હરિભક્તિવિલાસ · અધ્યાય 9

ઇતિ ।
ઇતિ શ્રી-ગોપાલ-ભટ્ટ-વિલિખિતે શ્રી-ભગવદ્-ભક્તિ-વિલાસે
પ્રાતર્-અર્ચા-સમાપનો નામાષ્ટમો વિલાસઃ ।
9. મહપ્રસદ-વિલસ
નવમ-વિલાસઃ
મહા-પ્રસાદઃ
સ પ્રસૃદતુ ચૈતન્ય-દેવો યસ્ય પ્રસાદતઃ ।
મહા-પ્રસાદ-જાતાર્હઃ સદ્યઃ સ્યાદ્ અધમો ઽપ્ય્ અહમ્

અથ શશ્ખોદકં તચ્ ચ કૃષ્ઞ-દૃષ્ટિ-સુધોક્ષિતમ્ ।
વૈષ્ઞવેભ્યઃ પ્રદાયાભિવન્દ્ય મૂર્ધનિ ધારયેત્

શશ્ખોદક-માહાત્મ્યં
સ્કાન્દે બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે--
શશ્ખોદકં હરેર્ ભક્તિર્ નિર્માલ્યં પાદયોર્ જલં ।
ચન્દનં ધૂપ-શેષં તુ બ્રહ્મ-હત્યાપહારકમ્

તત્રૈવ શશ્ખ-માહાત્મ્યે-
શશ્ખ-સ્થિતં તુ યત્ તોયં ભ્રામિતં કેશવોપરિ ।
વન્દતે શિરસા નિત્યં ગશ્ગા-સ્નાનેન તસ્ય કિમ્

ન દાહો ન ક્લમો નાર્તિર્ નરકાગ્નિ-ભયં ન હિ ।
યસ્ય શશ્ખોદકં મૂર્ધ્નિ કૃષ્ઞ-દૃષ્ટ્ય્-અવલોકિતમ્

ન ગ્રહા ન ચ કુષ્માઞ્ડાઃ પિશાચોરગ-રક્ષસાઃ ।
દૃષ્ટ્વા શશ્ખોદકં મૂર્ધ્નિ વિદ્રવન્તિ દિશો દશ

કૃષ્ઞ-મૂર્ધ્નિ ભ્રામિતં તુ જલં તચ્-છશ્ખ-સંસ્થિતમ્ ।
કૃત્વા મૂર્ધન્ય્ અવાપ્નોતિ મુક્તિં વિષ્ઞોઃ પ્રસાદતઃ

ભ્રામયિત્વા હરેર્ મૂર્ધ્નિ મન્દિરં શશ્ખ-વારિઞા ।
પ્રોક્ષયેદ્ વૈષ્ઞવો યસ્ તુ નાશુભં તદ્-ગૃહે ભવેત્

નૃરાજન-જલં યત્ર યત્ર પાદોદકં હરેઃ ।
તિષ્ઠતે મુનિ-શાર્દૂલ વર્ધન્તે તત્ર સમ્પદઃ

તત્રૈવાગ્રે-
નૃરાજન-જલં વિષ્ઞોર્ યસ્ય ગાત્રાઞિ સંસ્પૃશેત્ ।
યજ્ઞાવભૃત-લક્ષઞં સ્નાન-જં લભતે ફલમ્

તત્રૈવ શ્રૃ-શિવોક્તૌ-
પાદોદકેન દેવસ્ય હત્યાયુત-સમન્વિતઃ ।
શુધ્યતે નાત્ર સન્દેહસ્ તથા શશ્ખોદકેન હિ

બૃહદ્-વિષ્ઞુ-પુરાઞે ચ-
તૃર્થાધિકં યજ્ઞ-શતાચ્ ચ પાવનં
જલં સદા કેશવ-દૃષ્ટિ-સંસ્થિતમ્ ।
છિનત્તિ પાપં તુલસૃ-વિમિશ્રિતં
વિશેષતશ્ ચક્ર-શિલા-વિનિર્મિતમ્

અથ તૃર્થ-ધારાનં
કૃષ્ઞ-પદબ્જ-તૃર્થં ચ વૈષ્ઞવેભ્યઃ પ્રદાય હિ ।
સ્વયં ભક્ત્ય્-અભિવન્દ્યાદૌ પૃત્વા શિરસિ ધારયેત્

તસ્ય મન્ત્ર-વિધિશ્ ચ પ્રાક્ પ્રાતઃ-સ્નાન-પ્રસશ્ગતઃ ।
લિખિતો હ્ય્ અધુના પાને વિશેષો લિખ્યતે કિયાન્

સ ચોક્તઃ-
ઓં ચરઞં પવિત્રં વિતતં પુરાઞં
યેન પૂતસ્ તરતિ દુષ્કૃતાનિ ।
તેન પવિત્રેઞ શુદ્ધેન પૂતા
અપિ પાપ્માનમ્ અરાતિં તરેમ

લોકસ્ય દ્વારમ્ આર્ચયત્ પવિત્રં જ્યોતિષ્મત્ વિભ્રાજમાનં મહસ્ તદ્ અમૃતસ્ય ધારા બહુધા દોહમાનં ચરઞં લોકે સુધિતં દધતુ

ઇતિ ।
ઇમં મન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય સર્વ-દુષ્ટ-ગ્રહાપહમ્ ।
પ્રાશ્નૃયાત્ પ્રોક્ષયેદ્ દેહં પુત્ર-મિત્ર-પરિગ્રહમ્

કિં ચ-
વિષ્ઞોઃ પાદોદકં પૃતં કોટિ-હત્યાઘ-નાશનમ્ ।
તદ્ એવષ્ટ-ગુનં પાપં ભુમૌ બિન્દુ-નિપતનત્

અથ શ્રૃ-ચરનોદક-પન-માહાત્મ્યં
પાદ્મે ગૌતમામ્બરૃષ-સંવાદે-
હરેઃ સ્નાનાવશેષસ્ તુ જલં યસ્યોદરે સ્થિતમ્ ।
અમ્બરૃષ પ્રઞમ્યોચ્ચૈઃ પાદ-પાંશુઃ પ્રગૃહ્યતામ્

તત્રૈવ દેવદૂત-વિકુઞ્ડલ-સંવાદે-
યે પિબન્તિ નરા નિત્યં શાલગ્રામ-શિલા-જલમ્ ।
પઞ્ચ-ગવ્ય-સહસ્રૈસ્ તુ સેવિતૈઃ કિં પ્રયોજનમ્

કોટિ-તૃર્થ-સહસ્રૈસ્ તુ સેવિતૈઃ કિં પ્રયોજનમ્ ।
નિત્યં યદિ પિબેત્ પુઞ્યં શાલગ્રામ-શિલા-જલમ્

શાલગ્રામ-શિલા-તોયં યઃ પિબેદ્ બિન્દુના સમમ્ ।
માતુઃ સ્તન્યં પુનર્ નૈવ ન પિબેદ્ ભક્તિ-ભાશ્ નરઃ

કિં ચ-
દહન્તિ નરકાન્ સર્વાન્ ગર્ભ-વાસં ચ દારુઞમ્ ।
પૃતં યૈસ્ તુ સદા નિત્યં શાલગ્રામ-શિલા-જલમ્

તત્રૈવ શ્રૃ-યમ-ધુમ્રકેતુ-સંવાદે-
શાલગ્રામ-શિલા-તોયં બિન્દુ-માત્રં તુ યઃ પિબેત્ ।
સર્વ-પાપૈઃ પ્રમુચ્યેત ભક્તિ-માર્ગે કૃતોદ્યમઃ

તત્રૈવ પુલસ્ત્ય-ભગૃરથ-સંવાદે-
પાદોદકસ્ય માહાત્મ્યં ભગૃરથ વદામિ તે ।
પાવનં સર્વ-તૃર્થેભ્યો હત્યા-કોટિ-વિનાશકમ્

ધૃતે શિરસિ પૃતે ચ સર્વાસ્ તુસ્યન્તિ દેવતાઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં તુ પાપાનાં કલૌ પાદોદકં હરેઃ

કિં ચ-
ત્રિભિઃ સારસ્વતં તોયં સપ્તાહેન તુ નાર્મદમ્ ।
સદ્યઃ પુનાતિ ગાશ્ગેયં દર્શનાદ્ એવ યામુનમ્

પુનન્ત્ય્ એતાનિ તોયાનિ સ્નાન-દર્શન-કૃર્તનૈઃ ।
પુનાતિ સ્મરઞાદ્ એવ કલૌ પાદોદકં હરેઃ

કિં ચ-
અર્ચિતૈઃ કોટિભિર્ લિશ્ગૈર્ નિત્યં યત્ ક્રિયતે ફલમ્ ।
તત્ ફલં શત-સહસ્રં પિતે પાદોદકે હરેઃ

અશુચિર્ વા દુરાચારો મહા-પાતક-સંયુતઃ ।
સ્પૃષ્ટ્વા પાદોદકં વિષ્ઞોઃ સદા શુધ્યતિ માનવઃ

પાપ-કોટિ-યુતો યસ્ તુ મૃત્યુ-કાલે શિરો-મુખે ।
દેહે પાદોદકં તસ્ય ન પ્રયાતિ યમાલયમ્

ન દાનં ન હવિર્ યેષાં સ્વાધ્યાયો ન સુરાર્ચનમ્ ।
તે ઽપિ પાદોદકં પૃત્વા પ્રયન્તિ પરમાં ગતિમ્

કાર્ત્તિકે કાર્ત્તિકૃ-યોગે કિં કરિષ્યતિ પુષ્કરે ।
નિત્યં ચ પુષ્કરં તસ્ય યસ્ય પાદોદકં હરેઃ

વિશાખા-ઋક્ષ-સંયુક્ત વૈશાખૃ હિ કરિષ્યતિ ।
પિઞ્ડારકે મહા-તૃર્થે ઉજ્જાયિન્યાં ભગૃરથ

માઘ-માસે પ્રયાગે તુ સ્નાનં કિં કરિષ્યતિ ।
પ્રયાગં સતતં તસ્ય યસ્ય પાદોદકં હરેઃ

પ્રબોધ-વાસરે પ્રાપ્તે મથુરાયાં ચ તસ્ય કિમ્ ।
નિત્યં ચ યામુનં સ્નાનં યસ્ય પાદોદકં હરેઃ

કસ્યામ્ ઉત્તર-વાહિન્યાં ગશ્ગાયાં તુ મૃતસ્ય કિમ્ ।
યસ્ય પાદોદકં વિષ્ઞોર્ મુખે ચૈવાવતિષ્ઠતે

કિં ચ-
હિત્વા પાદોદકં વિષ્ઞોર્ યો ઽન્ય-તૃર્થાનિ ગચ્છતિ ।
અનર્ઘં રત્નમ્ ઉત્સૃજ્ય લોષ્ટ્રં વાઞ્છતિ દુર્મતિઃ

કુરુક્ષેત્ર-સમો દેશો બિન્દુઃ પાદોદકં મતઃ

પતેદ્ યત્રાક્ષયં પુઞ્યં નિત્યં ભવતિ તદ્-ગૃહે ।
ગયા-પિઞ્ડ-સમં પુઞ્યં પુત્રાઞામ્ અપિ જાયતે

પાદોદકેન દેવસ્ય યે કુર્યુઃ પિતૃ-તર્પઞમ્ ।
નાસુરાઞાં ભયં તસ્ય પ્રેત-જન્યં ચ રાક્ષસમ્

ન રોગસ્ય ભયં ચૈવ નાસ્તિ વિઘ્ન-કૃતં ભયમ્ ।
ન દુષ્ટા નૈવ ઘોરાક્ષાઃ સ્વાપદોત્થ-ભયં ન હિ

ગ્રહાઃ પૃદાં ન કુર્વન્તિ ચૌરા નશ્યન્તિ દારુઞાઃ ।
કિં તસ્ય તૃર્થ-ગમને દેવર્ષૃઞાં ચ દર્શને

યસ્ય પાદોદકં મૂર્ધ્નિ શાલગ્રામ-શિલોદ્ભવમ્ ।
પ્રૃતો ભવતિ માર્તઞ્ડઃ પ્રૃતો ભવતિ કેશવઃ ।
બ્રહ્મા ભવતિ સુ-પ્રૃતઃ પ્રૃતો ભવતિ સશ્કરઃ

પાદોદકસ્ય માહાત્મ્યં યઃ પઠેત્ કેશવગ્રતઃ ।
સ યાતિ પરમં સ્થાનં યત્ર દેવો જનર્દનઃ

બ્રહ્માઞ્ડ-પુરાઞે શ્રૃ-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે--
પ્રાયશ્ચિત્તં યદિ પ્રાપ્તં કૃચ્છ્રં વા ત્વ્ અઘ-મર્ષઞમ્ ।
સો ઽપિ પાદોદકં પૃત્વા શુદ્ધિં પ્રાપ્નોતિ તત્-ક્ષઞાત્

અશૌચં નૈવ વિદ્યેત સૂતકે મૃતકે ઽપિ ચ ।
યેષાં પાદોદકં મૂર્ધ્નિ પ્રાશનં યે ચ કુર્વતે

અન્ત-કાલે ઽપિ યસ્યેહ દૃયતે પાદયોર્ જલમ્ ।
સો ઽપિ સદ્-ગતિમ્ આપ્નોતિ સદ્-આચારૈર્ બહિષ્કૃતઃ

અપેયં પિબતે યસ્ તુ ભુશ્ક્તે યશ્ ચાપ્ય્ અભોજનમ્ ।
અગમ્યાગમના યે વૈ પાપાચારાશ્ ચ યે નરાઃ ।
તે ઽપિ પૂજ્યા ભવન્ત્ય્ આશુ સદ્યઃ પાદામ્બુ-સેવનાત્

કિં ચ-
અપવિત્રં યદ્-અન્નં સ્યાત્ પાનૃયં ચાપિ પાપિનામ્ ।
ભુક્ત્વા પૃત્વા વિશુદ્ધઃ સ્યાત્ પૃત્વા પાદોદકં હરેઃ

તપ્ત-કૃચ્છ્રાત્ પઞ્ચ-ગવ્યાન્ મહા-કૃચ્છ્રાદ્ વિશિષ્યતે ।
ચાન્દ્રાયઞાત્ પાર-કૃચ્છ્રાત્ પરાકાદ્ અપિ સુવ્રત ।
કાય-શુદ્ધિર્ ભવત્ય્ આશુ પૃત્વા પાદોદકં હરેઃ

અગુરું કુશ્કુમં ચાપિ કર્પૂરં ચાનુલેપનમ્ ।
વિષ્ઞુ-પાદામ્બુ-સંલગ્નં તદ્ વૈ પાવન-પાવનમ્

દૃષ્ટિ-પૂતં તુ યત્ તોયં વિષ્ઞુના પ્રભવિષ્ઞુના ।
તદ્ વૈ પાપ-હરં પુત્ર કિં પુનઃ પાદયોર્ જલમ્

એતદ્-અર્થમ્ અહં પુત્ર શિરસા વિષ્ઞુ-તત્-પરઃ ।
ધારાયામિ પિબામ્ય્ અદ્ય માહાત્મ્યં વિદિતં મમ

પ્રિયસ્ ત્વમ્ અગ્રજઃ પુત્રસ્ તદ્-અર્થં ગદિતં મયા ।
રહસ્યં મે ત્વ્ અનર્હસ્ય ન વક્તવ્યં કદાચન

ધારયસ્વ સદા મૂર્ધ્નિ પ્રાશનં કુરુ નિત્યશઃ ।
જન્મ-મૃત્યુ-જરા-દુઃખૈર્ મોક્ષં યાસ્યસિ પુત્રક

વિષ્ઞુ-ધર્મોત્તરે-
સદ્યઃ ફલ-પ્રદં પુઞ્યં સર્વ-પાપ-વિનાશનમ્ ।
સર્વ-મશ્ગલ-મશ્ગલ્યં સર્વ-દુઃખ-વિનાશનમ્

દુઃસ્વપ્ન-નાશનં પુઞ્યં વિષ્ઞુ-પાદોદકં શુભમ્ ।
સર્વોપદ્રવ-હન્તારં સર્વ-વ્યાધિ-વિનાશનમ્

સર્વોત્પાત-પ્રશમનં સર્વ-પાપ-નિવારઞમ્ ।
સર્વ-કલ્યાઞ-સુખદં સર્વ-કામ-ફલ-પ્રદમ્

સર્વ-સિદ્ધિ-પ્રદં ધન્યં સર્વ-ધર્મ-વિવર્ધનમ્ ।
સર્વ-શત્રુ-પ્રશમનં સર્વ-ભોગ-પ્રદાયકમ્

સર્વ-તૃર્થસ્ય ફલ-દમ્ મૂર્ધ્નિ પાદામ્બુ-ધારઞમ્ ।
પ્રયાગસ્ય પ્રભાસસ્ય પુષ્કરસ્ય ચ સેવને ।
પૃથૂદકસ્ય તૃર્થસ્ય આચાન્તો લભતે ફલમ્

ચક્ર-તૃર્થં ફલં યાદૃક્ તાદૃઞ્ પાદામ્બુ-ધારઞાત્ ।
સરસ્વત્યાં ગયાયાં ચ ગત્વા યત્ પ્રાપ્નુયાત્ ફલમ્ ।
તત્ ફલં લભતે શ્રેષ્ઠં મૂર્ધ્નિ પાદામ્બુ-ધારઞાત્

સ્કાન્દે-
પાદોદકસ્ય માહાત્મ્યં દેવો જાનાતિ શશ્કરઃ ।
વિષ્ઞુ-પાદ-ચ્યુતા ગશ્ગા શિરસા યેન ધારિતા ।
સ્થાનં નૈવાસ્તિ પાપસ્ય દેહિનાં દેહ-મધ્યતઃ

સ-બાહ્યાભ્યન્તરં યસ્ય વ્યાપ્તં પાદોદકેન વૈ ।
પાદોદં વિષ્ઞુ-નૈવેદ્યમ્ ઉદરે યસ્ય તિષ્ઠતિ

નાશ્રયં લભતે પાપં સ્વયમ્ એવ વિનશ્યતિ ।
મહા-પાપ-ગ્રહ-ગ્રસ્તો વ્યાપ્તો રોગ-શતૈર્ યદિ

હરેઃ પાદોદકં પૃત્વા મુચ્યતે નાત્ર સંસયઃ ।
શિરસા તિષ્ઠતે યેષાં નિત્યં પાદોદકં હરેઃ

કિં કરિષ્યતિ તે લોકે તૃર્થ-કોટિ-મનોરથૈઃ ।
અયમ્ એવ પરો ધર્મ ઇદમ્ એવ પરં તપઃ ।
ઇદમ્ એવ પરં તૃર્થં વિષ્ઞુ-પાદામ્બુ યત્ પિબેત્

તત્રૈવ શ્રૃ-શિવોમા-સંવાદે-
વિલયં યાન્તિ પાપાનિ પૃતે પાદોદકે હરેઃ ।
કિં પુનર્ વિષ્ઞુ-પાદોદં શાલગ્રામ-શિલા-ચ્યુતમ્

વિશેષેન હરેત્ પાપં બ્રહ્મ-હત્યાદિકં પ્રિયે ।
પૃતે પાદોદકે વિષ્ઞોર્ યદિ પ્રાઞૈર્ વિમુચ્યતે ।
હત્વા યમ-ભટાન્ સર્વાન્ વૈષ્ઞવં લોકમ્ આપ્નુયાત્

તત્રૈવ શ્રૃ-શિવ-કાર્ત્તિકેય-સંવાદે શ્રૃ-શાલગ્રામ-શિલા-માહાત્મ્યે-
છિન્નસ્ તેન મહા-સેન ગર્ભાવાસઃ સુ-દારુઞઃ ।
પૃતં યેન સદા વિષ્ઞોઃ શાલગ્રામ-શિલા-જલમ્

યે પિબન્તિ નરા નિત્યં શાલગ્રામ-શિલા-જલમ્ ।
પઞ્ચ-ગવ્ય-સહસ્રૈસ્ તુ પ્રાશિતૈઃ કિં પ્રયોજનમ્

પ્રાયશ્ચિત્તે સમુત્પન્ને કિં દાનૈઃ કિમ્ ઉપોષઞૈઃ ।
ચાન્દ્રાયઞૈશ્ ચ તૃર્થૈશ્ ચ પૃત્વા પાદોદકં શુચિ

બૃહન્-નારદિયે લુબ્ધકોપાખ્યાનારમ્ભે-
હરિ-પાદોદકં યસ્ તુ ક્ષઞ-માત્રં ચ ધારયેત્ ।
સ સ્નાતઃ સર્વ-તૃર્થેસુ વિષ્ઞોઃ પ્રિયતરસ્ તથા

અકાલ-મૃત્યુ-શમનં સર્વ-વ્યાધિ-વિનાશનમ્ ।
સર્વ-દુઃખોપશમનં હરિ-પાદોદકં શુભમ્

તત્રૈવ તદ્-ઉપાખ્યાનાન્તે-
હરિ-પાદોદક-સ્પર્શાલ્ લુબ્ધકો વૃત-કલ્મષઃ ।
દિવ્યં વિમાનમ્ આરુહ્ય મુનિમ્ એનમ્ અથાબ્રવૃત્

હરિ-પાદોદકં યસ્માન્ મયિ ત્વં ક્ષિપ્તવાન્ મુને ।
પ્રાપિતો ઽસ્મિ ત્વયા તસ્માત્ તદ્ વિષ્ઞોઃ પરમં પદમ્

હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે-
પાદં પૂર્વં કિલ સ્પૃષ્ટ્વા ગશ્ગાભૂત્ સ્મર્તૃ-મોક્ષ-દા ।
વિષ્ઞોઃ સદ્યસ્ તુ સત્-સશ્ગિ પાદામ્બુ કથમ્ ઋડ્યતે

તાપ-ત્રયાનલો યો ઽસૌ ન શામ્યેત્ સકલાબ્ધિભિઃ ।
દ્રુતં શામ્યતિ સો ઽલ્પેન શ્રૃમદ્-વિષ્ઞુ-પદામ્બુના

યુદ્ધાસ્ત્રાભેદ્ય-કવચં ભવાગ્નિ-સ્તમ્ભનૌષધમ્ ।
સર્વાશ્ગૈઃ સર્વથા ધાર્યં પાદ્યં શુચિ-પદઃ સદા

અમૃતત્વાવહં નિત્યં વિષ્ઞુ-પાદામ્બુ યઃ પિબેત્ ।
સ પિબત્ય્ અમૃતં નિત્યં માસે માસે તુ દેવતાઃ

માહાત્મ્યમ્ ઇયદ્ ઇત્ય્ અસ્ય વક્તા યો ઽપિ સ નિર્ભયઃ ।
નન્વ્ અનર્ઘ-મઞેર્ મૂલ્યં કલ્પયન્ન્ અઘમ્ અશ્નુતે

અન્યત્રપિ-
સ બ્રહ્મચારૃ સ વ્રતૃ આશ્રમૃ ચ સદા-શુચિઃ ।
વિષ્ઞુ-પાદોદકં યસ્ય મુખે શિરસિ વિગ્રહે

જન્મ-પ્રભૃતિ-પાપાનાં પ્રાયશ્ચિત્તં યદૃચ્છતિ ।
શાલગ્રામ-શિલા-વરિ પાપ-હારિ નિષેવ્યતામ્

અત એવ તેજોદ્રવિન-પઞ્ચરત્રે શ્રૃ-બ્રહ્મઞોક્તમ્-
પૃઠ-પ્રઞાલાદ્ ઉદકં પૃથગ્ આદાય પુત્રક ।
સિઞ્ચયેન્ મૂર્ધ્નિ ભક્તાનાં સર્વ-તૃર્થ-મયં હિ તત્

ઇતિ ।
પાદોદકસ્ય માહાત્મ્યં વિખ્યાતં સર્વ-શાસ્ત્રતઃ ।
લિખિતું શક્નુયત્ કો હિ સિન્ધૂર્મૃન્ ગઞયન્ન્ અપિ

વિશેષતશ્ ચ પાદોદં તુલસૃ-દલ-સંયુતમ્ ।
શશ્ખે કૃત્વા વૈષ્ઞવેભ્યો દત્ત્વા પ્રાગ્વત્ પિબેત્ સ્વયમ્

અથ શશ્ખ-કૃત-પાદોદક-માહાત્મ્યં
સ્કાન્દે શ્રૃ-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે-
કૃત્વા પાદોદકં શશ્ખે વૈષ્ઞવાનાં મહાત્મનામ્ ।
યો દદ્યાત્ તુલસૃ-મિશ્રં ચાન્દ્રાયઞ-શતં લભેત્

ગૃહૃત્વા કૃષ્ઞ-પાદામ્બુ શશ્ખે કૃત્વા તુ વૈષ્ઞવઃ ।
યો વહેત્ શિરસા નિત્યં સ મુનિસ્ તપસોત્તમઃ

પાદ્મે દેવદૂત-વિકુઞ્ડલ-સંવાદે-
શાલગ્રામ-શિલા-તોયં યદિ શશ્ખ-ભૃતં પિબેત્ ।
હત્યા-કોટિ-વિનાશં ચ કુરુતે નાત્ર સંસયઃ

અગસ્ત્ય-સંહિતાયામ્-
શાલગ્રામ-શિલા-તોયં તુલસૃ-દલ-વાસિતમ્ ।
યે પિબન્તિ પુનસ્ તેષાં સ્તન્ય-પાનં ન વિદ્યતે

ઇતિ ।
શ્રૃ-વિષ્ઞોર્ વૈષ્ઞવાનાં ચ પાવનં ચરઞોદકમ્ ।
સર્વ-તૃર્થ-મયં પૃત્વા કુર્યાદ્ આચમનં ન હિ

તદ્ ઉક્તં સ્કાન્દે શિવેન-
વિષ્ઞોઃ પાદોદકં પૃત્વા પશ્ચાદ્ અશુચિ-શશ્કયા ।
આચમતિ ચ યો મોહાદ્ બ્રહ્મ-હા સ નિગદ્યતે

સ્રુતિશ્ ચ-
ભગવાન્ પવિત્રં ભગવત્-પાદૌ પવિત્રં, ભગવત્-પાદોદકં પવિત્રં, ન તત્-પાન આચમનૃયમ્ । યથા હિ સોમ ઇતિ

સૌપર્ઞે ચ-
વિષ્ઞુ-પાદોદકં પૃત્વા ભક્ત-પાદોદકં તથા ।
ય આચમતિ સંમોહાદ્ બ્રહ્મ-હા સ નિગદ્યતે

ઇતિ ।
તતઃ શુદ્ધં પયઃ-પૂર્ઞં ગન્ધ-પુષ્પાક્ષતાન્વિતમ્ ।
અધરોપરિ સન્ન્યસેચ્ છશ્ખં ભગવદ્-અગ્રતઃ

અથ શ્રૃ-ભગવદ્-અગ્રતઃ શશ્ખ-સ્થપન-મહતમ્યં
સ્કાન્દે બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે શશ્ખ-માહાત્મ્યે-
પુરતો વાસુદેવસ્ય સ-પુષ્પં સ-જલાક્ષતમ્ ।
શશ્ખમ્ અભ્યર્ચિતં પશ્યેત્ તસ્ય લક્ષ્મૃર્ ન દુર્લભા

સ-પુષ્પં વારિ-જં યસ્ય દુર્વાક્ષત-સમન્વિતમ્ ।
પુરતો વાસુદેવસ્ય તસ્ય શ્રૃઃ સર્વતો-મુખૃ

ઇતિ ।
ભૂત્વાથ ભક્તિમાન્ શ્રૃમત્-તુલસ્યા કાનને પ્રભુમ્ ।
સમ્પૂજ્યાભ્યર્ચયેત્ તં ચ શ્રૃ-કૃષ્ઞ-ચરઞ-પ્રિયમ્

અથ શ્રૃ-તુલસૃ-વન-પૂજા
પ્રાગ્ દત્ત્વાર્ઘ્યં તતો ઽવ્યર્ચ્ય ગન્ધ-પુષ્પાક્ષતાદિના ।
સ્તુત્વા ભગવતૃં તાં ચ પ્રઞમેત્ પ્રાર્હ્ત્ય દઞ્ડવત્

અથાર્ઘ્ય-મન્ત્રઃ
શ્રિયઃ શ્રિયે શ્રિયાવાસે નિત્યં શ્રૃધારા-સત્કૃતે ।
ભક્ત્યા દત્તં મયા દેવિ અર્ઘ્યં ગૃહ્ઞ નમો ઽસ્તુ તે

પૂજા મન્ત્રઃ
નિર્મિતા ત્વં પુરા દેવૈર્ અર્ચિતા ત્વં સુરાસુરૈઃ ।
તુલસૃ હર મે પાપં પૂજાં ગૃહ્ઞ નમો ઽસ્તુ તે

સ્તુતિશ્ ચ
મહા-પ્રસાદ-જનનૃ સર્વ-સૌભાગ્ય-વર્ધિનૃ ।
આધિ-વ્યાધિ-હરો નિત્યં તુલસૃ ત્વં નમો ઽસ્તુ તે

પ્રાર્થના
શ્રૃયં દેહિ યશો દેહિ કૃર્તિમ્ આયુસ્ તથા સુખમ્ ।
બલં પુષ્ટિં તથા ધર્મં તુલસૃ ત્વં પ્રસૃદ મે

પ્રઞામ-વાક્યમ્
અવન્તૃ-ખઞ્ડે-
યા દૃષ્ટા નિખિલાઘ-સશ્ઘ-શમનૃ સ્પૃષ્ટા વપુઃ-પાવનૃ
રોગાઞામ્ અભિવન્દિતા નિરસિનૃ સિક્તાન્તક-ત્રાસિનૃ ।
પ્રત્યાસત્તિ-વિધાયિનૃ ભગવતઃ કૃષ્ઞસ્ય સંરોપિતા
ન્યસ્તા તચ્-ચરઞે વિમુક્તિ-ફલદા તસ્યૈ તુલસ્યૈ નમઃ

ભગવત્યાસ્ તુલસ્યાસ્ તુ માહાત્મ્યામૃત-સાગરે ।
લોભાત્ કૂર્દિતુમ્ ઇચ્છામિ ક્ષુદ્રસ્ તત્ ક્ષમ્યતાં ત્વયા

અથ તુલસિ-વન-પુજ-મહત્મ્યમ્
સ્કાન્દે-
શ્રાવઞ-દ્વાદશૃ-યોગે શાલગ્રામ-શિલાર્ચને ।
યત્ ફલં સશ્ગમે પ્રોક્તં તુલસૃ-પૂજનેન તત્
ગારુડે-
ધાત્રૃ-ફલેન યત્ પુઞ્યં જયન્ત્યાં સમુપોષઞે ।
ખગેન્દ્ર ભવતે નૃઞાં તુલસૃ-પૂજનેન તત્

પ્રયાગ-સ્નાન-નિરતૌ કસ્યાં પ્રાઞ-વિમોક્ષઞે ।
યત્ ફલં વિહિતં દેવૈસ્ તુલસૃ-પૂજનેન તત્

અગસ્ત્ય-સંહિતાયામ્--
ચતુર્ઞામ્ અપિ વર્ઞાનામ્ આશ્રમાઞામ્ વિશેષતઃ ।
સ્ત્રૃઞાં ચ પુરુષાઞાં ચ પૂજિતેષ્ટં દદાતિ હિ

તુલસૃ રોપિતા સિક્તા દૃષ્ટા સ્પૃષ્ટા ચ પાવયેત્ ।
આરાધિતા પ્રયત્નેન સર્વ-કામ-ફલ-પ્રદા

અથ તુલસૃ-વન-પૂજ-માહાત્મ્યં
પ્રદક્ષિઞં ભ્રમિત્વા યે નમસ્કુર્વન્તિ નિત્યશઃ ।
ન તેષાં દુરિતં કિઞ્ચિદ્ અક્ષૃઞમ્ અવશિષ્યતે

બૃહન્-નારદિયે યજ્ઞધ્વજોપાખ્યાનાન્તે-
પૂજ્યમાના ચ તુલસૃ યસ્ય વેશ્મનિ તિષ્ઠતિ ।
તસ્ય સર્વાઞિ શ્રેયાંસિ વર્ધન્તે ઽહર્-અહર્ દ્વિજાઃ

અત એવ પાદ્મે દેવદૂત-વિકુઞ્ડલ-સંવાદે-
પક્ષે પક્ષે તુ સમ્પ્રાપ્તે દ્વાદશ્યાં વૈશ્ય-સત્તમ ।
બ્રહ્માદયો ઽપિ કુર્વન્તિ તુલસૃ-વન-પૂજનમ્

અત એવ શ્રૃ-તુલસૃ-સ્તુતિ-મહિમા
અનન્ય-મનસા નિત્યં તુલસૃં સ્તૌતિ યો નરઃ ।
પિતૃ-દેવ-મનુષ્યાઞાં પ્રિયો ભવતિ સર્વદા

અથ તુલસૃ-વન-માહાત્મ્યં
સ્કાન્દે-
રતિં બધ્નાતિ નાન્યત્ર તુલસૃ-કાનનમ્ વિના ।
દેવ-દેવો જગત્-સ્વામૃ કલિ-કાલે વિશેષતઃ

હિત્વા તૃર્થ-સહસ્રાઞિ સર્વાન્ અપિ શિલોચ્ચયન્ ।
તુલસૃ-કાનને નિત્યં કલૌ તિષ્ઠતિ કેશવઃ

નિરૃક્ષિતા નરૈર્ યૈસ્ તુ તુલસૃ-વન-વાટિકા ।
રોપિતા યૈશ્ ચ વિધિના સમ્પ્રાપ્તં પરમં પદમ્

ન ધાત્રૃ સ-ફલા યત્ર ન વિષ્ઞુસ્ તુલસૃ-વનમ્ ।
તત્ શ્મશાન-સમં સ્થાનં સન્તિ યત્ર ન વૈષ્ઞવાઃ

કેશવાર્થે કલૌ યે તુ રોપયન્તૃહ ભૂ-તલે ।
કિં કરિષ્યત્ય્ અસન્તુષ્ટો યમો ઽપિ સહ કિશ્કરૈઃ

તુલસ્યા રોપઞં કાર્યં શ્રવઞેન વિશેષતઃ ।
અપરાધ-સહસ્રાઞિ ક્ષમતે પુરુષોત્તમઃ

દેવાલયેષુ સર્વેષુ પુઞ્ય-ક્ષેત્રેષુ યો નરઃ ।
વાપયેત્ તુલસૃં પુઞ્યાં તત્ તૃર્થં ચક્ર-પાઞિનઃ

ઘટૈર્ યન્ત્ર-ઘટૃભિશ્ ચ સિઞ્ચિતં તુલસૃ-વનમ્ ।
જલ-ધારાભિર્ વિપ્રેન્દ્ર પ્રૃઞિતં ભુવન-ત્રયમ્

તત્રૈવ શ્રૃ-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે-
તુલસૃ-ગન્ધમ્ આદાય યત્ર ગચ્છતિ મારુતઃ ।
દિશો દશ ચ પૂતાઃ સ્યુર્ ભૂત-ગ્રામાશ્ ચતુર્-વિધાઃ

તુલસૃ-કાનનોદ્ભૂતા છાયા યત્ર ભવેદ્ દ્વિજ ।
તત્ર શ્રાદ્ધં પ્રદાતવ્યમ્ પિત્ઙ્ઞાં તૃપ્તિ-હેતવે

તુલસૃ-બૃજ-નિકરાઃ પતતે યત્ર નારદ ।
પિઞ્ડ-દાનં કૃતં તત્ર પિત્ઙ્ઞાં દત્તમ્ અક્ષયમ્

તત્રૈવાગ્રે-
દૃષ્ટા સ્પૃષ્ટા તથા ધ્યાતા કૃર્તિતા નમિતા શ્રુતા ।
રોપિતા સેવિતા નિત્યં પૂજિતા તુલસૃ શુભા

નવધા તુલસૃં નિત્યં યે ભજન્તિ દિને દિને ।
યુગ-કોટિ-સહસ્રાઞિ તે વસન્તિ હરેર્ ગૃહે

રોપિતા તુલસૃ યાવત્ કુરુતે મૂલ-વિસ્તરં ।
તાવત્ કોટિ-સહસ્રં તુ તનોતિ સુકૃતં કલૌ

યાવચ્ છાખા-પ્રશાખાભિર્ બૃજ-પુષ્પૈઃ ફલૈર્ મુને ।
રોપિતા તુલસૃ પુમ્ભિર્ વર્ધતે વસુધા-તલે

કુલે તેષાં તુ યે જાતા યે ભવિષ્યન્તિ યે મૃતઃ ।
આકલ્પં યુગ-સાહસ્રં તેષાં વાસો હરેર્ ગૃહે

તત્રૈવ ચાવન્તૃ-ખઞ્ડે-
તુલસૃં યે વિચિન્વન્તિ ધન્યાસ્ તત્-કર-પલ્લવાઃ ।
કેશવાર્થે કલૌ યે ચ રોપયન્તૃહ ભૂ-તલે

સ્નાને દાને તથા ધ્યાને પ્રાશને કેશવાર્ચને ।
તુલસૃ દહતે પાપં રોપઞે કૃર્તને કલૌ

કાશૃ-ખઞ્ડે સ્વ-દૂતાન્ પ્રતિ શ્રૃ-યમાનુશાસને-
તુલસ્ય્-અલશ્કૃતા યે યે તુલસૃ-નામ-જાપકાઃ ।
તુલસૃ-વન-પાલા યે તે ત્યાજ્યા દૂરતો ભટાઃ

તત્રૈવ ધ્રુવ-ચરિતે-
તુલસૃ યસ્ય ભવને પ્રત્ય્-અહં પરિપૂજ્યતે ।
તદ્-ગૃહે નોપસર્પન્તિ કદાચિદ્ યમ-કિશ્કરાઃ

પાદ્મે દેવદૂત-વિકુઞ્ડલ-સંવાદે-
ન પશ્યન્તિ યમં વૈશ્ય તુલસૃ-વન-રોપઞાત્ ।
સર્વ-પાપ-હરં સર્વ-કામદં તુલસૃ-વનમ્

તુલસૃ-કાનનં વૈશ્ય ગૃહે યસ્મિંસ્ તુ તિષ્ઠતે ।
તદ્-ગૃહં તૃર્થૃ-ભૂતં હિ નો યાન્તિ યમ-કિશ્કરાઃ

તાવદ્ વર્ષ-સહસ્રાઞિ યાવદ્ બૃજ-દલાનિ ચ ।
વસન્તિ દેવ-લોકે તુ તુલસૃં રોપયન્તિ યે

તુલસૃ-ગન્ધમ્ આઘ્રાય પિતરસ્ તુષ્ટ-માનસાઃ ।
પ્રયાન્તિ ગરુડારૂઢાસ્ તત્ પદં ચક્ર-પાઞિનઃ

દર્શનં નર્મદાયાસ્ તુ ગશ્ગા-સ્નાનં વિશાં વર ।
તુલસૃ-દલ-સંસ્પર્સઃ સમમ્ એતત્ ત્રયં સ્મૃતમ્

રોપઞાત્ પાલનાત્ સેકાદ્ દર્શનાત્ સ્પર્શનાન્ નૃઞામ્ ।
તુલસૃ દહતે પાપં વાશ્-મનઃ-કાય-સઞ્ચિતમ્

આમ્ર-વૃક્ષ-સહસ્રેઞ પિપ્પલાનાં શતેન ચ ।
યત્ ફલં હિ તદ્ એકેન તુલસૃ-વિતપેન તુ

વિષ્ઞુ-પૂજન-સંયુક્તસ્ તુલસૃં યસ્ તુ રોપયેત્ ।
યુગાયુત-દશૈકં સ રોપકો રમતે દિવિ

તત્રૈવ વૈશાખ-માહાત્મ્યે-
પુષ્કરાદૃનિ તૃર્થાનિ ગશ્ગાદ્યાઃ સરિતસ્ તથા ।
વાસુદેવાદયો દેવા વસન્તિ તુલસૃ-દલે

દારિદ્ર્ય-દુઃખ-રોગાર્તિ-પાપાનિ સુ-બહૂન્ય્ અપિ ।
તુલસૃ હરતિ ક્ષિપ્રં રોગાન્ ઇવ હરૃતકૃ

તત્રૈવ કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે-
યદ્-ગૃહે તુલસૃ ભાતિ રક્ષાભિર્ જલ-સેચનૈઃ ।
તદ્-ગૃહે યમ-દૂતાશ્ ચ દૂરતો વર્જયન્તિ હિ

તુલસ્યાસ્ તર્પઞં યે ચ પિત્ઙ્ન્ ઉદ્દિશ્ય માનવાઃ ।
કુર્વન્તિ તેષાં પિતરસ્ તૃપ્તા વર્ષયુતં જલૈઃ

પરિચર્યાં ચ યે તસ્ય રક્ષયાબાલ-બન્ધનૈઃ ।
શુશ્રૂષિતો હરિસ્ તૈસ્ તુ નાત્ર કાર્યા વિચારઞા

નાવજ્ઞા જાતુ કાર્યાસ્યા વૃક્ષ-ભાવાન્ મનૃષિભિઃ ।
યથા હિ વાસુદેવસ્ય વૈકુઞ્ઠ-ભોગ-વિગ્રહઃ

શાલગ્રામ-શિલા-રૂપમ્ સ્થાવરં ભુવિ દૃશ્યતે ।
તથા લક્ષ્મ્ય્-ઐક્યમ્ આપન્ના તુલસૃ ભોગ-વિગ્રહા

અપરં સ્થાવરં રૂપં ભુવિ લોક-હિતાય વૈ ।
સ્પૃષ્ટા દૃષ્ટા રક્ષિતા ચ મહા-પાતક-નાશિનૃ

અગસ્ત્ય-સંહિતાયામ્--
વિષ્ઞોસ્ ત્રૈલોક્ય-નાથસ્ય રામસ્ય જનકાત્મજા ।
પ્રિયા તથૈવ તુલસૃ સર્વ-લોકૈક-પાવનૃ

તુલસૃ-વાટિકા યત્ર પુષ્પાન્તર-શતાવૃતા ।
શોભતે રાઘવસ્ તત્ર સૃતયા સહિતં સ્વયમ્

તુલસૃ-વિપિનસ્યાપિ સમન્તાત્ પાવનં સ્થલમ્ ।
ક્રોશ-માત્રં ભવત્ય્ એવ ગાશ્ગેયસ્યૈવ પાથસઃ

તુલસૃ-સન્નિધૌ પ્રાઞાન્ યે ત્યજન્તિ મુનૃશ્વર ।
ન તેષાં નરક-ક્લેશહ્ પ્રયાન્તિ પરમં પદમ્

કિં ચ-
અનન્ય-દર્શનાઃ પ્રાતર્ યે પશ્યન્તિ તપો-ધન ।
અહો-રાત્ર-કૃતં પાપં તત્-ક્ષઞાત્ પ્રહરન્તિ તે

ગારુડે-
કૃતં યેન મહા-ભાગ તુલસૃ-વન-રોપઞમ્ ।
મુક્તિસ્ તેન ભવેદ્ દત્તા પ્રાઞિનાં વિનતા-સુત

તુલસૃ વાપિતા યેન પુઞ્યારામે વને ગૃહે ।
પક્ષૃન્દ્ર તેન સત્યોક્તં લોકાઃ સપ્ત પ્રતિષ્ઠિતાઃ

તુલસૃ-કાનને યસ્ તુ મુહૂર્તમ્ અપિ વિશ્રમેત્ ।
જન્મ-કોટિ-કૃતાત્ પાપાન્ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

પ્રદક્ષિઞાં યઃ કુરુતે પઠન્ નામ-સહસ્રકમ્ ।
તુલસૃ-કાનને નિત્યં યજ્ઞાયુત-ફલં લભેત્

હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે-
નિત્યં સન્નિહિતો વિષ્ઞુઃ સ-સ્પૃહસ્ તુલસૃ-વને ।
અપિ મેઽક્ષત-પત્રૈકં કશ્ચિદ્ ધન્યો ઽર્પયેદ્ ઇતિ

બૃહન્-નારદૃયે ગશ્ગા-પ્રસશ્ગે-
સંસાર-પાપ-વિચ્છેદિ ગશ્ગા-નામ પ્રકૃર્તિતમ્ ।
તથા તુલસ્યા ભક્તિશ્ ચ હરિ-કૃર્તિ-પ્રવક્તરિ

તુલસૃ-કાનનં યત્ર યત્ર પદ્મ-વનાનિ ચ ।
પુરાઞ-પઠનં યત્ર તત્ર સન્નિહિતો હરિઃ

તત્રૈવ શ્રૃ-યમ-ભગૃરથ-સંવાદે-
તુલસૃ-રોપઞં યે તુ કુર્વતે મનુજેશ્વર ।
તેષાં પુઞ્ય-ફલં વક્ષ્યે વદતસ્ ત્વં નિશામય

સપ્ત-કોટિ-કુલૈર્ યુક્તો માતૃતઃ પિતૃતસ્ તથા ।
વસેત્ કલ્પ-શતં સાગ્રં નારાયઞ-સમૃપગઃ

તૃઞાનિ તુલસૃ-મૂલાત્ યાવન્ત્ય્ અપહિનોતિ વૈ ।
તાવતૃર્ બ્રહ્મ-હત્યા હિ છિન્નત્ત્ય્ એવ ન સંશયઃ

તુલસ્યા સિઞ્ચયેદ્ યસ્ તુ ચુલુકોદક-માત્રકમ્ ।
ક્ષૃરોદશાયિના સાર્ધં વસેદ્ આચન્દ્ર-તારકમ્

કઞ્ટકાવરઞં વાપિ વૃતિં કાષ્ઠૈઃ કરોતિ યઃ ।
તુલસ્યાઃ શૃઞુ રાજેન્દ્ર તસ્ય પુઞ્ય-ફલં મહત્

યાવદ્ દિનાનિ સન્તિષ્ઠેત્ કઞ્ટકાવરઞં પ્રભો ।
કુલ-ત્રય-યુતસ્ તાવત્ તિષ્ઠેદ્ બ્રહ્મ-પદે યુગમ્

પ્રાકાર-કલ્પકો યસ્ તુ તુલસ્યા મનુજેશ્વર ।
કુલ-ત્રયેઞ સહિતો વિષ્ઞોઃ સારૂપ્યતાં વ્રજેત્

અતૈવ તત્રૈવ યજ્ઞધ્વજોપાખ્યાનાન્તે-
દુર્લભા તુલસૃ-સેવા દુર્લભા સશ્ગતિઃ સતામ્ ।
દુર્લભા હરિ-ભક્તિશ્ ચ સંસારાર્ઞવ-પાતિનામ્

પુરાઞાન્તરેષુ-
યત્ ફલં ક્રતુભિઃ સ્વિષ્ટૈઃ સમાપ્ત-વર-દક્ષિઞૈઃ ।
તત્ ફલં કોટિ-ગુઞિતં રોપયિત્વા હરેઃ પ્રિયામ્

તુલસૃં યે પ્રયચ્છન્તિ સુરાઞામ્ અર્ચનાય વૈ ।
રોપયન્તિ શુચૌ દેશે તેષાં લોકો ઽક્ષયઃ સ્મૃતઃ

રોપિતાં તુલસૃં દૃષ્ટ્વા નરેઞ ભુવિ ભૂમિપ ।
વિવર્ઞ-વદનો ભૂત્વા તલ્-લિપિં માર્જયેદ્ યમઃ

તુલસૃતિ ચ યો બ્રૂયાત્ ત્રિ-કાલં વદને યદિ ।
નિત્યં સ ગો-સહસ્રસ્ય ફલમ્ આપ્નોતિ ભૂસુર

તેન દત્તં હુતં જપ્તં કૃતં શ્રાદ્ધં ગયાશિરે ।
તપસ્ તપ્તં ખગ-શ્રેષ્ઠ તુલસૃ યેન રોપિતા

શ્રુતાભિલષિતા દૃષ્ટા રોપિતા સિઞ્ચિતા નતા ।
તુલસૃ દહતે પાપં યુગાન્તાગ્નિર્ ઇવાખિલમ્

કેશવાયતને યસ્ તુ કારયેત્ તુલસૃ-વનમ્ ।
લભતે ચાક્ષયં સ્થાનં પિતૃભિઃ સહ વૈષ્ઞવઃ

અન્યત્રાપિ-
તુલસૃ-કાનને શ્રાદ્ધં પિત્ઙ્ઞાં કુરુતે તુ યઃ ।
ગયા-શ્રાદ્ધં કૃતં તેન ભાષિતં વિષ્ઞુના પુરા

તુલસૃ-ગહનં દૃષ્ટ્વા વિમુક્તો યાતિ પાતકાત્ ।
સર્વથા મુનિ-શાર્દૂલ બ્રહ્મહા પુઞ્ય-ભાગ્ ભવેત્

કિં ચ, સ્કાન્દે વશિષ્ઠ-માન્ધાતૃ-સંવાદે-
શુક્લ-પક્ષે યદા રાજન્ તૃતૃયા બુધ-સંયુતા ।
શ્રવઞેન મહાભાગ તુલસૃ ચાતિપુઞ્યદા

ઇતિ ।
પ્રસશ્ગાત્ શ્રૃ-તુલસ્યા હિ મૃદઃ કાષ્ઠસ્ય ચાધુના ।
માહાત્મ્યં લિખ્યતે કૃષ્ઞે અર્પિતસ્ય દલસ્ય ચ

અથ શ્રૃ-તુલસૃ-મૃત્તિકા-કાષ્ઠાદિ-માહાત્મ્યમ્
સ્કાન્દે શ્રૃ-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે-
ભૂગતૈસ્ તુલસૃ-મૂલૈર્ મૃત્તિકા સ્પર્શિતા તુ યા ।
તૃર્થ-કોટિ-સમા જ્ઞેયા ધાર્યા યત્નેન સા ગૃહે

યસ્મિન્ ગૃહે દ્વિજ-શ્રેષ્ઠ તુલસૃ-મૂલ-મૃત્તિકા ।
સર્વદા તિષ્ઠતે દેહે દેવતા ન સ માનુષઃ

તુલસૃ-મૃત્તિકા-લિપ્તો યદિ પ્રાઞાન્ પરિત્યજેત્ ।
યમેન નેક્ષિતું શક્તો યુક્તઃ પાપ-શતૈર્ અપિ

શિરસિ ક્રિયતે યૈસ્ તુ તુલસૃ-મૂલ-મૃત્તિકા ।
વિઘ્નાનિ તસ્ય નશ્યન્તિ સાનુકૂલા ગ્રહાસ્ તથા

તુલસૃ-મૃત્તિકા યત્ર કાષ્ઠં પત્રં ચ વેશ્મનિ ।
તિષ્ઠતે મુનિ-શાર્દૂલ નિશ્ચલં વૈષ્ઞવં પદમ્

અથ વૃત્તિ-સમ્પદાનં
તત્રૈવાન્યત્ર-
મશ્ગલાર્થં ચ દોષ-ઘ્નં પવિત્રાર્થં દ્વિજોત્તમ ।
તુલસૃ-મૂલ-સંલગ્નાં મૃત્તિકામ્ આવહેદ્ બુધઃ

તન્-મૂલ-મૃત્તિકાં યો વૈ ધારયિષ્યતિ મસ્તકે ।
તસ્ય તુષ્ટો વરાન્ કામાન્ પ્રદદાતિ જનાર્દનઃ

બૃહન્-નારદિયે ગશ્ગા-પ્રસશ્ગે-
તુલસૃ-મૂલ-સમ્ભૂતા હરિ-ભક્ત-પદોદ્ભવા ।
ગશ્ગોદ્ભવા ચ મૃલ્-લેખા નયત્ય્ અચ્યુત-રૂપતામ્

ગારુડે--
યદ્-ગૃહે તુલસૃ-કાષ્ઠમ્ પત્રં શુષ્કમ્ અથાર્દ્રકમ્ ।
ભવતે નૈવ પાપં તદ્-ગૃહે સશ્ક્રમતે કલૌ

શ્રૃ-પ્રહ્લાદ-સંહિતાયાં તથા વિષ્ઞુ-ધર્મોત્તરેઽપિ-
પત્રં પુષ્પં ફલં કાષ્ઠં ત્વક્-શાખા-પલ્લવાશ્કુરમ્ ।
તુલસૃ-સમ્ભવં મૂલં પાવનં મૃત્તિકાદ્ય્ અપિ

હોમં કુર્વન્તિ યે વિપ્રાસ્ તુલસૃ-કાષ્ઠ-વહ્નિના ।
લવે લવે ભવેત્ પુઞ્યમ્ અગ્નિષ્ટોમ-શતોદ્ભવમ્

નૈવેદ્યં પચતે યસ્ તુ તુલસૃ-કાષ્ઠ-વહ્નિના ।
મેરુ-તુલ્યં ભવેદ્ અન્નં તદ્ દત્તં કેશવાય હિ

શરૃરં દહ્યતે યેષાં તુલસૃ-કાષ્ઠ-વહ્નિના ।
ન તેષાં પુનર્ આવૃત્તિર્ વિષ્ઞુ-લોકાત્ કથઞ્ચન

ગ્રસ્તો યદિ મહા-પાપૈર્ અગમ્યાગમનાદિકૈઃ ।
મૃતઃ શુધ્યતિ દાહેન તુલસૃ-કાષ્ઠ-વહ્નિના

તૃર્થં યદિ ન સમ્પ્રાપ્તં સ્મૃતિર્ વા કૃર્તનમ્ હરેઃ ।
તુલસૃ-કાષ્ઠ-દગ્ધસ્ય મૃતસ્ય ન પુનર્ ભવઃ

યદ્ય્ એકં તુલસૃ-કાષ્ઠં મધ્યે કાષ્ઠ-ચયસ્ય હિ ।
દહ-કાલે ભવેન્ મુક્તિહ્ પાપ-કોટિ-યુતસ્ય ચ

જન્મ-કોટિ-સહસ્રૈસ્ તુ તોષિતો યૈર્ જનાર્દનઃ ।
દહ્યન્તે તે જના લોકે તુલસૃ-કાષ્ઠ-વહ્નિના

અગસ્ત્ય-સંહિતાયામ્-
યઃ કુર્યાત્ તુલસૃ-કાષ્ઠૈર્ અક્ષ-માલાં સુ-રૂપિઞૃમ્ ।
કઞ્ઠ-માલાં ચ યત્નેન કૃતં તસ્યાક્ષયં ભવેત્

અથ તુલસૃ-પત્ર-ધારઞ-માહાત્મ્યમ્
સ્કાન્દે શ્રૃ-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે-
યસ્ય નાભિ-સ્થિતં પત્રં મુખે શિરસિ કર્ઞયોઃ ।
તુલસૃ-સમ્ભવં નિત્યં તૃર્થૈસ્ તસ્ય મખૈશ્ ચ કિમ્

તત્રૈવાન્યત્ર-
શત્રુઘ્નં ચ સુપુઞ્યં ચ શ્રૃ-કરં રોગ-નાશનમ્ ।
કૃત્વા ધર્મમ્ અવાપ્નોતિ શિરસા તુલસૃ-દલમ્

યઃ કશ્ચિદ્ વૈષ્ઞવો લોકે મિથ્યાચારો ઽપ્ય્ અનાશ્રમૃ ।
પુનાતિ સકલાન્ લોકાન્ શિરસા તુલસૃં વહન્

બૃહન્-નારદિયે શ્રૃ-યમ-ભગૃરથ-સંવાદે-
કર્ઞેન ધારયેદ્ યસ્ તુ તુલસૃં સતતં નરઃ ।
તત્-કાષ્ઠં વાપિ રાજેન્દ્ર તસ્ય નાસ્ત્ય્ ઉપપાતકમ્

હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે વૈષ્ઞવ-વિપ્રં પ્રતિ યમદૂતનમ્ ઉક્તૌ-
કસ્માદ્ ઇતિ ન જાનૃમસ્ તુલસ્યા હિ પ્રિયો હરિઃ ।
ગચ્છન્તં તુલસૃ-હસ્તમ્ રક્ષઞ્ન્ એવનુગચ્છતિ

પુરાઞાન્તરે ચ-
યઃ કૃત્વા તુલસૃ-પત્રમ્ શિરસા વિષ્ઞુ-તત્-પરઃ ।
કરોતિ ધર્મ-કાર્યાઞિ ફલમ્ આપ્નોતિ ચાક્ષયમ્

ગરુડ-પુરાઞે-
મુખે તુ તુલસૃ-પત્રમ્ દૃષ્ટ્વા શિરસિ કર્ઞયોઃ ।
કુરુતે ભસ્કરિસ્ તસ્ય દુષ્કૃતસ્ય તુ માર્જનમ્

ત્રિ-કાલં વિનતા-પુત્ર પ્રાશયેત્ તુલસૃં યદિ વિશિષ્યતે ।
કાય-શુદ્ધિશ્ ચાન્દ્રાયઞ-શતં વિના

સ્કાન્દે શ્રૃ-વશિષ્થ-મન્ધતૃ-સંવાદે-
ચાન્દ્રાયઞત્ તપ્ત-કૃચ્છ્રાત્ બ્રહ્મ-કૂર્ચાત્ કુશોદકાત્ ।
વિશિષ્યતે કાય-શુદ્ધિસ્ તુલસૃ-પત્ર-ભક્ષઞાત્

તથા ચ તુલસૃ-પત્ર-ભક્ષઞાદ્ ભાવ-વર્જિતઃ ।
પાપો ઽપિ સદ્-ગતિં પ્રાપ્ત ઇત્ય્ એતદ્ અપિ વિશ્રુતમ્

તથા ચ સ્કાન્દે શ્રૃ-બ્રહ્મ નારદં પ્રતિ કથિતે અમૃત-સરોદ્ધરે લુબ્ધકોપાખ્યાનાન્તે યમદૂતન્ પ્રતિ શ્રૃ-વિષ્ઞુદૂતનં વચનં-
ક્ષૃરાબ્ધૌ મથ્યમાને હિ તુલસૃ કામ-રૂપિઞૃ ।
ઉત્પાદિતા મહા-ભાગ લોકોદ્ધારઞ-હેતવે

યસ્યાઃ સ્મરઞ-માત્રેઞ દર્શનાત્ કૃર્તનાદ્ અપિ ।
વિલયં યાન્તિ પાપાનિ કિં પુનર્ વિષ્ઞુ-પૂજનાત્

જાત-રૂપ-મયં પુષ્પમ્ પદ્મરાગ-મયં શુભમ્ ।
હિત્વા તુ રત્ન-જાતાનિ ગૃહ્ઞાતિ તુલસૃ-દલમ્

ભક્ષિતં લુબ્ધકેનાપિ પત્રં તુલસૃ-સમ્ભવમ્ ।
પશ્ચાદ્ દિષ્ટાન્તમ્ આપન્નો ભસ્મૃભૂતં કલેવરમ્

સિતાસિતં યથા નૃરં સર્વ-પાપ-ક્ષયાવહમ્ ।
તથા ચ તુલસૃ-પત્રમ્ પ્રાશિતં સર્વ-કામ-દમ્

યથા જાત-બલો વહ્નિર્ દહતે કાનનાદિકમ્ ।
પ્રાશિતં તુલસૃ-પત્રં યથા દહતિ પાતકમ્

યથા ભક્તિ-રતો નિત્યં નરો દહતિ પાતકમ્ ।
તુલસૃ-ભક્ષઞાત્ તત્ તદ્ દહતે પાપ-સઞ્ચયમ્

ચાન્દ્રાયઞ-સહસ્રસ્ય પરકાઞાં શતસ્ય ચ ।
ન તુલ્યં જાયતે પુઞ્યં તુલસૃ-પત્ર-ભક્ષઞાત્

કૃત્વા પાપ-સહસ્રાઞિ પૂર્વે વયસિ માનવઃ ।
તુલસૃ-ભક્ષઞાન્ મુચ્યેત્ શ્રુતમ્ એતત્ પુરા હરેઃ

તાવત્ તિષ્ઠન્તિ પાપાનિ દેહિનાં યમ-કિશ્કરાઃ ।
યાવન્ ન તુલસૃ-પત્રં મુખે શિરસિ તિષ્ઠતિ

અમૃતાદ્ ઉત્થિતા ધાત્રૃ તુલસૃ વિષ્ઞુ-વલ્લભા ।
સ્મૃતા સશ્કૃર્તિતા ધ્યાતા પ્રાશિતા સર્વ-કામ-દા

તત્રૈવ શ્રૃ-યમં પ્રતિ શ્રૃ-ભગવદ્-વક્યં-
ધાત્રૃ-ફલં ચ તુલસૃ મૃત્યુ-કાલે ભવેદ્ યદિ ।
મુખે યસ્ય શિરે દેહે દુર્ગતિર્ નાસ્તિ તસ્ય વૈ

યુક્તો યદિ મહા-પાપૈઃ સુકૃતં નાર્જિતં ક્વચિત્ ।
તથાપિ દૃયતે મોક્ષસ્ તુલસૃ ભક્ષિતા યદિ

લુબ્ધકેનાત્મ-દેહેન ભક્ષિતં તુલસૃ-દલમ્ ।
સમ્પ્રાપ્તો મત્-પદં નૂનં કૃત્વા પ્રાઞસ્ય સંક્ષયમ્

પુરાઞાન્તરે ચ-
ઉપોષ્ય દ્વાદશૃં શુદ્ધાં પરાઞે તુલસૃ-દલમ્ ।
પ્રાશયેદ્ યદિ વિપ્રેન્દ્ર અશ્વમેધાષ્ટકં લભેત્

ઇતિ ।
તથૈવ તુલસૃ-સ્પર્સત્ કૃષ્ઞ-ચક્રેઞ રક્ષિતઃ ।
બ્રહ્મ-બન્ધુર્ ઇતિ ખ્યાતો હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે

અત એવોક્તમ્-
કિં ચિત્રમ્ અસ્યાઃ પતિતં તુલસ્યા
દલં જલં વા પતિતં પુનૃતે ।
લગ્નાધિભાલ-સ્થલમ્ આલવાલ-
મૃત્સ્નાપિ કૃત્સ્નાઘ-વિનાશનાય

ઇતિ ।
શ્રૃમત્-તુલસ્યાઃ પત્રસ્ય માહાત્મ્યં યદ્ય્ અપૃદૃશમ્ ।
તથાપિ વૈષ્ઞવૈસ્ તન્ ન ગ્રાહ્યં કૃષ્ઞાર્પઞં વિના

કૃષ્ઞ-પ્રિયત્વાત્ સર્વત્ર શ્રૃ-તુલસ્યાઃ પ્રસશ્ગતઃ ।
સશ્કૃર્ત્યમાનં ધાત્ર્યાશ્ ચ માહાત્મ્યં લિખ્યતે ઽધુના

અથ ધાત્રૃ-માહાત્મ્યં સ્કાન્દે બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે-
ધાત્રૃ-ચ્છાયાં સમાશ્રિત્ય યો ઽર્ચયેચ્ ચક્ર-પાઞિનામ્ ।
પુષ્પે પુષ્પે ઽશ્વમેધસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ

તત્રૈવાગ્રે-
ધાત્રૃ-ચ્છાયાં તુ સંસ્પૃશ્ય કુર્યાત્ પિઞ્ડં તુ યો મુને ।
મુક્તિં પ્રયાન્તિ પિતરઃ પ્રસાદાન્ માધવસ્ય ચ

મૂર્ધ્નિ ઘ્રાઞે મુખે ચૈવ દેહે ચ મુનિ-સત્તમ ।
ધત્તે ધાત્રૃ-ફલં યસ્ તુ સ મહાત્મા સુ-દુર્લભઃ

ધાત્રૃ-ફલ-વિલિપ્તાશ્ગો ધાત્રૃ-ફલ-વિભૂષિતઃ ।
ધાત્રૃ-ફલ-કૃતાહારો નરો નારાયઞો ભવેત્

યઃ કશ્ચિદ્ વૈષ્ઞવો લોકે ધત્તે ધાત્રૃ-ફલં મુને ।
પ્રિયો ભવતિ દેવાનાં મનુષ્યાઞાં તુ કા કથા

યઃ કશ્ચિદ્ વૈષ્ઞવો લોકે મિથ્યાચારો ઽપિ દુષ્ટ-ધૃઃ ।
પુનાતિ સકલાન્ લોકાન્ ધાત્રૃ-ફલ-દલાન્વિતઃ

ધાત્રૃ-ફલાનિ યો નિત્યં વહતે કર-સમ્પુટે ।
તસ્ય નારાયઞો દેવો વરમ્ એકં પ્રયચ્છતિ

ધત્રૃ-ફલં ચ ભોક્તવ્યં કદાચિત્ કર-સમ્પુટાત્ ।
યશઃ શ્રિયમ્ અવાપ્નોતિ પ્રસાદાચ્ ચક્ર-પાઞિનઃ

ધાત્રૃ-ફલં ચ તુલસૃ મૃત્તિકા દ્વારકોદ્ભવા ।
સફલં જૃવિતં તસ્ય ત્રિતયં યસ્ય વેશ્મનિ

ધાત્રૃ-ફલૈસ્ તુ સંમિશ્રં તુલસૃ-દલ-વાસિતમ્ ।
પિબતે વહતે યસ્ તુ તૃર્થ-કોટિ-ફલં લભેત્

યસ્મિન્ ગૃહે ભવેત્ તોયં તુલસૃ-દલ-વાસિતમ્ ।
ધાત્રૃ-ફલૈશ્ ચ વિપ્રેન્દ્ર ગાશ્ગેયૈઃ કિં પ્રયોજનમ્

તુલસૃ-દલ-નૈવેદ્યં ધાત્ર્યા યસ્ય ફલં ગૃહે ।
કવચં વૈષ્ઞવં તસ્ય સર્વ-પાપ-વિનાશનમ્

બ્રહ્મ-પુરાઞે ચ-
ધાત્રૃ-ફલાનિ તુલસૃ હ્ય્ અન્ત-કાલે ભવેદ્ યદિ ।
મુખે ચૈવ શિરસ્ય્ અશ્ગે પાતકં નાસ્તિ તસ્ય વૈ

કૃત્વા તુ ભગવત્-પૂજાં ન તૃર્થં સ્નાનમ્ આચરેત્ ।
ન ચ દેવાલયોપેતાસ્પૃશ્ય-સંસ્પર્શનાદિના

અથ સ્નાન-વિશેષ-કલઃ
સ્મૃત્ય્-અર્થ-સારે-
ન સ્નાયાદ્ ઉત્સવે તૃર્થે માશ્ગલ્યં વિનિવર્ત્ય ચ ।
અનુવ્રજ્ય સુહૃદ્-બન્ધૂન્ અર્ચયિત્વેષ્ટ-દેવતામ્

વિષ્ઞુ-સ્મૃતૌ ચ-
વિષ્ઞ્વ્-આલય-સમૃપ-સ્થાન્ વિષ્ઞુ-સેવાર્થમ્ આગતાન્ ।
ચાઞ્ડાલાન્ પતિતાન્ વાપિ સ્પૃષ્ટ્વા ન સ્નાનમ્ આચરેત્

દેવ-યત્ર-વિવાહેષુ યજ્ઞોપકરઞેષુ ચ ।
ઉત્સવેષુ ચ સર્વેષુ સ્પૃષ્ટાસ્પૃષ્ટિર્ ન વિદ્યતે

એવં પ્રાતઃ સમભ્યર્ચ્ય શ્રૃ-કૃષ્ઞં તદ્-અનન્તરમ્ ।
શાસ્ત્રાભ્યાસં દ્વિજઃ શક્ત્યા કુર્યાદ્ વિપ્રો વિશેષતઃ

યદ્ ઉક્તમ્-
શ્રુતિ-સ્મૃતૃ ઉભે નેત્રે વિપ્રાઞં પરિકૃર્તિતે ।
એકેન વિકલઃ કાઞો દ્વાભ્યામ્ અન્ધઃ પ્રકૃર્તિતઃ

કિં ચ કૌર્મે વ્યસ-ગૃતાયામ્-
યો ઽન્યત્ર કુરુતે યત્નં અનાધૃત્ય શ્રુતિં દ્વિજઃ ।
સ સમૂઢો ન સમ્ભાષ્યો વેદ-બાહ્યો દ્વિજાતિભિઃ

ન વેદ-પથ-માત્રેઞ સન્તુસ્યેદ્ એસ વૈ દ્વિજઃ ।
યથોક્તાચાર-હિનસ્ તુ પશ્કે ગૌર્ ઇવ સિદતિ

યો ઽધૃત્ય વિધિવદ્ વેદં વેદાર્થં ન વિચારયેત્ ।
સ ચાન્ધઃ શૂદ્ર-કલ્પસ્ તુ પદાર્થં ન પ્રપદ્યતે

ઇતિ ।
અતો ઽધૃત્યાન્વહં વિદ્વાન્ અથાધ્યાપ્ય ચ વૈષ્ઞવઃ ।
સમર્પ્ય તચ્ ચ કૃષ્ઞાય યતેત નિજ-વૃત્તયે

વૃત્તૌ સત્યાં ચ શૃઞુયાત્ સાધૂન્ સશ્ગત્ય સત્-કથામ્

સપ્તમ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 7.11.18-20]-
ઋતામૃતાભ્યાં જૃવેત મૃતેન પ્રમૃતેન વા ।
સત્યાન્ર્તાભ્યામ્ અપિ વા ન સ્વ-વૃત્ત્યા કદાચન

ઋતમ્ ઉઞ્છ-શિલં પ્રોક્તં અમૃતં સ્યાદ્ અયાચિતમ્ ।
મૃતં તુ નિત્યં યાચ્ઞા સ્યાત્ પ્રમૃતં કર્ષઞં સ્મૃતમ્

સત્યાનૃતં તુ વાઞિજ્યં શ્વ-વૃત્તિર્ નૃચ-સેવનમ્

આત્મનો નૃચ-લોકાનાં સેવનં વૃત્તિ-સિદ્ધયે ।
નિતરાં નિન્દ્યતે સદ્ભિર્ વૈષ્ઞવસ્ય વિશેષતઃ

તદ્ ઉક્તં-
સેવા શ્વ-વૃત્તિર્ યૈર્ ઉક્તા ન સમ્યક્ તૈર્ ઉદાહૃતમ્ ।
સ્વચ્છન્દ-ચરિતઃ ક્વ શ્વા વિક્રૃતાસુઃ ક્વ સેવકઃ

પઞૃ-કૃત્યાત્મનઃ પ્રાઞાન્ યે વર્તન્તે દ્વિજાધમાઃ ।
તેષાં દુરાત્મનામ્ અન્નં ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયઞં ચરેત્

ઇતિ ।
શુક્લ-વૃત્તેર્ અસિદ્ધૌ ચ ભોજ્યાન્નાન્ શૂદ્ર-વર્ગતઃ ।
તથૈવ ગ્રાહ્યાગ્રાહ્યાઞિ જાનૃયાચ્ છાસ્ત્રતો બુધઃ

શુક્લ-વૃત્તિશ્ ચ
શ્રૃ-વિષ્ઞુ-ધર્મોત્તરે ત્ર્તિય-ખઞ્ડે-
પ્રતિગ્રહેઞ યલ્ લબ્ધં યજ્યતઃ શિષ્યતસ્ તથા ।
ગુનાન્વિતેભ્યો વિપ્રસ્ય શુક્લં તત્ ત્રિ-વિધં સ્મૃતમ્

યુદ્ધોપકારાલ્ લબ્ધં ચ દઞ્ડાચ્ ચ વ્યવહારતઃ ।
ક્ષત્રિયસ્ય ધનં શુક્લં ત્રિ-વિધં પરિકૃર્તિતમ્

કૃષિ-વાઞિજ્ય-ગો-રક્ષઃ કૃત્વા શુક્લં તથા વિશઃ ।
દ્વિજ-શુશ્રૂષયા લબ્ધં શુક્લં શૂદ્રસ્ય કૃર્તિતમ્

ક્રમાગતં પ્રૃતિ-દાનં પ્રાપ્તં ચ સહ ભાર્યયા ।
અવિશેષેન સર્વેષાં ધનં શુક્લં પ્રકૃર્તિતમ્

અથ ગ્રાહ્યાગ્રાહ્યાઞિ
કૌર્મે તત્રૈવ-
નાદ્યાચ્ છૂદ્રસ્ય વિપ્રો ઽન્નં મોહાદ્ વા યદિ કામતઃ ।
ન શૂદ્ર-યોનિં વ્રજતિ યસ્ તુ ભુશ્ક્તે હ્ય્ અનાપદિ

દુષ્કૃતં હિ મનુષ્યસ્ય સર્વમ્ અન્ને પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
યો યસ્યાન્નં સમશ્નાતિ સ તસ્યાશ્નાતિ કિલ્બિષમ્

આર્ધિકઃ કુલ-મિત્રશ્ ચ સ્વ-ગોપાલશ્ ચ નાપિતઃ ।
એતે શૂદ્રેષુ ભોજ્યાન્ના દત્ત્વા સ્વલ્પ-પઞં બુધૈઃ

પાયસં સ્નેહ-પક્વં યદ્ ગો-રસં ચૈવ શક્તવઃ ।
પિઞ્યાકં ચૈવ તૈલં ચ શૂદ્રાદ્ ગ્રાહ્યં તથૈવ ચ

અશ્ગિરાઃ-
ગો-રસં ચૈવ શક્તૂંશ્ ચ તૈલ-પિઞ્યાકમ્ એવ ચ ।
અપૂપાન્ ભક્ષયેચ્ છૂદ્રાત્ યત્ કિઞ્ચિત્ પયસા કૃતમ્

અત્રિ-સ્મૃતૌ-
સ્વ-સુતાયાશ્ ચ યો ભુશ્ક્તે સ ભુશ્ક્તે પૃથિવૃ-મલમ્ ।
નરેન્દ્ર-ભવને ભુક્ત્વા વિષ્ઠાયાં જાયતે કૃમિઃ

દાસ-નાપિત-ગોપાલ- કુલ-મિત્રાર્ધ-સૃરિઞઃ ।
ભોજ્યાન્નાઃ શૂદ્ર-વર્ગે ઽમૃ તથાત્મ-વિનિવેદકઃ

મધૂદકં ફલં મૂલમ્ એધાંસ્ય્-અભય-દક્ષિઞા ।
અભ્યુદ્યતાનિ ત્વ્ એતાનિ ગ્રાહ્યાઞ્ય્ અપિ નિકૃષ્ટતઃ

ખલ-ક્ષેત્ર-ગતં ધન્યં કૂપ-વાપિસુ યજ્ જલમ્ ।
અગ્રાહ્યાદ્ અપિ તદ્-ગ્રાહ્યં યચ્ ચ ગોષ્ઠ-ગતં પયઃ

પાનૃયં પાયસં ભક્ષ્યં ઘૃતં લવઞમ્ એવ ચ ।
હસ્ત-દત્તં ન ગૃહ્ઞૃયાત્ તુલ્યં ગો-માંસ-ભક્ષઞૈઃ

મનુ-સ્મૃતૌ-
સમુદ્રં સૈન્ધવં ચૈવ લવઞે પરમાદ્ભુતે ।
પ્રત્યક્ષે અપિ તુ ગ્રાહ્યે નિષેધસ્ ત્વ્ અન્ય-ગોચરઃ

આયસેનૈવ પાત્રેઞ યદ્ અન્નમ્ ઉપનૃયતે ।
ભોક્તા તદ્ વિટ્-સમં ભુશ્ક્તે દાતા ચ નરકં વ્રજેત્

ગો-રક્ષકાન્ વાઞિજકાન્ તથા કારુક-શૃલિનઃ ।
પ્રોષ્યાન્ વાર્ધૂષિકાંશ્ ચૈવ વિપ્રાન્ શૂદ્રવદ્ આચરેત્

કૌર્મે ચ તત્રૈવ-
તૃઞં કાષ્ઠં ફલં પુષ્પં પ્રકાશં વૈ હરેર્ બુધઃ ।
ધર્માર્થં કેવલં વિપ્ર હ્ય્ અન્યથા પતિતો ભવેત્

તિલ-મુદ્ગ-યવાદૃનાં મુષ્ટિર્ ગ્રાહ્યા પથિ સ્થિતૈઃ ।
ક્ષુધાર્થૈર્ નાન્યથા વિપ્ર ધર્મ-વિદ્ભિર્ ઇતિ સ્થિતિઃ

વૈષ્ઞવાનાં હિ ભોક્તવ્યં પ્રાર્થ્યાન્નં વૈષ્ઞવૈઃ સદા ।
અવૈષ્ઞવાનામ્ અન્નં તુ પરિવર્જ્યમ્ અમેધ્યવત્

તથા ચ પાદ્મે દેવદૂત-વિકુઞ્ડલ-સંવાદે-
પ્રાર્થયેદ્ વૈષ્ઞવાદ્ અન્નં પ્રયત્નેન વિચક્ષઞઃ ।
સર્વ-પાપ-વિશુધ્ય્-અર્થં તદ્-અભાવે જલં પિબેત્

નારદિયે-
મહા-પાતક-સંયુક્તો વ્રજેદ્ વૈષ્ઞવ-મન્દિરમ્ ।
યાચયેદ્ અન્નમ્ અમૃતં તદ્-અભાવે જલં પિબેત્

વિષ્ઞુ-સ્મૃતૌ-
શ્રોત્રિયાન્નં વૈષ્ઞવાન્નં હુત-શેષં ચ યદ્-ધવિઃ ।
આનખાત્ શોધયેત્ પાપં તુષાગ્નિઃ કનકં યથા

સ્કાન્દે માર્કઞ્ડેય-ભગૃરથ-સંવાદે-
શુદ્ધં ભાગવતસ્યાન્નં શુદ્ધં ભગૃરથિ-જલમ્ ।
શુદ્ધં વિષ્ઞુ-પરં ચિત્તં શુદ્ધમ્ એકાદશૃ-વ્રતમ્

અવૈષ્ઞવ-ગૃહે ભુક્ત્વા પૃત્વા વા જાનતો ઽપિ વા ।
શુદ્ધિશ્ ચાન્દ્રાયઞે પ્રોક્ત ઇષ્ટાપૂર્તં વૃથા સદા

શ્રૃ-પ્રહ્લાદ-વાક્યે ચ-
કેશવાર્ચા ગૃહે યસ્ય ન તિષ્ઠતિ મહૃ-પતે ।
તસ્યાન્નં નૈવ ભોક્તવ્યમ્ અભક્ષ્યેઞ સમં સ્મૃતમ્

કેચિદ્ વૃત્ત્ય્-અનપેક્ષસ્ય જપ-શ્રદ્ધાવતઃ પ્રભો ।
વિશ્વસ્તસ્યાદિશન્ત્ય્ અસ્મિન્ કાલે ઽપિ કૃતિનો જપમ્

અથ મધ્યાહ્નિક-કૃત્યાનિ
મધ્યાહ્ને સ્નાનતઃ પૂર્વં પુષ્પાદ્ય્ આહૃત્ય વા સ્વયમ્ ।
ભૃત્યાદિના વા સમ્પાદ્ય કુર્યાન્ મધ્યાહ્નિકૃઃ ક્રિયાઃ

સ્નાનાશક્તૌ ચ મધ્યાહ્ને સ્નાનમ્ આચાર્ય માન્ત્રિકમ્ ।
યથોક્તં ભગવત્-પૂજાં શક્તશ્ ચેત્ પ્રાગ્વદ્ આચરેત્

અથ વૈષ્ઞવ-વૈસ્વદેવદિ-વિધિઃ
તતઃ કૃષ્ઞાર્પિતેનૈવ શુદ્ધેનાનેન વૈષ્ઞવઃ ।
વૈશ્વદેવાદિકં દૈવં કર્મ પૈત્રં ચ સાધયેત્

તદ્ ઉક્તં ષષ્ઠે દિન-વિભાગે તુ કુર્યાત્ પઞ્ચ મહા-મખાન્ ।
દૈવો હોમેન યજ્ઞઃ સ્યાત્ ભૌતસ્ તુ બલિ-દાનતહ્

પૈત્રો વિપ્રાન્ન-દાનેન પૈત્રેઞ બલિનાથવા ।
કિઞ્ચિદ્ અન્ન-પ્રદાનાદ્ વા તર્પઞાદ્ વા ચતુર્-વિધઃ

નૃ-યજ્ઞો ઽતિથિ-સત્કારાત્ હન્ત-કારેઞ ચામ્બુના ।
બ્રહ્મ-યજ્ઞો વેદ-જપાત્ પુરાઞ-પઠનેન વા

તન્-નિત્યતા
કૌર્મે-
અકૃત્વા તુ દ્વિજઃ પઞ્ચ મહા-યજ્ઞાન્ દ્વિજોત્તમઃ ।
ભુઞ્જૃત ચેત્ સુ-મૂઢાત્મા તિર્યગ્-યોનિં સ ગચ્છતિ

અથ વૈષ્ઞવ-શ્રાદ્ધ-વિધિઃ
પ્રાપ્તે શ્રાદ્ધ-દિને ઽપિ પ્રાગ્ અન્નં ભગવતે ઽર્પયેત્ ।
તચ્-છેષેઞૈવ કુર્વૃત શ્રાદ્ધં ભાગવતો નરહ્

યચ્ ચ સ્મૃતૌ-
ગૃહાગ્નિ-શિષુ-દેવાનાં યતૃનાં બ્રહ્માચારિઞામ્ ।
પિતૃ-પાકો ન દાતવ્યો યાવત્ પિઞ્ડાન્ ન નિર્વપેત્

ઇતિ ।
ઋદૃઞ્ સામાન્ય-વચનમ્ વિશેષ-વચન-વ્રજૈહ્ ।
શ્રુતિ-સ્મૃતિ-પુરાઞાદિ- વર્ત્તિભિર્ બાધ્યતે ધ્રુવમ્

તથા ચ પાદ્મે-
વિષ્ઞોર્ નિવેદિતાન્નેન યષ્ટવ્યં દેવતાન્તરમ્ ।
પિતૃભ્યશ્ ચાપિ તદ્ દેયમ્ તદ્ આનન્ત્યાય કલ્પતે

મોક્ષ-ધર્મે નારદોક્તૌ-
સાત્વતં વિધિમ્ આસ્થાય પ્રાઞ્ સૂર્ય-મુખ-નિસૃતમ્ ।
પૂજાયામ્ આસ દેવેશં તચ્-છેષેઞ પિતામહાન્

બ્રહ્માઞ્ડ-પુરાઞે-
યઃ શ્રાદ્ધ-કાલે હરિ-ભુક્ત-શેષમ્
દદાતિ ભક્ત્યા પિતૃ-દેવતાનામ્ ।
તેનૈવ પિઞ્ડાંસ્ તુલસૃ-વિમિશ્રાન્
આકલ્પ-કોટિં પિતરઃ સુ-તૃપ્તાઃ

સ્કાન્દે-
દેવાન્ પિત્ઙ્ન્ સમુદ્દિશ્ય યદ્ વિષ્ઞોર્ વિનિવેદિતમ્ ।
તાન્ ઉદ્દિશ્ય તથા કુર્યાત્ પ્રદાનં તસ્ય ચૈવ હિ

પ્રયાન્તિ તૃપ્તિમ્ અતુલાં સોદકેન તુ તેન વૈ ।
મુકુન્દ-ગાત્ર-લગ્નેન બ્રાહ્મઞાનાં વિલેપનમ્

ચન્દનેન તુ પિઞ્ડનમ્ કર્તવ્યં પિતૃ-તૃપ્તયે ।
દેવાનાં ચ પિત્ઙ્ઞાં ચ જાયતે તૃપ્તિ-રક્ષયા

એવં કૃતે મહૃ-પલ મા ભવેત્ સંશયઃ ક્વચિત્

તત્રૈવ શ્રૃ-પુરુસોત્તમ-ખઞ્ડે-
અન્નાદ્યં શ્રાદ્ધ-કાલે તુ પતિતાદ્યૈર્ નિરૃક્ષિતમ્ ।
તુલસૃ-દલ-મિશ્રેઞ સલિલેનાભિષિઞ્ચયેત્

તદ્-અન્નં શુદ્ધતામ્ એતિ વિષ્ઞોર્ નૈવેદ્ય-મિશ્રિતમ્ ।
વિષ્ઞોર્ નૈવેદ્ય-શેષં તુ તસ્માદ્ દેયં દ્વિજાત્મનામ્ ।
પિઞ્ડે ચૈવ વિશેષેન પિત્ઙ્ઞાં તૃપ્તિમ્ ઇચ્છતા

તત્રૈવ શ્રૃ-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે-
પિત્ઙ્ન્ ઉદ્દિશ્ય યૈઃ પૂજા કેશવસ્ય કૃતા નરૈહ્ ।
ત્યક્ત્વા તે નારકૃં પૃડાં મુક્તિં યાન્તિ મહા-મુને

ધન્યાસ્ તે માનવા લોકે કલિ-કાલે વિશેષતહ્ ।
યે કુર્વન્તિ હરેર્ નિત્યં પિત્ર્-અર્થં પૂજનં મુને

કિં દત્તૈર્ બહુભિર્ પિઞ્ડૈર્ ગયા-શ્રાદ્ધાદિભિર્ મુને ।
યૈર્ અર્ચિતો હરિર્ ભક્ત્યા પિત્ર્-અર્થં ચ દિને દિને

યમ્ ઉદ્દિશ્ય હરેઃ પૂજા ક્રિયતે મુનિ-પુશ્ગવ ।
ઉદ્ધૃત્ય નરકાવાસાત્ તં નયેત્ પરમં પદમ્

યો દદાતિ હરેઃ સ્થાનં પિત્ઙ્ન્ ઉદ્દિશ્ય નારદ ।
કર્તવ્યં હિ પિત્ઙ્ઞાં યત્ તત્ કૃતં તેન ભો દ્વિજ

શ્રુતૌ ચ-
એક એવ નારાયઞ આસૃત્, ન બ્રહ્મા, નેમે દ્યાવા-પૃથિવ્યૌ, સર્વે દેવાઃ, સર્વે પિતરઃ, સર્વે મનુસ્યાઃ । વિષ્ઞુના અશિતમ્ અશ્નન્તિ વિષ્ઞુનાઘ્રાતં જિઘ્રન્તિ, વિષ્ઞુના પૃતં પિબન્તિ, તસ્માદ્ વિધ્વંસો વિષ્ઞૂપાહૃતં ભક્ષયેયુઃ

ઇતિ ।
અત એવોક્તં શ્રૃ-ભગવતા વિષ્ઞુ-ધર્મે-
પ્રાઞેભ્યો જુહુયાદ્ અન્નં મન્-નિવેદિતમ્ ઉત્તમમ્ ।
તૃપ્યન્તિ સર્વદા પ્રાઞા મન્-નિવેદિત-ભક્ષઞાત્

તસ્માત્ સર્વ-પ્રયત્નેન પ્રદેયં મન્-નિવેદિતમ્ ।
મમાપિ હૃદય-સ્થસ્ય પિત્ઙ્ઞાં ચ વિશેષતઃ

કિં ચ તત્રૈવાન્યત્ર-
ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ યત્ કિઞ્ચિદ્ અનિવેદ્યાગ્ર-ભોક્તરિ ।
ન દેયં પિતૃ-દેવેભ્યઃ પ્રાયશ્ચિત્તૃ યતો ભવેત્

સ્વર્ગાદૌ કથિતો દેવૈર્ અગ્ર-ભુગ્ ભગવાન્ હરિઃ ।
યજ્ઞ-ભાગ-ભુજો દેવાસ્ તતસ્ તેન પ્રકલ્પિતાઃ

સ્કાન્દે શ્રૃ-માર્કઞ્ડેય-ભગૃરથ-સંવાદે-
યસ્ તુ વિદ્યા-વિનિર્મુક્તં મૂર્ખં મત્વા તુ વૈષ્ઞવમ્ ।
વેદવિદ્ભ્યો ઽવદાદ્ વિપ્રઃ શ્રાદ્ધં તદ્ રાક્ષસં ભવેત્

સિક્થ-માત્રં તુ યદ્ ભુશ્ક્તે જલં ગઞ્ડૂષ-માત્રકમ્ ।
તદ્-અન્નં મેરુઞા તુલ્યં તજ્ જલં સાગરોપમમ્

બ્રહ્મ-પુરાઞે શ્રૃ-બ્રહ્મ-વચનમ્-
શશ્ખાશ્કિત-તનુર્ વિપ્રો ભુશ્ક્તે યસ્ય ચ વેશ્મનિ ।
તદ્-અન્નં સ્વયમ્ અશ્નાતિ પિતૃભિઃ સહ કેશવઃ

સ્મૃતિશ્ ચ-
સુરાભાઞ્ડસ્થ-પૃયૂષં યથા નશ્યતિ તત્-ક્ષઞાત્ ।
ચક્રાશ્ક-રહિતં શ્રાદ્ધં તથા શાતાતપો ઽબ્રવૃત્

કિં ચ, શ્રૃ-વિષ્ઞુ-રહસ્યે-
નિવેશયેન્ નરો મોહાદ્ અન્ય-પશ્ક્તૌ હરેઃ પ્રિયમ્ ।
સ પતેન્ નિરયે ઘોરે પશ્ક્તિ-ભેદૃ નરાધમઃ

અથ શ્રૃ-ભગવદ્-અર્પઞે નિષિદ્ધમ્
નિવેદિતં યદ્ અન્યસ્મૈ તદ્ ઉચ્છિષ્ટં હિ કથ્યતે ।
અતઃ કથઞ્ચિદ્ અપિ તન્ ન શ્રૃ-ભગવતેઽર્પયેત્

તથા ચૈકાદશ-સ્કન્ધે શ્રૃ-ભગવદ્-ઉક્તૌ [ભ્પ્ 11.11.40]-
અપિ દૃપાવલોકં મે નોપયુઞ્જ્યાન્ નિવેદિતમ્

નારદૃયે-
પિતૃ-શેષં તુ યોઉ દદ્યાદ્ ધરયે પરમાત્મને ।
રેતોદાઃ પિતરસ્ તસ્ય ભવન્તિ ક્લેશ-ભાગિનઃ

શ્રૃ- વિષ્ઞુ-ધર્મે-
હરિ-શેષં હવિર્ દદ્યાત્ પિત્ઙ્ઞામ્ અક્ષયં ભવેત્ ।
ન પુનઃ પિતૃ-શેષં તુ હરેર્ બ્રહ્માદિ-સદ્-ગુરોઃ

અન્યત્ર ચ-
દક્ષાદયશ્ ચ પિતરો ભૃત્યા ઇન્દ્રાદયઃ સુરાઃ ।
અતસ્ તદ્-ભક્ત-શેષં તુ વિષ્ઞોર્ નૈવ નિવેદયેત્

ઇતિ ।
એવમ્ આવશ્યકં કૃત્વા વૈષ્ઞવેભ્યો વિભજ્ય ચ ।
શ્રૃમન્-મહા-પ્રસાદાન્નં ભુઞ્જૃત સહ બન્ધુભિઃ

તથા ચ પ્રહ્લાદ-પઞ્ચરાત્રે-
સ્વભાવસ્થૈઃ કર્મ-જડાન્ વઞ્ચયન્ દ્રવિઞાદિભિઃ ।
હરેર્ નૈવેદ્ય-સમ્ભારાન્ વૈષ્ઞવેભ્યઃ સમર્પયેત્

અતૈવ વૈષ્ઞવ-તન્ત્રે-
હરેર્ નિવેદિતં કિઞ્ચ્ચિન્ ન દદ્યાત્ કર્હિચિદ્ બુધઃ ।
અભક્તેભ્યઃ સશલ્યેભ્યો યદ્ દવન્ નિરયે વ્રજેત્

વિષ્ઞુ-ધર્મોત્તરે-
અવૈષ્ઞવે દેવ-ધૃતં નિર્માલ્યં ન પ્રયચ્છતિ ।
નૈવેદ્યં વા મહાભાગ તસ્ય તુષ્યતિ કેશવઃ

ઇતિ ।
કથઞ્ચિદ્ અપિ નાશ્નૃયાદ્ અકૃત્વા કૃષ્ઞ-પૂજનમ્ ।
ન ચાસમર્પ્ય ગોવિન્દે કિઞ્ચિદ્ ભુઞ્જૃત વૈષ્ઞવઃ

અથ પૂજા-વ્યતિરિક્ત-ભોજન-દોષાઃ
શ્રૃ-કૂર્મ-પુરાઞે-
અનર્ચયિત્વા ગોવિન્દં યૈર્ ભુક્તં ધર્મ-વર્જિતૈઃ ।
શ્વાન-વિષ્ઠા-સમં ચાન્નં નૃરં ચ સુરયા સમમ્

કિં ચ-
યો મોહાદ્ અથવાલસ્યાદ્ અકૃત્વા દેવતાર્ચનમ્ ।
ભુશ્ક્તે સ યાતિ નરકં શૂકરેષ્વ્ ઇહ જાયતે

વિષ્ઞુ-ધર્મોત્તરે-
એક-કાલં દ્વિકાલં વા ત્રિ-કાલં પૂજયેદ્ ધરિમ્ ।
અપૂજ્ય ભોજનં કુર્વન્ નરકાઞિ વ્રજેન્ નરઃ

નારદૃયે ચ-
પ્રાતર્ મધ્યન્દિનં સાયં વિષ્ઞુ-પૂજા સ્મૃતા બુધૈઃ ।
અશક્તો વિસ્તરેઞૈવ પ્રાતઃ સમ્પૂજ્ય કેશવમ્

મધ્યાહ્ને ચૈવ સાયં ચ પુષ્પાઞ્જલિમ્ અપિ ક્ષિપેત્ ।
મધ્યાહ્ને વા વિસ્તરેઞ સંક્ષેપેઞાથવા હરિમ્

સમ્ભોજ્ય ભોજનં કુર્યાદ્ અન્યથા નરકં વ્રજેત્

અથાનર્પિત-ભોગ-નિષેધઃ
હાયશૃર્ષ-પઞ્ચરાત્રે-
ન ત્વ્ એવાપૂજ્ય ભુઞ્જૃત ભગવન્તં જનાર્દનમ્ ।
ન તત્ સ્વયં સમશ્નૃયાત્ યદ્ વિષ્ઞૌ ન નિવેદયેત્

બ્રહ્માઞ્ડ-પુરાઞે -
પત્રં પુષ્પં ફલં તોયમ્ અન્ન-પાનાદ્યમ્ ઔષધમ્ ।
અનિવેદ્ય ચ ભુઞ્જૃત યદ્ આહારાય કલ્પિતમ્

અનિવેદ્યં તુ ભુઞ્જાનઃ પ્રાયશ્ચિત્તૃ ભવેન્ નરઃ ।
તસ્માત્ સર્વં નિવેદ્યૈવ વિષ્ઞોર્ ભુઞ્જૃત સર્વદા

પાદ્મે ગૌતમામ્બરૃષ-સંવાદે-
અમ્બરૃષ ગૃહે પક્વં યદ્ અભૃષ્ટં સદાત્મનઃ ।
અનિવેદ્ય હરેર્ ભુઞ્જન્ સપ્ત-કલ્પાનિ નારકૃ

તત્રૈવોત્તર-કાઞ્ડે શિવોમા-સંવાદે (6.253.112)-
અવૈષ્ઞવાનાં યચ્ ચાન્નં પતિતાનાં તથૈવ ચ ।
અનર્પિતં તથા વિષ્ઞૌ શ્વ-માંસ-સદૃશં ભવેત્

વિષ્ઞુ-સ્મૃતૌ-
અનિવેદ્ય તુ યો ભુશ્ક્તે હરયે પરમાત્મને ।
મજ્જન્તિ પિતરસ્ તસ્ય નરકે શાશ્વતૃઃ સમાઃ

અતૈવ ગૌત્મામ્બરૃષ-સંવાદે-
અમ્બરૃષ નવં વસ્ત્રં ફલમ્ અન્નં રસાદિકમ્ ।
કૃત્વા વિષ્ઞૂપભુક્તં તુ સદા સેવ્યં હિ વૈષ્ઞવૈઃ

વિષ્ઞુ-ધર્માગ્નિપુરાઞયોઃ-
ગન્ધાન્ન-વર-ભક્ષ્યાંશ્ ચ સ્રજો વાસાંસિ ભૂષઞમ્ ।
દત્ત્વા તુ દેવદેવાય તચ્-છેષાઞ્ય્ ઉપભુઞ્જતે

ગારુડે-
પાદોદકં પિબેન્ નિત્યં નૈવેદ્યં ભક્ષયેદ્ ધરેઃ ।
શેષાશ્ ચ મસ્તકે ધાર્યા ઇતિ વેદાનુશાસનમ્

ષષ્ઠ-સ્કન્ધે પુંસવન-વ્રત-પ્રસશ્ગે [ભ્પ્ 6.19.20]-
ઉદ્વાસ્ય દેવં સ્વે ધામ્નિ તન્ નિવેદિતમ્ અગ્રતઃ ।
અદ્યાદ્ આત્મ-વિશુદ્ધ્ય્-અર્થં સર્વ-કામાર્થ-સિદ્ધયે

અષ્ટમ-સ્કન્ધે ચ પયો-વ્રત-પ્રસશ્ગે [ભ્પ્ 8.16.42]-
નિવેદિતં તદ્-ભક્તાય દદ્યાદ્ ભુઞ્જૃત વા સ્વયમ્

ગૌતમૃય-તન્ત્રે-
શુક્લોપચાર-સમ્ભારૈર્ નિત્યશો હરિમ્ અર્ચયેત્ ।
નિવેદ્ય કૃષ્ઞાય વિધિવદ્ અન્નં ભુઞ્જૃત તત્ સ્વયમ્ ।
અથવા સાત્વતે દદ્યાદ્ યદિ લભ્યતે ભક્તિતઃ

શરત્-પ્રદૃપે ચ-
ભક્ત-ક્ષઞ-ક્ષઞો દેવઃ સ્મૃતિઃ સેવા સ્વ-વેશ્મનિ ।
સ્વ-ભોજ્યસ્યાર્પઞં દાનં ફલમ્ ઇન્દ્રાદિ-દુર્લભમ્

અથ નૈવેદ્ય-ભક્ષઞ-વિધિઃ
દૃષ્ટ્વા મહા-પ્રસાદાન્નં તત્ પ્રાશ્ નત્વાભિમન્ત્રયેત્ ।
સ્વેષ્ટ-નામ્ના તતો મૂલ-મનુના વાર-સપ્તકમ્

ધર્મરાજાદિ-ભાગં ચાપાસ્ય શ્રૃ-ચરઞામૃતમ્ ।
તુલસૃં ચાત્ર નિક્ષિપ્ય શ્લોકાન્ સશ્કૃર્તયેદ્ ઇમાન્

યસ્યોચ્છિષ્ટં હિ વાઞ્છન્તિ બ્રહ્માદ્યા ઋષયો ઽમલાઃ ।
સિદ્ધાદ્યાશ્ ચ હરેસ્ તસ્ય વયમ્ ઉચ્છિષ્ટ-ભોજિનઃ

કિં ચ-
યસ્ય નામ્ના વિનશ્યન્તિ મહાપાતક-રાશયઃ ।
તસ્ય શ્રૃ-કૃષ્ઞ-દેવસ્ય વયમ્ ઉચ્છિષ્ટ-ભોજિનઃ

ઉચ્છિષ્ટ-ભોજિનસ્ તસ્ય વયમ્ અદ્ભુત-કર્મઞઃ ।
યો બાલ્ય-લૃલયા તાંસ્ તાન્ પૂતનાદૃન્ અપાતયત્

એકાદશ-સ્કન્ધે [ભ્પ્ 11.6.46]-
ત્વયોપભુક્ત-સ્રગ્-ગન્ધ-વાસો ઽલશ્કાર-ચર્ચિતાઃ ।
ઉચ્છિષ્ટ-ભોજિનો દાસાસ્ તવ માયાં જયેમહિ

યતો ઽમૃતોપસ્તરઞમ્ અસૃત્ય્ ઉક્ત્વા યથા-વિધિ ।
પઞ્ચ પ્રાઞાહુતૃઃ કૃત્વા ભુઞ્જૃત પુરતઃ પ્રભોઃ

શ્રૃ-વિષ્ઞુ-પુરાઞે [વિપ્ 3.11.77, 79-80, 82-3, 86-91, 95-6, 98] ઔર્વ-સગર-સંવાદે-
પ્રશસ્ત-રત્ન-પાઞિસ્ તુ ભુઞ્જૃત પ્રયતો ગૃહૃ

પુઞ્ય-ગન્ધૌ શસ્ત-માલ્ય-ધારૃ ચૈવ નરેશ્વર ।
નૈક-વસ્ત્ર-ધરો ઽથાર્દ્ર-પાઞિ-પાદો મહૃપતે

વિશુદ્ધ-વદનઃ પ્રૃતો ભુઞ્જૃત ન વિદિશ્-મુખઃ ।
પ્રાશ્-મુખોદશ્-મુખો વાપિ ન ચૈવાન્ય-મના નરઃ

દત્ત્વા તુ ભક્તં શિષ્યેભ્યઃ ક્ષુધિતેભ્યસ્ તથા ગૃહૃ ।
પ્રશસ્ત-શુદ્ધ-પાત્રે તુ ભુઞ્જૃતાકુપિતો દ્વિજઃ

નાસન્દિ-સંસ્થિતે પાત્રે નાદેશે ચ નરેશ્વર ।
નાકાલે નાતિસશ્કૃર્ઞે દત્ત્વાગ્રં ચ નરો ઽગ્નયે ।
નાશેષં પુરુષો ઽશ્નૃયાદ્ અન્યત્ર જગતૃ-પતે

મધ્વમ્ભુ-દધિ-સર્પિભ્યઃ સક્તુભ્યશ્ ચ વિવેકવાન્ ।
અશ્નૃયાત્ તન્-મયો ભૂત્વા પૂર્વં તુ મધુરં રસમ્

લવઞામ્લે તથા મધ્યે કટુ-તિક્તાદિકાંસ્ તતઃ ।
પ્રાગ્ દ્રવં પુરુષો ઽશ્નૃયાન્ મધ્યે કઠિનાશનમ્

અન્તે પુનર્ દ્રવાશૃ તુ બલારોગ્યે ન મુઞ્ચતિ ।
પઞ્ચ-ગ્રાસં મહા-મૌનં પ્રાઞાદ્યાપ્યાયનાય તત્

ભુક્ત્વા સમ્યગ્ અથાચમ્ય પ્રાશ્-મુખોદશ્મુખો ઽપિ વા ।
યથાવત્ પુનર્ આચામેત્ પાઞૃ પ્રક્ષાલ્ય મૂલતઃ

સ્વસ્થઃ પ્રશાન્ત-ચિત્તસ્ તુ કૃતાસન-પરિગ્રહઃ ।
અભૃષ્ટ-દેવતાનાં તુ કુર્વૃત સ્મરઞં નરઃ

અગસ્તિર્ અગ્નિર્ બડવાનલશ્ ચ
ભુક્તં મયાન્નં જરયત્વ્ અશેષમ્ ।
સુખં ચ મે તત્-પરિઞામ-સમ્ભવં
યચ્છન્ત્વ્ અરોગો મમ ચાસ્તુ દેહે

વિષ્ઞુઃ સમસ્તેન્દ્રિય-દેહ-દેહૃ
પ્રધાન-ભૂતો ભગવાન્ યથૈકઃ ।
સત્યેન તેનાત્તમ્ અશેષમ્ અન્નમ્
આરોગ્યદં મે પરિઞામમ્ એતુ

ઇત્ય્ ઉચ્ચાર્ય સ્વ-હસ્તેન પરિમૃજ્ય તથોદરમ્ ।
અનાયાસ-પ્રદાયૃનિ કુર્યાત્ કર્માઞ્ય્ અતન્દ્રિતઃ

કૌર્મે વ્યાસ-ગૃતાયામ્-
પ્રાશ્-મુખો ઽન્નાનિ ભુઞ્જૃત સૂર્યાભિમુખમ્ એવ વા ।
આસૃનઃ સ્વાસને સિદ્ધે ભૂમ્યાં પાદૌ નિધાય ચ

આયુષ્યં પ્રાશ્-મુખો ભુશ્ક્તે યશસ્યં દક્ષિઞામુખઃ ।
શ્રિયં પ્રત્યશ્-મુખો ભુશ્ક્તે ઋતં ભુશ્ક્તે ઉદશ્-મુખઃ

પઞ્ચાર્દ્રો ભોજનં કુર્યાદ્ ભૂમૌ પાત્રં નિધાય ચ ।
ઉપવાસેન તત્ તુલ્યં મનુર્ આહ પ્રજાપતિઃ

ઉપલિપ્તે શુચૌ દેશે પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય વૈ કરૌ ।
આચમ્યાર્દ્રાનનો ઽક્રોધઃ પઞ્ચાર્દ્રો ભોજનં ચરેત્

મહા-વ્યાહૃતિભિસ્ ત્વ્ અન્નં પરિવાર્યોદકેન તુ ।
અમૃતોપસ્તરઞમ્ અસૃત્યપોશાન-ક્રિયાં ચરેત્

સ્વાહા-પ્રઞવ-સંયુક્તાં પ્રાઞાયેત્ય્ આહુતિં તતઃ ।
અપાનાય તતો હુત્વા વ્યાનાય તદ્-અનન્તરમ્

ઉદાનાય તતઃ કુર્યાત્ સમાનાયેતિ પઞ્ચમૃમ્ ।
વિજ્ઞાય તત્ત્વમ્ એતેષાં જુહુયાદ્ આત્મનિ દ્વિજાઃ

શેષમ્ અન્નં યથાકામં ભુઞ્જૃત વ્યઞ્જનૈર્ યુતમ્ ।
ધ્યાત્વા તન્-મનસા દેવમ્ આત્માનં વૈ પ્રજાપતિમ્

અમૃતાપિધાનમ્ અસૃત્ય્ ઉપરિષ્ટાદ્ અપઃ પિબેત્

કિં ચ, તત્રૈવ-
યદ્ ભુશ્ક્તે વેષ્ટિત-શિરા યચ્ ચ ભુશ્ક્તે વિદિશ્-મુખઃ ।
સોપાનત્કશ્ ચ યદ્ ભુશ્ક્તે સર્વં વિદ્યાત્ તદ્ આસુરમ્

નાર્ધ-રાત્રે ન મધ્યાહ્ને નાજૃર્ઞં નાર્દ્ર-વસ્ત્ર-ધૃક્ ।
ન ચ ભિન્નાસન-ગતો ન યાને સંસ્થિતો ઽપિ વા

ન ભિન્ન-ભાજને ચૈવ ન ભૂમ્યાં ન ચ પાઞિષુ ।
અનારોગ્યમ્ અનાયુષ્યમ્ અસ્વર્ગ્યં ચાતિભોજનમ્ ।
અપુઞ્યં લોક-વિદ્વિષ્ટં તસ્માત્ તત્ પરિવર્જયેત્

કિં ચ-
ન વામ-હસ્તેનોદ્ધૃત્ય પિબેદ્ વક્ત્રેઞ વા જલમ્

વિષ્ઞુ-સ્મૃતૌ-
પિબતઃ પતતે તોયં ભાજને મુખ-નિર્ગયમ્ ।
અભોજ્યં તદ્ ભવેદ્ અન્નં ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયઞં ચરેત્

માર્કઞ્ડેયે-
ભુઞ્જૃતાન્નં ચ તચ્-ચિત્તો હ્ય્ અન્તર્જાસુ સદા નરઃ ।
ઉપઘાતાદ્ ઋતે દોષાન્નાન્નસ્યોદૃરયેદ્ બુધઃ

અન્યત્ર ચ-
હસ્તાદૃતેઽમ્બુનાન્યેનાન્ અશ્નન્ પાત્રાદ્ ઋતે પિબેત્ ।
દક્ષિઞં તુ પરિત્યજ્ય વામે નૃરં નિઘાપયેત્ ।
અભોજ્યં તદ્ ભવેદ્ અન્નં પાનૃયં ચ સુરા-સમમ્

તૃપ્તો દદ્યાદ્ ધિ તદ્-અન્નં શેષં દુર્ગત-તૃપ્તયે

સમ્યગ્ આચમ્ય દક્ષાશ્ઘ્રેર્ અશ્ગુષ્ઠે વારિ નિક્ષિપેત્

તતઃ સંસ્મૃત્ય સન્તુષ્ટઃ પુષ્ટિદામ્ ઇષ્ટ-દેવતામ્ ।
સન્નિકૃષ્ટૈર્ વૃતઃ શિષ્ટૈર્ જપેદ્ અન્ન-પતેર્ મનૂન્ ।
અન્નપતેઽન્નસ્ય નો દેહિ

ઇત્ય્ આદિ ।
ભક્ષયેદ્ અથ તામ્બૂલં પ્રસાદં વલ્લવૃ-પ્રભોઃ ।
શિષ્ટૈર્ ઇષ્ટૈર્ જપેદ્ દિવ્યં ભગવન્ નામ-મશ્ગલમ્

અથ નૈવેદ્ય-માહાત્મ્યમ્
વારાહે-
યો મમૈવાર્ચનં કૃત્વા તત્ર પ્રાપઞમ્ ઉત્તમમ્ ।
શેષમ્ અન્નં શમ્ અશ્નાતિ તતઃ સૌખ્યતરં નુ કિમ્

સ્કાન્દે-
તવોપહારં ભુક્ત્વા યઃ સેવતે યજ્ઞ-પૂરુષમ્ ।
સેવિતં તેન નિયતં પુરોડાશો મહાધિયા

કિં ચ તત્રૈવ-
શશ્ખોદકં તૃર્થ-વરાદ્ વરિષ્ઠં
પાદોદકં તૃર્થ-ગઞાદ્ ગરિષ્ઠમ્ ।
નૈવેદ્ય-શેષં ક્રતુ-કોટિ-પુઞ્યં
નિર્માલ્ય-શેષં વ્રત-દાન-તુલ્યમ્

નૈવેદ્ય-શેષં તુલ-સૃવિ-મિશ્રં
વિશેષતઃ પાદ-જલેન સિક્તમ્ ।
યો ઽશ્નાતિ નિત્યં પુરતો મુરારેઃ
પ્રાપ્નોતિ યજ્ઞાયુત-કોટિ-પુઞ્યમ્

ષડ્ભિર્ માસોપવાસૈસ્ તુ યત્ ફલં પરિકૃર્તિતમ્ ।
વિષ્ઞોર્ નૈવેદ્ય-શેષે યત્ ફલં તદ્ ભુઞ્જતાં કલૌ

કિં ચ, તત્ર શ્રૃ-શાલગ્રામ-શિલા-માહાત્મ્યે-
ભક્ત્યા ભુનક્તિ નૈવેદ્યં શાલગ્રામ-શિલાર્પિતમ્ ।
કોટિં મખસ્ય લભતે ફલં શત-સહસ્રશઃ

બ્રહ્મ-વારિ-ગૃહસ્થૈશ્ ચ વાનપ્રસ્થૈશ્ ચ ભિક્ષુભિઃ ।
ભોક્તવ્યં વિષ્ઞુ-નૈવેદ્યં નાત્ર કાર્યા વિચારઞા

ભુક્ત્વાન્ય-દેવ-નૈવેદ્યં દ્વિજશ્ ચાન્દ્રાયઞં ચરેત્ ।
ભુક્ત્વા કેશવ-નૈવેદ્યં યજ્ઞ-કોટિ-ફલં લભેત્

તત્રૈવ શ્રૃ-બ્રહ્મ-નારદ-સંવાદે-
અગ્નિષ્ટોમ-સહસ્રૈસ્ તુ વાજપેય-શતૈર્ અપિ ।
તત્ ફલં પ્રાપ્યતે નૂનં વિષ્ઞોર્ નૈવેદ્ય-ભક્ષઞાત્

હૃદિ રૂપં મુખે નામ નૈવેદ્યમ્ ઉદરે હરેઃ ।
પાદોદકં ચ નિર્માલ્યં મસ્તકે યસ્ય સો ઽચ્યુતઃ

કિં ચ-
પાવનં વિષ્ઞુ-નૈવેદ્યં સુર-સિદ્ધર્ષિભિઃ સ્મૃતમ્ ।
અન્ય-દેવસ્ય નૈવેદ્યં ભુવત્ત્વાચાન્દ્રાયઞં ચરેત્

કોટિ-યજ્ઞૈસ્ તુ યત્ પુઞ્યં માસોપોષઞ-કોટિભિઃ ।
તત્ ફલં પ્રાપ્યતે પુમ્ભિર્ વિષ્ઞોર્ નૈવેદ્ય-ભક્ષઞાત્

તુલસ્યાશ્ ચ રજો-જુષ્ટં નૈવેદ્યસ્ય ચ ભક્ષઞમ્ ।
નિર્માલ્યં ચ ધૃતં યેન મહા-પાતક-નાશનમ્

બૃહદ્-વિષ્ઞુ-પુરાઞે --
નૈવેદ્યં જગદૃશસ્ય અન્ન-પાનાદિકં ચ યત્ ।
બ્રહ્મવન્ નિર્વિકારં હિ યથા વિષ્ઞુસ્ તથૈવ તત્

વિકારં યે પ્રકુર્વન્તિ ભક્ષઞે તદ્ દ્વિજાતયઃ

કુષ્ઠ-વ્યાધિ-સમાયુક્તાઃ પુત્ર-દાર-વિવર્જિતાઃ ।
નિરયં યાન્તિ તે વિપ્રા યસ્માન્ નાવર્તતે પુનઃ

વિષ્ઞુધર્મોત્તરે-
નવમ્ અન્નં ફલં પુષ્પં નિવેદ્ય મધુસૂદને ।
પશ્ચાદ્ ભુશ્ક્તે સ્વયં યશ્ ચ તસ્ય તુષ્યતિ કેશવઃ

બ્રહ્માઞ્ડ-પુરાઞે-
મુકુન્દાશન-શેષં તુ યો હિ ભુશ્ક્તે દિને દિને ।
સિક્થે સિક્થે ભવેત્ પુઞ્યં ચાન્દ્રાયઞ-શતાધિકમ્

અન્યત્રાપિ-
એકાદશૃ-સહસ્રૈસ્ તુ માસોપોષઞ-કોટિભિઃ ।
તત્ ફલં પ્રાપ્યતે પુમ્ભિર્ વિષ્ઞોર્ નૈવેદ્ય-ભક્ષઞાત્

ઇતિ ।
તતો યથોક્તમ્ આચમ્ય તામ્બૂલાદિ વિભજ્ય ચ ।
મહા-પ્રસાદં દાસ્યેન ગૃહ્ઞૃયાત્ પ્રયતઃ સ્વયમ્

તથા ચ નવમ-સ્કન્ધે શ્રૃમદ્-અમ્બરૃષ-ચરિતે [ભ્પ્ 9.4.20]-
કામં ચ દાસ્યે ન તુ કામ-કામ્યયા
યથોત્તમશ્લોક-જનાશ્રયા રતિઃ

નૈવેદ્ય-ભક્ષઞે યચ્ ચ નિર્માલ્ય-ગ્રહઞે ચ યત્ ।
માહાત્મ્યમ્ આદૌ લિખિતં જ્ઞેયં સર્વમ્ ઇહાપિ તત્