāta-praśamanaṃ sarva-pāpa-nivārañam |
sarva-kalyāña-sukhadaṃ sarva-kāma-phala-pradam
sarva-siddhi-pradaṃ dhanyaṃ sarva-dharma-vivardhanam |
sarva-śatru-praśamanaṃ sarva-bhoga-pradāyakam
sarva-tṚrthasya phala-dam mūrdhni pādāmbu-dhārañam |
prayāgasya prabhāsasya puṣkarasya ca sevane |
pṛthūdakasya tṚrthasya ācānto labhate phalam
cakra-tṚrthaṃ phalaṃ yādṛk tādṛñ pādāmbu-dhārañāt |
sarasvatyāṃ gayāyāṃ ca gatvā yat prāpnuyāt phalam |
tat phalaṃ labhate śreṣṭhaṃ mūrdhni pādāmbu-dhārañāt
skānde-
pādodakasya māhātmyaṃ devo jānāti śaŚkaraḥ |
viṣñu-pāda-cyutā gaŚgā śirasā yena dhāritā |
sthānaṃ naivāsti pāpasya dehināṃ deha-madhyataḥ
sa-bāhyābhyantaraṃ yasya vyāptaṃ pādodakena vai |
pādodaṃ viṣñu-naivedyam udare yasya tiṣṭhati
nāśrayaṃ labhate pāpaṃ svayam eva vinaśyati |
mahā-pāpa-graha-grasto vyāpto roga-śatair yadi
hareḥ pādodakaṃ pṚtvā mucyate nātra saṃsayaḥ |
śirasā tiṣṭhate yeṣāṃ nityaṃ pādodakaṃ hareḥ
kiṃ kariṣyati te loke tṚrtha-koṭi-manorathaiḥ |
ayam eva paro dharma idam eva paraṃ tapaḥ |
idam eva paraṃ tṚrthaṃ viṣñu-pādāmbu yat pibet
tatraiva śrṚ-śivomā-saṃvāde-
vilayaṃ yānti pāpāni pṚte pādodake hareḥ |
kiṃ punar viṣñu-pādodaṃ śālagrāma-śilā-cyutam
viśeṣena haret pāpaṃ brahma-hatyādikaṃ priye |
pṚte pādodake viṣñor yadi prāñair vimucyate |
hatvā yama-bhaṭān sarvān vaiṣñavaṃ lokam āpnuyāt
tatraiva śrṚ-śiva-kārttikeya-saṃvāde śrṚ-śālagrāma-śilā-māhātmye-
chinnas tena mahā-sena garbhāvāsaḥ su-dāruñaḥ |
pṚtaṃ yena sadā viṣñoḥ śālagrāma-śilā-jalam
ye pibanti narā nityaṃ śālagrāma-śilā-jalam |
pañca-gavya-sahasrais tu prāśitaiḥ kiṃ prayojanam
prāyaścitte samutpanne kiṃ dānaiḥ kim upoṣañaiḥ |
cāndrāyañaiś ca tṚrthaiś ca pṚtvā pādodakaṃ śuci
bṛhan-nāradiye lubdhakopākhyānārambhe-
hari-pādodakaṃ yas tu kṣaña-mātraṃ ca dhārayet |
sa snātaḥ sarva-tṚrthesu viṣñoḥ priyataras tathā
akāla-mṛtyu-śamanaṃ sarva-vyādhi-vināśanam |
sarva-duḥkhopaśamanaṃ hari-pādodakaṃ śubham
tatraiva tad-upākhyānānte-
hari-pādodaka-sparśāl lubdhako vṚta-kalmaṣaḥ |
divyaṃ vimānam āruhya munim enam athābravṚt
hari-pādodakaṃ yasmān mayi tvaṃ kṣiptavān mune |
prāpito 'smi tvayā tasmāt tad viṣñoḥ paramaṃ padam
hari-bhakti-sudhodaye-
pādaṃ pūrvaṃ kila spṛṣṭvā gaŚgābhūt smartṛ-mokṣa-dā |
viṣñoḥ sadyas tu sat-saŚgi pādāmbu katham Ṛḍyate
tāpa-trayānalo yo 'sau na śāmyet sakalābdhibhiḥ |
drutaṃ śāmyati so 'lpena śrṚmad-viṣñu-padāmbunā
yuddhāstrābhedya-kavacaṃ bhavāgni-stambhanauṣadham |
sarvāŚgaiḥ sarvathā dhāryaṃ pādyaṃ śuci-padaḥ sadā
amṛtatvāvahaṃ nityaṃ viṣñu-pādāmbu yaḥ pibet |
sa pibaty amṛtaṃ nityaṃ māse māse tu devatāḥ
māhātmyam iyad ity asya vaktā yo 'pi sa nirbhayaḥ |
nanv anargha-mañer mūlyaṃ kalpayann agham aśnute
anyatrapi-
sa brahmacārṚ sa vratṚ āśramṚ ca sadā-śuciḥ |
viṣñu-pādodakaṃ yasya mukhe śirasi vigrahe
janma-prabhṛti-pāpānāṃ prāyaścittaṃ yadṚcchati |
śālagrāma-śilā-vari pāpa-hāri niṣevyatām
ata eva tejodravina-pañcaratre śrṚ-brahmañoktam-
pṚṭha-prañālād udakaṃ pṛthag ādāya putraka |
siñcayen mūrdhni bhaktānāṃ sarva-tṚrtha-mayaṃ hi tat
iti |
pādodakasya māhātmyaṃ vikhyātaṃ sarva-śāstrataḥ |
likhituṃ śaknuyat ko hi sindhūrmṚn gañayann api
viśeṣataś ca pādodaṃ tulasṚ-dala-saṃyutam |
śaŚkhe kṛtvā vaiṣñavebhyo dattvā prāgvat pibet svayam
atha śaŚkha-kṛta-pādodaka-māhātmyaṃ
skānde śrṚ-brahma-nārada-saṃvāde-
kṛtvā pādodakaṃ śaŚkhe vaiṣñavānāṃ mahātmanām |
yo dadyāt tulasṚ-miśraṃ cāndrāyaña-śataṃ labhet
gṛhṚtvā kṛṣña-pādāmbu śaŚkhe kṛtvā tu vaiṣñavaḥ |
yo vahet śirasā nityaṃ sa munis tapasottamaḥ
pādme devadūta-vikuñḍala-saṃvāde-
śālagrāma-śilā-toyaṃ yadi śaŚkha-bhṛtaṃ pibet |
hatyā-koṭi-vināśaṃ ca kurute nātra saṃsayaḥ
agastya-saṃhitāyām-
śālagrāma-śilā-toyaṃ tulasṚ-dala-vāsitam |
ye pibanti punas teṣāṃ stanya-pānaṃ na vidyate
iti |
śrṚ-viṣñor vaiṣñavānāṃ ca pāvanaṃ carañodakam |
sarva-tṚrtha-mayaṃ pṚtvā kuryād ācamanaṃ na hi
tad uktaṃ skānde śivena-
viṣñoḥ pādodakaṃ pṚtvā paścād aśuci-śaŚkayā |
ācamati ca yo mohād brahma-hā sa nigadyate
srutiś ca-
bhagavān pavitraṃ bhagavat-pādau pavitraṃ, bhagavat-pādodakaṃ pavitraṃ, na tat-pāna ācamanṚyam | yathā hi soma iti
sauparñe ca-
viṣñu-pādodakaṃ pṚtvā bhakta-pādodakaṃ tathā |
ya ācamati saṃmohād brahma-hā sa nigadyate
iti |
tataḥ śuddhaṃ payaḥ-pūrñaṃ gandha-puṣpākṣatānvitam |
adharopari sannyasec chaŚkhaṃ bhagavad-agrataḥ
atha śrṚ-bhagavad-agrataḥ śaŚkha-sthapana-mahatamyaṃ
skānde brahma-nārada-saṃvāde śaŚkha-māhātmye-
purato vāsudevasya sa-puṣpaṃ sa-jalākṣatam |
śaŚkham abhyarcitaṃ paśyet tasya lakṣmṚr na durlabhā
sa-puṣpaṃ vāri-jaṃ yasya durvākṣata-samanvitam |
purato vāsudevasya tasya śrṚḥ sarvato-mukhṚ
iti |
bhūtvātha bhaktimān śrṚmat-tulasyā kānane prabhum |
sampūjyābhyarcayet taṃ ca śrṚ-kṛṣña-caraña-priyam
atha śrṚ-tulasṚ-vana-pūjā
prāg dattvārghyaṃ tato 'vyarcya gandha-puṣpākṣatādinā |
stutvā bhagavatṚṃ tāṃ ca prañamet prārhtya dañḍavat
athārghya-mantraḥ
śriyaḥ śriye śriyāvāse nityaṃ śrṚdhārā-satkṛte |
bhaktyā dattaṃ mayā devi arghyaṃ gṛhña namo 'stu te
pūjā mantraḥ
nirmitā tvaṃ purā devair arcitā tvaṃ surāsuraiḥ |
tulasṚ hara me pāpaṃ pūjāṃ gṛhña namo 'stu te
stutiś ca
mahā-prasāda-jananṚ sarva-saubhāgya-vardhinṚ |
ādhi-vyādhi-haro nityaṃ tulasṚ tvaṃ namo 'stu te
prārthanā
śrṚyaṃ dehi yaśo dehi kṚrtim āyus tathā sukham |
balaṃ puṣṭiṃ tathā dharmaṃ tulasṚ tvaṃ prasṚda me
prañāma-vākyam
avantṚ-khañḍe-
yā dṛṣṭā nikhilāgha-saŚgha-śamanṚ spṛṣṭā vapuḥ-pāvanṚ
rogāñām abhivanditā nirasinṚ siktāntaka-trāsinṚ |
pratyāsatti-vidhāyinṚ bhagavataḥ kṛṣñasya saṃropitā
nyastā tac-carañe vimukti-phaladā tasyai tulasyai namaḥ
bhagavatyās tulasyās tu māhātmyāmṛta-sāgare |
lobhāt kūrditum icchāmi kṣudras tat kṣamyatāṃ tvayā
atha tulasi-vana-puja-mahatmyam
skānde-
śrāvaña-dvādaśṚ-yoge śālagrāma-śilārcane |
yat phalaṃ saŚgame proktaṃ tulasṚ-pūjanena tat
gāruḍe-
dhātrṚ-phalena yat puñyaṃ jayantyāṃ samupoṣañe |
khagendra bhavate nṛñāṃ tulasṚ-pūjanena tat
prayāga-snāna-niratau kasyāṃ prāña-vimokṣañe |
yat phalaṃ vihitaṃ devais tulasṚ-pūjanena tat
agastya-saṃhitāyām--
caturñām api varñānām āśramāñām viśeṣataḥ |
strṚñāṃ ca puruṣāñāṃ ca pūjiteṣṭaṃ dadāti hi
tulasṚ ropitā siktā dṛṣṭā spṛṣṭā ca pāvayet |
ārādhitā prayatnena sarva-kāma-phala-pradā
atha tulasṚ-vana-pūja-māhātmyaṃ
pradakṣiñaṃ bhramitvā ye namaskurvanti nityaśaḥ |
na teṣāṃ duritaṃ kiñcid akṣṚñam avaśiṣyate
bṛhan-nāradiye yajñadhvajopākhyānānte-
pūjyamānā ca tulasṚ yasya veśmani tiṣṭhati |
tasya sarvāñi śreyāṃsi vardhante 'har-ahar dvijāḥ
ata eva pādme devadūta-vikuñḍala-saṃvāde-
pakṣe pakṣe tu samprāpte dvādaśyāṃ vaiśya-sattama |
brahmādayo 'pi kurvanti tulasṚ-vana-pūjanam
ata eva śrṚ-tulasṚ-stuti-mahimā
ananya-manasā nityaṃ tulasṚṃ stauti yo naraḥ |
pitṛ-deva-manuṣyāñāṃ priyo bhavati sarvadā
atha tulasṚ-vana-māhātmyaṃ
skānde-
ratiṃ badhnāti nānyatra tulasṚ-kānanam vinā |
deva-devo jagat-svāmṚ kali-kāle viśeṣataḥ
hitvā tṚrtha-sahasrāñi sarvān api śiloccayan |
tulasṚ-kānane nityaṃ kalau tiṣṭhati keśavaḥ
nirṚkṣitā narair yais tu tulasṚ-vana-vāṭikā |
ropitā yaiś ca vidhinā samprāptaṃ paramaṃ padam
na dhātrṚ sa-phalā yatra na viṣñus tulasṚ-vanam |
tat śmaśāna-samaṃ sthānaṃ santi yatra na vaiṣñavāḥ
keśavārthe kalau ye tu ropayantṚha bhū-tale |
kiṃ kariṣyaty asantuṣṭo yamo 'pi saha kiŚkaraiḥ
tulasyā ropañaṃ kāryaṃ śravañena viśeṣataḥ |
aparādha-sahasrāñi kṣamate puruṣottamaḥ
devālayeṣu sarveṣu puñya-kṣetreṣu yo naraḥ |
vāpayet tulasṚṃ puñyāṃ tat tṚrthaṃ cakra-pāñinaḥ
ghaṭair yantra-ghaṭṚbhiś ca siñcitaṃ tulasṚ-vanam |
jala-dhārābhir viprendra prṚñitaṃ bhuvana-trayam
tatraiva śrṚ-brahma-nārada-saṃvāde-
tulasṚ-gandham ādāya yatra gacchati mārutaḥ |
diśo daśa ca pūtāḥ syur bhūta-grāmāś catur-vidhāḥ
tulasṚ-kānanodbhūtā chāyā yatra bhaved dvija |
tatra śrāddhaṃ pradātavyam pitṄñāṃ tṛpti-hetave
tulasṚ-bṚja-nikarāḥ patate yatra nārada |
piñḍa-dānaṃ kṛtaṃ tatra pitṄñāṃ dattam akṣayam
tatraivāgre-
dṛṣṭā spṛṣṭā tathā dhyātā kṚrtitā namitā śrutā |
ropitā sevitā nityaṃ pūjitā tulasṚ śubhā
navadhā tulasṚṃ nityaṃ ye bhajanti dine dine |
yuga-koṭi-sahasrāñi te vasanti harer gṛhe
ropitā tulasṚ yāvat kurute mūla-vistaraṃ |
tāvat koṭi-sahasraṃ tu tanoti sukṛtaṃ kalau
yāvac chākhā-praśākhābhir bṚja-puṣpaiḥ phalair mune |
ropitā tulasṚ pumbhir vardhate vasudhā-tale
kule teṣāṃ tu ye jātā ye bhaviṣyanti ye mṛtaḥ |
ākalpaṃ yuga-sāhasraṃ teṣāṃ vāso harer gṛhe
tatraiva cāvantṚ-khañḍe-
tulasṚṃ ye vicinvanti dhanyās tat-kara-pallavāḥ |
keśavārthe kalau ye ca ropayantṚha bhū-tale
snāne dāne tathā dhyāne prāśane keśavārcane |
tulasṚ dahate pāpaṃ ropañe kṚrtane kalau
kāśṚ-khañḍe sva-dūtān prati śrṚ-yamānuśāsane-
tulasy-alaŚkṛtā ye ye tulasṚ-nāma-jāpakāḥ |
tulasṚ-vana-pālā ye te tyājyā dūrato bhaṭāḥ
tatraiva dhruva-carite-
tulasṚ yasya bhavane praty-ahaṃ paripūjyate |
tad-gṛhe nopasarpanti kadācid yama-kiŚkarāḥ
pādme devadūta-vikuñḍala-saṃvāde-
na paśyanti yamaṃ vaiśya tulasṚ-vana-ropañāt |
sarva-pāpa-haraṃ sarva-kāmadaṃ tulasṚ-vanam
tulasṚ-kānanaṃ vaiśya gṛhe yasmiṃs tu tiṣṭhate |
tad-gṛhaṃ tṚrthṚ-bhūtaṃ hi no yānti yama-kiŚkarāḥ
tāvad varṣa-sahasrāñi yāvad bṚja-dalāni ca |
vasanti deva-loke tu tulasṚṃ ropayanti ye
tulasṚ-gandham āghrāya pitaras tuṣṭa-mānasāḥ |
prayānti garuḍārūḍhās tat padaṃ cakra-pāñinaḥ
darśanaṃ narmadāyās tu gaŚgā-snānaṃ viśāṃ vara |
tulasṚ-dala-saṃsparsaḥ samam etat trayaṃ smṛtam
ropañāt pālanāt sekād darśanāt sparśanān nṛñām |
tulasṚ dahate pāpaṃ vāŚ-manaḥ-kāya-sañcitam
āmra-vṛkṣa-sahasreña pippalānāṃ śatena ca |
yat phalaṃ hi tad ekena tulasṚ-vitapena tu
viṣñu-pūjana-saṃyuktas tulasṚṃ yas tu ropayet |
yugāyuta-daśaikaṃ sa ropako ramate divi
tatraiva vaiśākha-māhātmye-
puṣkarādṚni tṚrthāni gaŚgādyāḥ saritas tathā |
vāsudevādayo devā vasanti tulasṚ-dale
dāridrya-duḥkha-rogārti-pāpāni su-bahūny api |
tulasṚ harati kṣipraṃ rogān iva harṚtakṚ
tatraiva kārttika-māhātmye-
yad-gṛhe tulasṚ bhāti rakṣābhir jala-secanaiḥ |
tad-gṛhe yama-dūtāś ca dūrato varjayanti hi
tulasyās tarpañaṃ ye ca pitṄn uddiśya mānavāḥ |
kurvanti teṣāṃ pitaras tṛptā varṣayutaṃ jalaiḥ
paricaryāṃ ca ye tasya rakṣayābāla-bandhanaiḥ |
śuśrūṣito haris tais tu nātra kāryā vicārañā
nāvajñā jātu kāryāsyā vṛkṣa-bhāvān manṚṣibhiḥ |
yathā hi vāsudevasya vaikuñṭha-bhoga-vigrahaḥ
śālagrāma-śilā-rūpam sthāvaraṃ bhuvi dṛśyate |
tathā lakṣmy-aikyam āpannā tulasṚ bhoga-vigrahā
aparaṃ sthāvaraṃ rūpaṃ bhuvi loka-hitāya vai |
spṛṣṭā dṛṣṭā rakṣitā ca mahā-pātaka-nāśinṚ
agastya-saṃhitāyām--
viṣños trailokya-nāthasya rāmasya janakātmajā |
priyā tathaiva tulasṚ sarva-lokaika-pāvanṚ
tulasṚ-vāṭikā yatra puṣpāntara-śatāvṛtā |
śobhate rāghavas tatra sṚtayā sahitaṃ svayam
tulasṚ-vipinasyāpi samantāt pāvanaṃ sthalam |
krośa-mātraṃ bhavaty eva gāŚgeyasyaiva pāthasaḥ
tulasṚ-sannidhau prāñān ye tyajanti munṚśvara |
na teṣāṃ naraka-kleśah prayānti paramaṃ padam
kiṃ ca-
ananya-darśanāḥ prātar ye paśyanti tapo-dhana |
aho-rātra-kṛtaṃ pāpaṃ tat-kṣañāt praharanti te
gāruḍe-
kṛtaṃ yena mahā-bhāga tulasṚ-vana-ropañam |
muktis tena bhaved dattā prāñināṃ vinatā-suta
tulasṚ vāpitā yena puñyārāme vane gṛhe |
pakṣṚndra tena satyoktaṃ lokāḥ sapta pratiṣṭhitāḥ
tulasṚ-kānane yas tu muhūrtam api viśramet |
janma-koṭi-kṛtāt pāpān mucyate nātra saṃśayaḥ
pradakṣiñāṃ yaḥ kurute paṭhan nāma-sahasrakam |
tulasṚ-kānane nityaṃ yajñāyuta-phalaṃ labhet
hari-bhakti-sudhodaye-
nityaṃ sannihito viṣñuḥ sa-spṛhas tulasṚ-vane |
api me'kṣata-patraikaṃ kaścid dhanyo 'rpayed iti
bṛhan-nāradṚye gaŚgā-prasaŚge-
saṃsāra-pāpa-vicchedi gaŚgā-nāma prakṚrtitam |
tathā tulasyā bhaktiś ca hari-kṚrti-pravaktari
tulasṚ-kānanaṃ yatra yatra padma-vanāni ca |
purāña-paṭhanaṃ yatra tatra sannihito hariḥ
tatraiva śrṚ-yama-bhagṚratha-saṃvāde-
tulasṚ-ropañaṃ ye tu kurvate manujeśvara |
teṣāṃ puñya-phalaṃ vakṣye vadatas tvaṃ niśāmaya
sapta-koṭi-kulair yukto mātṛtaḥ pitṛtas tathā |
vaset kalpa-śataṃ sāgraṃ nārāyaña-samṚpagaḥ
tṛñāni tulasṚ-mūlāt yāvanty apahinoti vai |
tāvatṚr brahma-hatyā hi chinnatty eva na saṃśayaḥ
tulasyā siñcayed yas tu culukodaka-mātrakam |
kṣṚrodaśāyinā sārdhaṃ vased ācandra-tārakam
kañṭakāvarañaṃ vāpi vṛtiṃ kāṣṭhaiḥ karoti yaḥ |
tulasyāḥ śṛñu rājendra tasya puñya-phalaṃ mahat
yāvad dināni santiṣṭhet kañṭakāvarañaṃ prabho |
kula-traya-yutas tāvat tiṣṭhed brahma-pade yugam
prākāra-kalpako yas tu tulasyā manujeśvara |
kula-trayeña sahito viṣñoḥ sārūpyatāṃ vrajet
ataiva tatraiva yajñadhvajopākhyānānte-
durlabhā tulasṚ-sevā durlabhā saŚgatiḥ satām |
durlabhā hari-bhaktiś ca saṃsārārñava-pātinām
purāñāntareṣu-
yat phalaṃ kratubhiḥ sviṣṭaiḥ samāpta-vara-dakṣiñaiḥ |
tat phalaṃ koṭi-guñitaṃ ropayitvā hareḥ priyām
tulasṚṃ ye prayacchanti surāñām arcanāya vai |
ropayanti śucau deśe teṣāṃ loko 'kṣayaḥ smṛtaḥ
ropitāṃ tulasṚṃ dṛṣṭvā nareña bhuvi bhūmipa |
vivarña-vadano bhūtvā tal-lipiṃ mārjayed yamaḥ
tulasṚti ca yo brūyāt tri-kālaṃ vadane yadi |
nityaṃ sa go-sahasrasya phalam āpnoti bhūsura
tena dattaṃ hutaṃ japtaṃ kṛtaṃ śrāddhaṃ gayāśire |
tapas taptaṃ khaga-śreṣṭha tulasṚ yena ropitā
śrutābhilaṣitā dṛṣṭā ropitā siñcitā natā |
tulasṚ dahate pāpaṃ yugāntāgnir ivākhilam
keśavāyatane yas tu kārayet tulasṚ-vanam |
labhate cākṣayaṃ sthānaṃ pitṛbhiḥ saha vaiṣñavaḥ
anyatrāpi-
tulasṚ-kānane śrāddhaṃ pitṄñāṃ kurute tu yaḥ |
gayā-śrāddhaṃ kṛtaṃ tena bhāṣitaṃ viṣñunā purā
tulasṚ-gahanaṃ dṛṣṭvā vimukto yāti pātakāt |
sarvathā muni-śārdūla brahmahā puñya-bhāg bhavet
kiṃ ca, skānde vaśiṣṭha-māndhātṛ-saṃvāde-
śukla-pakṣe yadā rājan tṛtṚyā budha-saṃyutā |
śravañena mahābhāga tulasṚ cātipuñyadā
iti |
prasaŚgāt śrṚ-tulasyā hi mṛdaḥ kāṣṭhasya cādhunā |
māhātmyaṃ likhyate kṛṣñe arpitasya dalasya ca
atha śrṚ-tulasṚ-mṛttikā-kāṣṭhādi-māhātmyam
skānde śrṚ-brahma-nārada-saṃvāde-
bhūgatais tulasṚ-mūlair mṛttikā sparśitā tu yā |
tṚrtha-koṭi-samā jñeyā dhāryā yatnena sā gṛhe
yasmin gṛhe dvija-śreṣṭha tulasṚ-mūla-mṛttikā |
sarvadā tiṣṭhate dehe devatā na sa mānuṣaḥ
tulasṚ-mṛttikā-lipto yadi prāñān parityajet |
yamena nekṣituṃ śakto yuktaḥ pāpa-śatair api
śirasi kriyate yais tu tulasṚ-mūla-mṛttikā |
vighnāni tasya naśyanti sānukūlā grahās tathā
tulasṚ-mṛttikā yatra kāṣṭhaṃ patraṃ ca veśmani |
tiṣṭhate muni-śārdūla niścalaṃ vaiṣñavaṃ padam
atha vṛtti-sampadānaṃ
tatraivānyatra-
maŚgalārthaṃ ca doṣa-ghnaṃ pavitrārthaṃ dvijottama |
tulasṚ-mūla-saṃlagnāṃ mṛttikām āvahed budhaḥ
tan-mūla-mṛttikāṃ yo vai dhārayiṣyati mastake |
tasya tuṣṭo varān kāmān pradadāti janārdanaḥ
bṛhan-nāradiye gaŚgā-prasaŚge-
tulasṚ-mūla-sambhūtā hari-bhakta-padodbhavā |
gaŚgodbhavā ca mṛl-lekhā nayaty acyuta-rūpatām
gāruḍe--
yad-gṛhe tulasṚ-kāṣṭham patraṃ śuṣkam athārdrakam |
bhavate naiva pāpaṃ tad-gṛhe saŚkramate kalau
śrṚ-prahlāda-saṃhitāyāṃ tathā viṣñu-dharmottare'pi-
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ kāṣṭhaṃ tvak-śākhā-pallavāŚkuram |
tulasṚ-sambhavaṃ mūlaṃ pāvanaṃ mṛttikādy api
homaṃ kurvanti ye viprās tulasṚ-kāṣṭha-vahninā |
lave lave bhavet puñyam agniṣṭoma-śatodbhavam
naivedyaṃ pacate yas tu tulasṚ-kāṣṭha-vahninā |
meru-tulyaṃ bhaved annaṃ tad dattaṃ keśavāya hi
śarṚraṃ dahyate yeṣāṃ tulasṚ-kāṣṭha-vahninā |
na teṣāṃ punar āvṛttir viṣñu-lokāt kathañcana
grasto yadi mahā-pāpair agamyāgamanādikaiḥ |
mṛtaḥ śudhyati dāhena tulasṚ-kāṣṭha-vahninā
tṚrthaṃ yadi na samprāptaṃ smṛtir vā kṚrtanam hareḥ |
tulasṚ-kāṣṭha-dagdhasya mṛtasya na punar bhavaḥ
yady ekaṃ tulasṚ-kāṣṭhaṃ madhye kāṣṭha-cayasya hi |
daha-kāle bhaven muktih pāpa-koṭi-yutasya ca
janma-koṭi-sahasrais tu toṣito yair janārdanaḥ |
dahyante te janā loke tulasṚ-kāṣṭha-vahninā
agastya-saṃhitāyām-
yaḥ kuryāt tulasṚ-kāṣṭhair akṣa-mālāṃ su-rūpiñṚm |
kañṭha-mālāṃ ca yatnena kṛtaṃ tasyākṣayaṃ bhavet
atha tulasṚ-patra-dhāraña-māhātmyam
skānde śrṚ-brahma-nārada-saṃvāde-
yasya nābhi-sthitaṃ patraṃ mukhe śirasi karñayoḥ |
tulasṚ-sambhavaṃ nityaṃ tṚrthais tasya makhaiś ca kim
tatraivānyatra-
śatrughnaṃ ca supuñyaṃ ca śrṚ-karaṃ roga-nāśanam |
kṛtvā dharmam avāpnoti śirasā tulasṚ-dalam
yaḥ kaścid vaiṣñavo loke mithyācāro 'py anāśramṚ |
punāti sakalān lokān śirasā tulasṚṃ vahan
bṛhan-nāradiye śrṚ-yama-bhagṚratha-saṃvāde-
karñena dhārayed yas tu tulasṚṃ satataṃ naraḥ |
tat-kāṣṭhaṃ vāpi rājendra tasya nāsty upapātakam
hari-bhakti-sudhodaye vaiṣñava-vipraṃ prati yamadūtanam uktau-
kasmād iti na jānṚmas tulasyā hi priyo hariḥ |
gacchantaṃ tulasṚ-hastam rakṣañn evanugacchati
purāñāntare ca-
yaḥ kṛtvā tulasṚ-patram śirasā viṣñu-tat-paraḥ |
karoti dharma-kāryāñi phalam āpnoti cākṣayam
garuḍa-purāñe-
mukhe tu tulasṚ-patram dṛṣṭvā śirasi karñayoḥ |
kurute bhaskaris tasya duṣkṛtasya tu mārjanam
tri-kālaṃ vinatā-putra prāśayet tulasṚṃ yadi viśiṣyate |
kāya-śuddhiś cāndrāyaña-śataṃ vinā
skānde śrṚ-vaśiṣtha-mandhatṛ-saṃvāde-
cāndrāyañat tapta-kṛcchrāt brahma-kūrcāt kuśodakāt |
viśiṣyate kāya-śuddhis tulasṚ-patra-bhakṣañāt
tathā ca tulasṚ-patra-bhakṣañād bhāva-varjitaḥ |
pāpo 'pi sad-gatiṃ prāpta ity etad api viśrutam
tathā ca skānde śrṚ-brahma nāradaṃ prati kathite amṛta-saroddhare lubdhakopākhyānānte yamadūtan prati śrṚ-viṣñudūtanaṃ vacanaṃ-
kṣṚrābdhau mathyamāne hi tulasṚ kāma-rūpiñṚ |
utpāditā mahā-bhāga lokoddhāraña-hetave
yasyāḥ smaraña-mātreña darśanāt kṚrtanād api |
vilayaṃ yānti pāpāni kiṃ punar viṣñu-pūjanāt
jāta-rūpa-mayaṃ puṣpam padmarāga-mayaṃ śubham |
hitvā tu ratna-jātāni gṛhñāti tulasṚ-dalam
bhakṣitaṃ lubdhakenāpi patraṃ tulasṚ-sambhavam |
paścād diṣṭāntam āpanno bhasmṚbhūtaṃ kalevaram
sitāsitaṃ yathā nṚraṃ sarva-pāpa-kṣayāvaham |
tathā ca tulasṚ-patram prāśitaṃ sarva-kāma-dam
yathā jāta-balo vahnir dahate kānanādikam |
prāśitaṃ tulasṚ-patraṃ yathā dahati pātakam
yathā bhakti-rato nityaṃ naro dahati pātakam |
tulasṚ-bhakṣañāt tat tad dahate pāpa-sañcayam
cāndrāyaña-sahasrasya parakāñāṃ śatasya ca |
na tulyaṃ jāyate puñyaṃ tulasṚ-patra-bhakṣañāt
kṛtvā pāpa-sahasrāñi pūrve vayasi mānavaḥ |
tulasṚ-bhakṣañān mucyet śrutam etat purā hareḥ
tāvat tiṣṭhanti pāpāni dehināṃ yama-kiŚkarāḥ |
yāvan na tulasṚ-patraṃ mukhe śirasi tiṣṭhati
amṛtād utthitā dhātrṚ tulasṚ viṣñu-vallabhā |
smṛtā saŚkṚrtitā dhyātā prāśitā sarva-kāma-dā
tatraiva śrṚ-yamaṃ prati śrṚ-bhagavad-vakyaṃ-
dhātrṚ-phalaṃ ca tulasṚ mṛtyu-kāle bhaved yadi |
mukhe yasya śire dehe durgatir nāsti tasya vai
yukto yadi mahā-pāpaiḥ sukṛtaṃ nārjitaṃ kvacit |
tathāpi dṚyate mokṣas tulasṚ bhakṣitā yadi
lubdhakenātma-dehena bhakṣitaṃ tulasṚ-dalam |
samprāpto mat-padaṃ nūnaṃ kṛtvā prāñasya saṃkṣayam
purāñāntare ca-
upoṣya dvādaśṚṃ śuddhāṃ parāñe tulasṚ-dalam |
prāśayed yadi viprendra aśvamedhāṣṭakaṃ labhet
iti |
tathaiva tulasṚ-sparsat kṛṣña-cakreña rakṣitaḥ |
brahma-bandhur iti khyāto hari-bhakti-sudhodaye
ata evoktam-
kiṃ citram asyāḥ patitaṃ tulasyā
dalaṃ jalaṃ vā patitaṃ punṚte |
lagnādhibhāla-sthalam ālavāla-
mṛtsnāpi kṛtsnāgha-vināśanāya
iti |
śrṚmat-tulasyāḥ patrasya māhātmyaṃ yady apṚdṛśam |
tathāpi vaiṣñavais tan na grāhyaṃ kṛṣñārpañaṃ vinā
kṛṣña-priyatvāt sarvatra śrṚ-tulasyāḥ prasaŚgataḥ |
saŚkṚrtyamānaṃ dhātryāś ca māhātmyaṃ likhyate 'dhunā
atha dhātrṚ-māhātmyaṃ skānde brahma-nārada-saṃvāde-
dhātrṚ-cchāyāṃ samāśritya yo 'rcayec cakra-pāñinām |
puṣpe puṣpe 'śvamedhasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ
tatraivāgre-
dhātrṚ-cchāyāṃ tu saṃspṛśya kuryāt piñḍaṃ tu yo mune |
muktiṃ prayānti pitaraḥ prasādān mādhavasya ca
mūrdhni ghrāñe mukhe caiva dehe ca muni-sattama |
dhatte dhātrṚ-phalaṃ yas tu sa mahātmā su-durlabhaḥ
dhātrṚ-phala-viliptāŚgo dhātrṚ-phala-vibhūṣitaḥ |
dhātrṚ-phala-kṛtāhāro naro nārāyaño bhavet
yaḥ kaścid vaiṣñavo loke dhatte dhātrṚ-phalaṃ mune |
priyo bhavati devānāṃ manuṣyāñāṃ tu kā kathā
yaḥ kaścid vaiṣñavo loke mithyācāro 'pi duṣṭa-dhṚḥ |
punāti sakalān lokān dhātrṚ-phala-dalānvitaḥ
dhātrṚ-phalāni yo nityaṃ vahate kara-sampuṭe |
tasya nārāyaño devo varam ekaṃ prayacchati
dhatrṚ-phalaṃ ca bhoktavyaṃ kadācit kara-sampuṭāt |
yaśaḥ śriyam avāpnoti prasādāc cakra-pāñinaḥ
dhātrṚ-phalaṃ ca tulasṚ mṛttikā dvārakodbhavā |
saphalaṃ jṚvitaṃ tasya tritayaṃ yasya veśmani
dhātrṚ-phalais tu saṃmiśraṃ tulasṚ-dala-vāsitam |
pibate vahate yas tu tṚrtha-koṭi-phalaṃ labhet
yasmin gṛhe bhavet toyaṃ tulasṚ-dala-vāsitam |
dhātrṚ-phalaiś ca viprendra gāŚgeyaiḥ kiṃ prayojanam
tulasṚ-dala-naivedyaṃ dhātryā yasya phalaṃ gṛhe |
kavacaṃ vaiṣñavaṃ tasya sarva-pāpa-vināśanam
brahma-purāñe ca-
dhātrṚ-phalāni tulasṚ hy anta-kāle bhaved yadi |
mukhe caiva śirasy aŚge pātakaṃ nāsti tasya vai
kṛtvā tu bhagavat-pūjāṃ na tṚrthaṃ snānam ācaret |
na ca devālayopetāspṛśya-saṃsparśanādinā
atha snāna-viśeṣa-kalaḥ
smṛty-artha-sāre-
na snāyād utsave tṚrthe māŚgalyaṃ vinivartya ca |
anuvrajya suhṛd-bandhūn arcayitveṣṭa-devatām
viṣñu-smṛtau ca-
viṣñv-ālaya-samṚpa-sthān viṣñu-sevārtham āgatān |
cāñḍālān patitān vāpi spṛṣṭvā na snānam ācaret
deva-yatra-vivāheṣu yajñopakarañeṣu ca |
utsaveṣu ca sarveṣu spṛṣṭāspṛṣṭir na vidyate
evaṃ prātaḥ samabhyarcya śrṚ-kṛṣñaṃ tad-anantaram |
śāstrābhyāsaṃ dvijaḥ śaktyā kuryād vipro viśeṣataḥ
yad uktam-
śruti-smṛtṚ ubhe netre viprāñaṃ parikṚrtite |
ekena vikalaḥ kāño dvābhyām andhaḥ prakṚrtitaḥ
kiṃ ca kaurme vyasa-gṚtāyām-
yo 'nyatra kurute yatnaṃ anādhṚtya śrutiṃ dvijaḥ |
sa samūḍho na sambhāṣyo veda-bāhyo dvijātibhiḥ
na veda-patha-mātreña santusyed esa vai dvijaḥ |
yathoktācāra-hinas tu paŚke gaur iva sidati
yo 'dhṚtya vidhivad vedaṃ vedārthaṃ na vicārayet |
sa cāndhaḥ śūdra-kalpas tu padārthaṃ na prapadyate
iti |
ato 'dhṚtyānvahaṃ vidvān athādhyāpya ca vaiṣñavaḥ |
samarpya tac ca kṛṣñāya yateta nija-vṛttaye
vṛttau satyāṃ ca śṛñuyāt sādhūn saŚgatya sat-kathām
saptama-skandhe [BhP 7.11.18-20]-
ṛtāmṛtābhyāṃ jṚveta mṛtena pramṛtena vā |
satyānrtābhyām api vā na sva-vṛttyā kadācana
ṛtam uñcha-śilaṃ proktaṃ amṛtaṃ syād ayācitam |
mṛtaṃ tu nityaṃ yācñā syāt pramṛtaṃ karṣañaṃ smṛtam
satyānṛtaṃ tu vāñijyaṃ śva-vṛttir nṚca-sevanam
ātmano nṚca-lokānāṃ sevanaṃ vṛtti-siddhaye |
nitarāṃ nindyate sadbhir vaiṣñavasya viśeṣataḥ
tad uktaṃ-
sevā śva-vṛttir yair uktā na samyak tair udāhṛtam |
svacchanda-caritaḥ kva śvā vikrṚtāsuḥ kva sevakaḥ
pañṚ-kṛtyātmanaḥ prāñān ye vartante dvijādhamāḥ |
teṣāṃ durātmanām annaṃ bhuktvā cāndrāyañaṃ caret
iti |
śukla-vṛtter asiddhau ca bhojyānnān śūdra-vargataḥ |
tathaiva grāhyāgrāhyāñi jānṚyāc chāstrato budhaḥ
śukla-vṛttiś ca
śrṚ-viṣñu-dharmottare trtiya-khañḍe-
pratigraheña yal labdhaṃ yajyataḥ śiṣyatas tathā |
gunānvitebhyo viprasya śuklaṃ tat tri-vidhaṃ smṛtam
yuddhopakārāl labdhaṃ ca dañḍāc ca vyavahārataḥ |
kṣatriyasya dhanaṃ śuklaṃ tri-vidhaṃ parikṚrtitam
kṛṣi-vāñijya-go-rakṣaḥ kṛtvā śuklaṃ tathā viśaḥ |
dvija-śuśrūṣayā labdhaṃ śuklaṃ śūdrasya kṚrtitam
kramāgataṃ prṚti-dānaṃ prāptaṃ ca saha bhāryayā |
aviśeṣena sarveṣāṃ dhanaṃ śuklaṃ prakṚrtitam
atha grāhyāgrāhyāñi
kaurme tatraiva-
nādyāc chūdrasya vipro 'nnaṃ mohād vā yadi kāmataḥ |
na śūdra-yoniṃ vrajati yas tu bhuŚkte hy anāpadi
duṣkṛtaṃ hi manuṣyasya sarvam anne pratiṣṭhitam |
yo yasyānnaṃ samaśnāti sa tasyāśnāti kilbiṣam
ārdhikaḥ kula-mitraś ca sva-gopālaś ca nāpitaḥ |
ete śūdreṣu bhojyānnā dattvā svalpa-pañaṃ budhaiḥ
pāyasaṃ sneha-pakvaṃ yad go-rasaṃ caiva śaktavaḥ |
piñyākaṃ caiva tailaṃ ca śūdrād grāhyaṃ tathaiva ca
aŚgirāḥ-
go-rasaṃ caiva śaktūṃś ca taila-piñyākam eva ca |
apūpān bhakṣayec chūdrāt yat kiñcit payasā kṛtam
atri-smṛtau-
sva-sutāyāś ca yo bhuŚkte sa bhuŚkte pṛthivṚ-malam |
narendra-bhavane bhuktvā viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ
dāsa-nāpita-gopāla- kula-mitrārdha-sṚriñaḥ |
bhojyānnāḥ śūdra-varge 'mṚ tathātma-vinivedakaḥ
madhūdakaṃ phalaṃ mūlam edhāṃsy-abhaya-dakṣiñā |
abhyudyatāni tv etāni grāhyāñy api nikṛṣṭataḥ
khala-kṣetra-gataṃ dhanyaṃ kūpa-vāpisu yaj jalam |
agrāhyād api tad-grāhyaṃ yac ca goṣṭha-gataṃ payaḥ
pānṚyaṃ pāyasaṃ bhakṣyaṃ ghṛtaṃ lavañam eva ca |
hasta-dattaṃ na gṛhñṚyāt tulyaṃ go-māṃsa-bhakṣañaiḥ
manu-smṛtau-
samudraṃ saindhavaṃ caiva lavañe paramādbhute |
pratyakṣe api tu grāhye niṣedhas tv anya-gocaraḥ
āyasenaiva pātreña yad annam upanṚyate |
bhoktā tad viṭ-samaṃ bhuŚkte dātā ca narakaṃ vrajet
go-rakṣakān vāñijakān tathā kāruka-śṚlinaḥ |
proṣyān vārdhūṣikāṃś caiva viprān śūdravad ācaret
kaurme ca tatraiva-
tṛñaṃ kāṣṭhaṃ phalaṃ puṣpaṃ prakāśaṃ vai harer budhaḥ |
dharmārthaṃ kevalaṃ vipra hy anyathā patito bhavet
tila-mudga-yavādṚnāṃ muṣṭir grāhyā pathi sthitaiḥ |
kṣudhārthair nānyathā vipra dharma-vidbhir iti sthitiḥ
vaiṣñavānāṃ hi bhoktavyaṃ prārthyānnaṃ vaiṣñavaiḥ sadā |
avaiṣñavānām annaṃ tu parivarjyam amedhyavat
tathā ca pādme devadūta-vikuñḍala-saṃvāde-
prārthayed vaiṣñavād annaṃ prayatnena vicakṣañaḥ |
sarva-pāpa-viśudhy-arthaṃ tad-abhāve jalaṃ pibet
nāradiye-
mahā-pātaka-saṃyukto vrajed vaiṣñava-mandiram |
yācayed annam amṛtaṃ tad-abhāve jalaṃ pibet
viṣñu-smṛtau-
śrotriyānnaṃ vaiṣñavānnaṃ huta-śeṣaṃ ca yad-dhaviḥ |
ānakhāt śodhayet pāpaṃ tuṣāgniḥ kanakaṃ yathā
skānde mārkañḍeya-bhagṚratha-saṃvāde-
śuddhaṃ bhāgavatasyānnaṃ śuddhaṃ bhagṚrathi-jalam |
śuddhaṃ viṣñu-paraṃ cittaṃ śuddham ekādaśṚ-vratam
avaiṣñava-gṛhe bhuktvā pṚtvā vā jānato 'pi vā |
śuddhiś cāndrāyañe prokta iṣṭāpūrtaṃ vṛthā sadā
śrṚ-prahlāda-vākye ca-
keśavārcā gṛhe yasya na tiṣṭhati mahṚ-pate |
tasyānnaṃ naiva bhoktavyam abhakṣyeña samaṃ smṛtam
kecid vṛtty-anapekṣasya japa-śraddhāvataḥ prabho |
viśvastasyādiśanty asmin kāle 'pi kṛtino japam
atha madhyāhnika-kṛtyāni
madhyāhne snānataḥ pūrvaṃ puṣpādy āhṛtya vā svayam |
bhṛtyādinā vā sampādya kuryān madhyāhnikṚḥ kriyāḥ
snānāśaktau ca madhyāhne snānam ācārya māntrikam |
yathoktaṃ bhagavat-pūjāṃ śaktaś cet prāgvad ācaret
atha vaiṣñava-vaisvadevadi-vidhiḥ
tataḥ kṛṣñārpitenaiva śuddhenānena vaiṣñavaḥ |
vaiśvadevādikaṃ daivaṃ karma paitraṃ ca sādhayet
tad uktaṃ ṣaṣṭhe dina-vibhāge tu kuryāt pañca mahā-makhān |
daivo homena yajñaḥ syāt bhautas tu bali-dānatah
paitro viprānna-dānena paitreña balināthavā |
kiñcid anna-pradānād vā tarpañād vā catur-vidhaḥ
nṛ-yajño 'tithi-satkārāt hanta-kāreña cāmbunā |
brahma-yajño veda-japāt purāña-paṭhanena vā
tan-nityatā
kaurme-
akṛtvā tu dvijaḥ pañca mahā-yajñān dvijottamaḥ |
bhuñjṚta cet su-mūḍhātmā tiryag-yoniṃ sa gacchati
atha vaiṣñava-śrāddha-vidhiḥ
prāpte śrāddha-dine 'pi prāg annaṃ bhagavate 'rpayet |
tac-cheṣeñaiva kurvṚta śrāddhaṃ bhāgavato narah
yac ca smṛtau-
gṛhāgni-śiṣu-devānāṃ yatṚnāṃ brahmācāriñām |
pitṛ-pāko na dātavyo yāvat piñḍān na nirvapet
iti |
Ṛdṛñ sāmānya-vacanam viśeṣa-vacana-vrajaih |
śruti-smṛti-purāñādi- varttibhir bādhyate dhruvam
tathā ca pādme-
viṣñor niveditānnena yaṣṭavyaṃ devatāntaram |
pitṛbhyaś cāpi tad deyam tad ānantyāya kalpate
mokṣa-dharme nāradoktau-
sātvataṃ vidhim āsthāya prāñ sūrya-mukha-nisṛtam |
pūjāyām āsa deveśaṃ tac-cheṣeña pitāmahān
brahmāñḍa-purāñe-
yaḥ śrāddha-kāle hari-bhukta-śeṣam
dadāti bhaktyā pitṛ-devatānām |
tenaiva piñḍāṃs tulasṚ-vimiśrān
ākalpa-koṭiṃ pitaraḥ su-tṛptāḥ
skānde-
devān pitṄn samuddiśya yad viṣñor viniveditam |
tān uddiśya tathā kuryāt pradānaṃ tasya caiva hi
prayānti tṛptim atulāṃ sodakena tu tena vai |
mukunda-gātra-lagnena brāhmañānāṃ vilepanam
candanena tu piñḍanam kartavyaṃ pitṛ-tṛptaye |
devānāṃ ca pitṄñāṃ ca jāyate tṛpti-rakṣayā
evaṃ kṛte mahṚ-pala mā bhavet saṃśayaḥ kvacit
tatraiva śrṚ-purusottama-khañḍe-
annādyaṃ śrāddha-kāle tu patitādyair nirṚkṣitam |
tulasṚ-dala-miśreña salilenābhiṣiñcayet
tad-annaṃ śuddhatām eti viṣñor naivedya-miśritam |
viṣñor naivedya-śeṣaṃ tu tasmād deyaṃ dvijātmanām |
piñḍe caiva viśeṣena pitṄñāṃ tṛptim icchatā
tatraiva śrṚ-brahma-nārada-saṃvāde-
pitṄn uddiśya yaiḥ pūjā keśavasya kṛtā naraih |
tyaktvā te nārakṚṃ pṚḍāṃ muktiṃ yānti mahā-mune
dhanyās te mānavā loke kali-kāle viśeṣatah |
ye kurvanti harer nityaṃ pitr-arthaṃ pūjanaṃ mune
kiṃ dattair bahubhir piñḍair gayā-śrāddhādibhir mune |
yair arcito harir bhaktyā pitr-arthaṃ ca dine dine
yam uddiśya hareḥ pūjā kriyate muni-puŚgava |
uddhṛtya narakāvāsāt taṃ nayet paramaṃ padam
yo dadāti hareḥ sthānaṃ pitṄn uddiśya nārada |
kartavyaṃ hi pitṄñāṃ yat tat kṛtaṃ tena bho dvija
śrutau ca-
eka eva nārāyaña āsṚt, na brahmā, neme dyāvā-pṛthivyau, sarve devāḥ, sarve pitaraḥ, sarve manusyāḥ | viṣñunā aśitam aśnanti viṣñunāghrātaṃ jighranti, viṣñunā pṚtaṃ pibanti, tasmād vidhvaṃso viṣñūpāhṛtaṃ bhakṣayeyuḥ
iti |
ata evoktaṃ śrṚ-bhagavatā viṣñu-dharme-
prāñebhyo juhuyād annaṃ man-niveditam uttamam |
tṛpyanti sarvadā prāñā man-nivedita-bhakṣañāt
tasmāt sarva-prayatnena pradeyaṃ man-niveditam |
mamāpi hṛdaya-sthasya pitṄñāṃ ca viśeṣataḥ
kiṃ ca tatraivānyatra-
bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca yat kiñcid anivedyāgra-bhoktari |
na deyaṃ pitṛ-devebhyaḥ prāyaścittṚ yato bhavet
svargādau kathito devair agra-bhug bhagavān hariḥ |
yajña-bhāga-bhujo devās tatas tena prakalpitāḥ
skānde śrṚ-mārkañḍeya-bhagṚratha-saṃvāde-
yas tu vidyā-vinirmuktaṃ mūrkhaṃ matvā tu vaiṣñavam |
vedavidbhyo 'vadād vipraḥ śrāddhaṃ tad rākṣasaṃ bhavet
siktha-mātraṃ tu yad bhuŚkte jalaṃ gañḍūṣa-mātrakam |
tad-annaṃ meruñā tulyaṃ taj jalaṃ sāgaropamam
brahma-purāñe śrṚ-brahma-vacanam-
śaŚkhāŚkita-tanur vipro bhuŚkte yasya ca veśmani |
tad-annaṃ svayam aśnāti pitṛbhiḥ saha keśavaḥ
smṛtiś ca-
surābhāñḍastha-pṚyūṣaṃ yathā naśyati tat-kṣañāt |
cakrāŚka-rahitaṃ śrāddhaṃ tathā śātātapo 'bravṚt
kiṃ ca, śrṚ-viṣñu-rahasye-
niveśayen naro mohād anya-paŚktau hareḥ priyam |
sa paten niraye ghore paŚkti-bhedṚ narādhamaḥ
atha śrṚ-bhagavad-arpañe niṣiddham
niveditaṃ yad anyasmai tad ucchiṣṭaṃ hi kathyate |
ataḥ kathañcid api tan na śrṚ-bhagavate'rpayet
tathā caikādaśa-skandhe śrṚ-bhagavad-uktau [BhP 11.11.40]-
api dṚpāvalokaṃ me nopayuñjyān niveditam
nāradṚye-
pitṛ-śeṣaṃ tu you dadyād dharaye paramātmane |
retodāḥ pitaras tasya bhavanti kleśa-bhāginaḥ
śrṚ- viṣñu-dharme-
hari-śeṣaṃ havir dadyāt pitṄñām akṣayaṃ bhavet |
na punaḥ pitṛ-śeṣaṃ tu harer brahmādi-sad-guroḥ
anyatra ca-
dakṣādayaś ca pitaro bhṛtyā indrādayaḥ surāḥ |
atas tad-bhakta-śeṣaṃ tu viṣñor naiva nivedayet
iti |
evam āvaśyakaṃ kṛtvā vaiṣñavebhyo vibhajya ca |
śrṚman-mahā-prasādānnaṃ bhuñjṚta saha bandhubhiḥ
tathā ca prahlāda-pañcarātre-
svabhāvasthaiḥ karma-jaḍān vañcayan draviñādibhiḥ |
harer naivedya-sambhārān vaiṣñavebhyaḥ samarpayet
ataiva vaiṣñava-tantre-
harer niveditaṃ kiñccin na dadyāt karhicid budhaḥ |
abhaktebhyaḥ saśalyebhyo yad davan niraye vrajet
viṣñu-dharmottare-
avaiṣñave deva-dhṛtaṃ nirmālyaṃ na prayacchati |
naivedyaṃ vā mahābhāga tasya tuṣyati keśavaḥ
iti |
kathañcid api nāśnṚyād akṛtvā kṛṣña-pūjanam |
na cāsamarpya govinde kiñcid bhuñjṚta vaiṣñavaḥ
atha pūjā-vyatirikta-bhojana-doṣāḥ
śrṚ-kūrma-purāñe-
anarcayitvā govindaṃ yair bhuktaṃ dharma-varjitaiḥ |
śvāna-viṣṭhā-samaṃ cānnaṃ nṚraṃ ca surayā samam
kiṃ ca-
yo mohād athavālasyād akṛtvā devatārcanam |
bhuŚkte sa yāti narakaṃ śūkareṣv iha jāyate
viṣñu-dharmottare-
eka-kālaṃ dvikālaṃ vā tri-kālaṃ pūjayed dharim |
apūjya bhojanaṃ kurvan narakāñi vrajen naraḥ
nāradṚye ca-
prātar madhyandinaṃ sāyaṃ viṣñu-pūjā smṛtā budhaiḥ |
aśakto vistareñaiva prātaḥ sampūjya keśavam
madhyāhne caiva sāyaṃ ca puṣpāñjalim api kṣipet |
madhyāhne vā vistareña saṃkṣepeñāthavā harim
sambhojya bhojanaṃ kuryād anyathā narakaṃ vrajet
athānarpita-bhoga-niṣedhaḥ
hāyaśṚrṣa-pañcarātre-
na tv evāpūjya bhuñjṚta bhagavantaṃ janārdanam |
na tat svayaṃ samaśnṚyāt yad viṣñau na nivedayet
brahmāñḍa-purāñe -
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyam anna-pānādyam auṣadham |
anivedya ca bhuñjṚta yad āhārāya kalpitam
anivedyaṃ tu bhuñjānaḥ prāyaścittṚ bhaven naraḥ |
tasmāt sarvaṃ nivedyaiva viṣñor bhuñjṚta sarvadā
pādme gautamāmbarṚṣa-saṃvāde-
ambarṚṣa gṛhe pakvaṃ yad abhṚṣṭaṃ sadātmanaḥ |
anivedya harer bhuñjan sapta-kalpāni nārakṚ
tatraivottara-kāñḍe śivomā-saṃvāde (6.253.112)-
avaiṣñavānāṃ yac cānnaṃ patitānāṃ tathaiva ca |
anarpitaṃ tathā viṣñau śva-māṃsa-sadṛśaṃ bhavet
viṣñu-smṛtau-
anivedya tu yo bhuŚkte haraye paramātmane |
majjanti pitaras tasya narake śāśvatṚḥ samāḥ
ataiva gautmāmbarṚṣa-saṃvāde-
ambarṚṣa navaṃ vastraṃ phalam annaṃ rasādikam |
kṛtvā viṣñūpabhuktaṃ tu sadā sevyaṃ hi vaiṣñavaiḥ
viṣñu-dharmāgnipurāñayoḥ-
gandhānna-vara-bhakṣyāṃś ca srajo vāsāṃsi bhūṣañam |
dattvā tu devadevāya tac-cheṣāñy upabhuñjate
gāruḍe-
pādodakaṃ piben nityaṃ naivedyaṃ bhakṣayed dhareḥ |
śeṣāś ca mastake dhāryā iti vedānuśāsanam
ṣaṣṭha-skandhe puṃsavana-vrata-prasaŚge [BhP 6.19.20]-
udvāsya devaṃ sve dhāmni tan niveditam agrataḥ |
adyād ātma-viśuddhy-arthaṃ sarva-kāmārtha-siddhaye
aṣṭama-skandhe ca payo-vrata-prasaŚge [BhP 8.16.42]-
niveditaṃ tad-bhaktāya dadyād bhuñjṚta vā svayam
gautamṚya-tantre-
śuklopacāra-sambhārair nityaśo harim arcayet |
nivedya kṛṣñāya vidhivad annaṃ bhuñjṚta tat svayam |
athavā sātvate dadyād yadi labhyate bhaktitaḥ
śarat-pradṚpe ca-
bhakta-kṣaña-kṣaño devaḥ smṛtiḥ sevā sva-veśmani |
sva-bhojyasyārpañaṃ dānaṃ phalam indrādi-durlabham
atha naivedya-bhakṣaña-vidhiḥ
dṛṣṭvā mahā-prasādānnaṃ tat prāŚ natvābhimantrayet |
sveṣṭa-nāmnā tato mūla-manunā vāra-saptakam
dharmarājādi-bhāgaṃ cāpāsya śrṚ-carañāmṛtam |
tulasṚṃ cātra nikṣipya ślokān saŚkṚrtayed imān
yasyocchiṣṭaṃ hi vāñchanti brahmādyā ṛṣayo 'malāḥ |
siddhādyāś ca hares tasya vayam ucchiṣṭa-bhojinaḥ
kiṃ ca-
yasya nāmnā vinaśyanti mahāpātaka-rāśayaḥ |
tasya śrṚ-kṛṣña-devasya vayam ucchiṣṭa-bhojinaḥ
ucchiṣṭa-bhojinas tasya vayam adbhuta-karmañaḥ |
yo bālya-lṚlayā tāṃs tān pūtanādṚn apātayat
ekādaśa-skandhe [BhP 11.6.46]-
tvayopabhukta-srag-gandha-vāso 'laŚkāra-carcitāḥ |
ucchiṣṭa-bhojino dāsās tava māyāṃ jayemahi
yato 'mṛtopastarañam asṚty uktvā yathā-vidhi |
pañca prāñāhutṚḥ kṛtvā bhuñjṚta purataḥ prabhoḥ
śrṚ-viṣñu-purāñe [ViP 3.11.77, 79-80, 82-3, 86-91, 95-6, 98] aurva-sagara-saṃvāde-
praśasta-ratna-pāñis tu bhuñjṚta prayato gṛhṚ
puñya-gandhau śasta-mālya-dhārṚ caiva nareśvara |
naika-vastra-dharo 'thārdra-pāñi-pādo mahṚpate
viśuddha-vadanaḥ prṚto bhuñjṚta na vidiŚ-mukhaḥ |
prāŚ-mukhodaŚ-mukho vāpi na caivānya-manā naraḥ
dattvā tu bhaktaṃ śiṣyebhyaḥ kṣudhitebhyas tathā gṛhṚ |
praśasta-śuddha-pātre tu bhuñjṚtākupito dvijaḥ
nāsandi-saṃsthite pātre nādeśe ca nareśvara |
nākāle nātisaŚkṚrñe dattvāgraṃ ca naro 'gnaye |
nāśeṣaṃ puruṣo 'śnṚyād anyatra jagatṚ-pate
madhvambhu-dadhi-sarpibhyaḥ saktubhyaś ca vivekavān |
aśnṚyāt tan-mayo bhūtvā pūrvaṃ tu madhuraṃ rasam
lavañāmle tathā madhye kaṭu-tiktādikāṃs tataḥ |
prāg dravaṃ puruṣo 'śnṚyān madhye kaṭhināśanam
ante punar dravāśṚ tu balārogye na muñcati |
pañca-grāsaṃ mahā-maunaṃ prāñādyāpyāyanāya tat
bhuktvā samyag athācamya prāŚ-mukhodaŚmukho 'pi vā |
yathāvat punar ācāmet pāñṚ prakṣālya mūlataḥ
svasthaḥ praśānta-cittas tu kṛtāsana-parigrahaḥ |
abhṚṣṭa-devatānāṃ tu kurvṚta smarañaṃ naraḥ
agastir agnir baḍavānalaś ca
bhuktaṃ mayānnaṃ jarayatv aśeṣam |
sukhaṃ ca me tat-pariñāma-sambhavaṃ
yacchantv arogo mama cāstu dehe
viṣñuḥ samastendriya-deha-dehṚ
pradhāna-bhūto bhagavān yathaikaḥ |
satyena tenāttam aśeṣam annam
ārogyadaṃ me pariñāmam etu
ity uccārya sva-hastena parimṛjya tathodaram |
anāyāsa-pradāyṚni kuryāt karmāñy atandritaḥ
kaurme vyāsa-gṚtāyām-
prāŚ-mukho 'nnāni bhuñjṚta sūryābhimukham eva vā |
āsṚnaḥ svāsane siddhe bhūmyāṃ pādau nidhāya ca
āyuṣyaṃ prāŚ-mukho bhuŚkte yaśasyaṃ dakṣiñāmukhaḥ |
śriyaṃ pratyaŚ-mukho bhuŚkte ṛtaṃ bhuŚkte udaŚ-mukhaḥ
pañcārdro bhojanaṃ kuryād bhūmau pātraṃ nidhāya ca |
upavāsena tat tulyaṃ manur āha prajāpatiḥ
upalipte śucau deśe pādau prakṣālya vai karau |
ācamyārdrānano 'krodhaḥ pañcārdro bhojanaṃ caret
mahā-vyāhṛtibhis tv annaṃ parivāryodakena tu |
amṛtopastarañam asṚtyapośāna-kriyāṃ caret
svāhā-prañava-saṃyuktāṃ prāñāyety āhutiṃ tataḥ |
apānāya tato hutvā vyānāya tad-anantaram
udānāya tataḥ kuryāt samānāyeti pañcamṚm |
vijñāya tattvam eteṣāṃ juhuyād ātmani dvijāḥ
śeṣam annaṃ yathākāmaṃ bhuñjṚta vyañjanair yutam |
dhyātvā tan-manasā devam ātmānaṃ vai prajāpatim
amṛtāpidhānam asṚty upariṣṭād apaḥ pibet
kiṃ ca, tatraiva-
yad bhuŚkte veṣṭita-śirā yac ca bhuŚkte vidiŚ-mukhaḥ |
sopānatkaś ca yad bhuŚkte sarvaṃ vidyāt tad āsuram
nārdha-rātre na madhyāhne nājṚrñaṃ nārdra-vastra-dhṛk |
na ca bhinnāsana-gato na yāne saṃsthito 'pi vā
na bhinna-bhājane caiva na bhūmyāṃ na ca pāñiṣu |
anārogyam anāyuṣyam asvargyaṃ cātibhojanam |
apuñyaṃ loka-vidviṣṭaṃ tasmāt tat parivarjayet
kiṃ ca-
na vāma-hastenoddhṛtya pibed vaktreña vā jalam
viṣñu-smṛtau-
pibataḥ patate toyaṃ bhājane mukha-nirgayam |
abhojyaṃ tad bhaved annaṃ bhuktvā cāndrāyañaṃ caret
mārkañḍeye-
bhuñjṚtānnaṃ ca tac-citto hy antarjāsu sadā naraḥ |
upaghātād ṛte doṣānnānnasyodṚrayed budhaḥ
anyatra ca-
hastādṛte'mbunānyenān aśnan pātrād ṛte pibet |
dakṣiñaṃ tu parityajya vāme nṚraṃ nighāpayet |
abhojyaṃ tad bhaved annaṃ pānṚyaṃ ca surā-samam
tṛpto dadyād dhi tad-annaṃ śeṣaṃ durgata-tṛptaye
samyag ācamya dakṣāŚghrer aŚguṣṭhe vāri nikṣipet
tataḥ saṃsmṛtya santuṣṭaḥ puṣṭidām iṣṭa-devatām |
sannikṛṣṭair vṛtaḥ śiṣṭair japed anna-pater manūn |
annapate'nnasya no dehi
ity ādi |
bhakṣayed atha tāmbūlaṃ prasādaṃ vallavṚ-prabhoḥ |
śiṣṭair iṣṭair japed divyaṃ bhagavan nāma-maŚgalam
atha naivedya-māhātmyam
vārāhe-
yo mamaivārcanaṃ kṛtvā tatra prāpañam uttamam |
śeṣam annaṃ śam aśnāti tataḥ saukhyataraṃ nu kim
skānde-
tavopahāraṃ bhuktvā yaḥ sevate yajña-pūruṣam |
sevitaṃ tena niyataṃ puroḍāśo mahādhiyā
kiṃ ca tatraiva-
śaŚkhodakaṃ tṚrtha-varād variṣṭhaṃ
pādodakaṃ tṚrtha-gañād gariṣṭham |
naivedya-śeṣaṃ kratu-koṭi-puñyaṃ
nirmālya-śeṣaṃ vrata-dāna-tulyam
naivedya-śeṣaṃ tula-sṚvi-miśraṃ
viśeṣataḥ pāda-jalena siktam |
yo 'śnāti nityaṃ purato murāreḥ
prāpnoti yajñāyuta-koṭi-puñyam
ṣaḍbhir māsopavāsais tu yat phalaṃ parikṚrtitam |
viṣñor naivedya-śeṣe yat phalaṃ tad bhuñjatāṃ kalau
kiṃ ca, tatra śrṚ-śālagrāma-śilā-māhātmye-
bhaktyā bhunakti naivedyaṃ śālagrāma-śilārpitam |
koṭiṃ makhasya labhate phalaṃ śata-sahasraśaḥ
brahma-vāri-gṛhasthaiś ca vānaprasthaiś ca bhikṣubhiḥ |
bhoktavyaṃ viṣñu-naivedyaṃ nātra kāryā vicārañā
bhuktvānya-deva-naivedyaṃ dvijaś cāndrāyañaṃ caret |
bhuktvā keśava-naivedyaṃ yajña-koṭi-phalaṃ labhet
tatraiva śrṚ-brahma-nārada-saṃvāde-
agniṣṭoma-sahasrais tu vājapeya-śatair api |
tat phalaṃ prāpyate nūnaṃ viṣñor naivedya-bhakṣañāt
hṛdi rūpaṃ mukhe nāma naivedyam udare hareḥ |
pādodakaṃ ca nirmālyaṃ mastake yasya so 'cyutaḥ
kiṃ ca-
pāvanaṃ viṣñu-naivedyaṃ sura-siddharṣibhiḥ smṛtam |
anya-devasya naivedyaṃ bhuvattvācāndrāyañaṃ caret
koṭi-yajñais tu yat puñyaṃ māsopoṣaña-koṭibhiḥ |
tat phalaṃ prāpyate pumbhir viṣñor naivedya-bhakṣañāt
tulasyāś ca rajo-juṣṭaṃ naivedyasya ca bhakṣañam |
nirmālyaṃ ca dhṛtaṃ yena mahā-pātaka-nāśanam
bṛhad-viṣñu-purāñe --
naivedyaṃ jagadṚśasya anna-pānādikaṃ ca yat |
brahmavan nirvikāraṃ hi yathā viṣñus tathaiva tat
vikāraṃ ye prakurvanti bhakṣañe tad dvijātayaḥ
kuṣṭha-vyādhi-samāyuktāḥ putra-dāra-vivarjitāḥ |
nirayaṃ yānti te viprā yasmān nāvartate punaḥ
viṣñudharmottare-
navam annaṃ phalaṃ puṣpaṃ nivedya madhusūdane |
paścād bhuŚkte svayaṃ yaś ca tasya tuṣyati keśavaḥ
brahmāñḍa-purāñe-
mukundāśana-śeṣaṃ tu yo hi bhuŚkte dine dine |
sikthe sikthe bhavet puñyaṃ cāndrāyaña-śatādhikam
anyatrāpi-
ekādaśṚ-sahasrais tu māsopoṣaña-koṭibhiḥ |
tat phalaṃ prāpyate pumbhir viṣñor naivedya-bhakṣañāt
iti |
tato yathoktam ācamya tāmbūlādi vibhajya ca |
mahā-prasādaṃ dāsyena gṛhñṚyāt prayataḥ svayam
tathā ca navama-skandhe śrṚmad-ambarṚṣa-carite [BhP 9.4.20]-
kāmaṃ ca dāsye na tu kāma-kāmyayā
yathottamaśloka-janāśrayā ratiḥ
naivedya-bhakṣañe yac ca nirmālya-grahañe ca yat |
māhātmyam ādau likhitaṃ jñeyaṃ sarvam ihāpi tat
Original text: Haribhaktivilāsa 1-11 · Edition: Haridasa Sastri · Data entry Gaudiya Grantha Mandira · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0