हरिभक्तिविलास · अध्याय 9

इति ।
इति श्री-गोपाल-भट्ट-विलिखिते श्री-भगवद्-भक्ति-विलासे
प्रातर्-अर्चा-समापनो नामाष्टमो विलासः ।
9. महप्रसद-विलस
नवम-विलासः
महा-प्रसादः
स प्रसृदतु चैतन्य-देवो यस्य प्रसादतः ।
महा-प्रसाद-जातार्हः सद्यः स्याद् अधमो ऽप्य् अहम्

अथ शश्खोदकं तच् च कृष्ञ-दृष्टि-सुधोक्षितम् ।
वैष्ञवेभ्यः प्रदायाभिवन्द्य मूर्धनि धारयेत्

शश्खोदक-माहात्म्यं
स्कान्दे ब्रह्म-नारद-संवादे--
शश्खोदकं हरेर् भक्तिर् निर्माल्यं पादयोर् जलं ।
चन्दनं धूप-शेषं तु ब्रह्म-हत्यापहारकम्

तत्रैव शश्ख-माहात्म्ये-
शश्ख-स्थितं तु यत् तोयं भ्रामितं केशवोपरि ।
वन्दते शिरसा नित्यं गश्गा-स्नानेन तस्य किम्

न दाहो न क्लमो नार्तिर् नरकाग्नि-भयं न हि ।
यस्य शश्खोदकं मूर्ध्नि कृष्ञ-दृष्ट्य्-अवलोकितम्

न ग्रहा न च कुष्माञ्डाः पिशाचोरग-रक्षसाः ।
दृष्ट्वा शश्खोदकं मूर्ध्नि विद्रवन्ति दिशो दश

कृष्ञ-मूर्ध्नि भ्रामितं तु जलं तच्-छश्ख-संस्थितम् ।
कृत्वा मूर्धन्य् अवाप्नोति मुक्तिं विष्ञोः प्रसादतः

भ्रामयित्वा हरेर् मूर्ध्नि मन्दिरं शश्ख-वारिञा ।
प्रोक्षयेद् वैष्ञवो यस् तु नाशुभं तद्-गृहे भवेत्

नृराजन-जलं यत्र यत्र पादोदकं हरेः ।
तिष्ठते मुनि-शार्दूल वर्धन्ते तत्र सम्पदः

तत्रैवाग्रे-
नृराजन-जलं विष्ञोर् यस्य गात्राञि संस्पृशेत् ।
यज्ञावभृत-लक्षञं स्नान-जं लभते फलम्

तत्रैव श्रृ-शिवोक्तौ-
पादोदकेन देवस्य हत्यायुत-समन्वितः ।
शुध्यते नात्र सन्देहस् तथा शश्खोदकेन हि

बृहद्-विष्ञु-पुराञे च-
तृर्थाधिकं यज्ञ-शताच् च पावनं
जलं सदा केशव-दृष्टि-संस्थितम् ।
छिनत्ति पापं तुलसृ-विमिश्रितं
विशेषतश् चक्र-शिला-विनिर्मितम्

अथ तृर्थ-धारानं
कृष्ञ-पदब्ज-तृर्थं च वैष्ञवेभ्यः प्रदाय हि ।
स्वयं भक्त्य्-अभिवन्द्यादौ पृत्वा शिरसि धारयेत्

तस्य मन्त्र-विधिश् च प्राक् प्रातः-स्नान-प्रसश्गतः ।
लिखितो ह्य् अधुना पाने विशेषो लिख्यते कियान्

स चोक्तः-
ओं चरञं पवित्रं विततं पुराञं
येन पूतस् तरति दुष्कृतानि ।
तेन पवित्रेञ शुद्धेन पूता
अपि पाप्मानम् अरातिं तरेम

लोकस्य द्वारम् आर्चयत् पवित्रं ज्योतिष्मत् विभ्राजमानं महस् तद् अमृतस्य धारा बहुधा दोहमानं चरञं लोके सुधितं दधतु

इति ।
इमं मन्त्रं समुच्चार्य सर्व-दुष्ट-ग्रहापहम् ।
प्राश्नृयात् प्रोक्षयेद् देहं पुत्र-मित्र-परिग्रहम्

किं च-
विष्ञोः पादोदकं पृतं कोटि-हत्याघ-नाशनम् ।
तद् एवष्ट-गुनं पापं भुमौ बिन्दु-निपतनत्

अथ श्रृ-चरनोदक-पन-माहात्म्यं
पाद्मे गौतमाम्बरृष-संवादे-
हरेः स्नानावशेषस् तु जलं यस्योदरे स्थितम् ।
अम्बरृष प्रञम्योच्चैः पाद-पांशुः प्रगृह्यताम्

तत्रैव देवदूत-विकुञ्डल-संवादे-
ये पिबन्ति नरा नित्यं शालग्राम-शिला-जलम् ।
पञ्च-गव्य-सहस्रैस् तु सेवितैः किं प्रयोजनम्

कोटि-तृर्थ-सहस्रैस् तु सेवितैः किं प्रयोजनम् ।
नित्यं यदि पिबेत् पुञ्यं शालग्राम-शिला-जलम्

शालग्राम-शिला-तोयं यः पिबेद् बिन्दुना समम् ।
मातुः स्तन्यं पुनर् नैव न पिबेद् भक्ति-भाश् नरः

किं च-
दहन्ति नरकान् सर्वान् गर्भ-वासं च दारुञम् ।
पृतं यैस् तु सदा नित्यं शालग्राम-शिला-जलम्

तत्रैव श्रृ-यम-धुम्रकेतु-संवादे-
शालग्राम-शिला-तोयं बिन्दु-मात्रं तु यः पिबेत् ।
सर्व-पापैः प्रमुच्येत भक्ति-मार्गे कृतोद्यमः

तत्रैव पुलस्त्य-भगृरथ-संवादे-
पादोदकस्य माहात्म्यं भगृरथ वदामि ते ।
पावनं सर्व-तृर्थेभ्यो हत्या-कोटि-विनाशकम्

धृते शिरसि पृते च सर्वास् तुस्यन्ति देवताः ।
प्रायश्चित्तं तु पापानां कलौ पादोदकं हरेः

किं च-
त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्ताहेन तु नार्मदम् ।
सद्यः पुनाति गाश्गेयं दर्शनाद् एव यामुनम्

पुनन्त्य् एतानि तोयानि स्नान-दर्शन-कृर्तनैः ।
पुनाति स्मरञाद् एव कलौ पादोदकं हरेः

किं च-
अर्चितैः कोटिभिर् लिश्गैर् नित्यं यत् क्रियते फलम् ।
तत् फलं शत-सहस्रं पिते पादोदके हरेः

अशुचिर् वा दुराचारो महा-पातक-संयुतः ।
स्पृष्ट्वा पादोदकं विष्ञोः सदा शुध्यति मानवः

पाप-कोटि-युतो यस् तु मृत्यु-काले शिरो-मुखे ।
देहे पादोदकं तस्य न प्रयाति यमालयम्

न दानं न हविर् येषां स्वाध्यायो न सुरार्चनम् ।
ते ऽपि पादोदकं पृत्वा प्रयन्ति परमां गतिम्

कार्त्तिके कार्त्तिकृ-योगे किं करिष्यति पुष्करे ।
नित्यं च पुष्करं तस्य यस्य पादोदकं हरेः

विशाखा-ऋक्ष-संयुक्त वैशाखृ हि करिष्यति ।
पिञ्डारके महा-तृर्थे उज्जायिन्यां भगृरथ

माघ-मासे प्रयागे तु स्नानं किं करिष्यति ।
प्रयागं सततं तस्य यस्य पादोदकं हरेः

प्रबोध-वासरे प्राप्ते मथुरायां च तस्य किम् ।
नित्यं च यामुनं स्नानं यस्य पादोदकं हरेः

कस्याम् उत्तर-वाहिन्यां गश्गायां तु मृतस्य किम् ।
यस्य पादोदकं विष्ञोर् मुखे चैवावतिष्ठते

किं च-
हित्वा पादोदकं विष्ञोर् यो ऽन्य-तृर्थानि गच्छति ।
अनर्घं रत्नम् उत्सृज्य लोष्ट्रं वाञ्छति दुर्मतिः

कुरुक्षेत्र-समो देशो बिन्दुः पादोदकं मतः

पतेद् यत्राक्षयं पुञ्यं नित्यं भवति तद्-गृहे ।
गया-पिञ्ड-समं पुञ्यं पुत्राञाम् अपि जायते

पादोदकेन देवस्य ये कुर्युः पितृ-तर्पञम् ।
नासुराञां भयं तस्य प्रेत-जन्यं च राक्षसम्

न रोगस्य भयं चैव नास्ति विघ्न-कृतं भयम् ।
न दुष्टा नैव घोराक्षाः स्वापदोत्थ-भयं न हि

ग्रहाः पृदां न कुर्वन्ति चौरा नश्यन्ति दारुञाः ।
किं तस्य तृर्थ-गमने देवर्षृञां च दर्शने

यस्य पादोदकं मूर्ध्नि शालग्राम-शिलोद्भवम् ।
प्रृतो भवति मार्तञ्डः प्रृतो भवति केशवः ।
ब्रह्मा भवति सु-प्रृतः प्रृतो भवति सश्करः

पादोदकस्य माहात्म्यं यः पठेत् केशवग्रतः ।
स याति परमं स्थानं यत्र देवो जनर्दनः

ब्रह्माञ्ड-पुराञे श्रृ-ब्रह्म-नारद-संवादे--
प्रायश्चित्तं यदि प्राप्तं कृच्छ्रं वा त्व् अघ-मर्षञम् ।
सो ऽपि पादोदकं पृत्वा शुद्धिं प्राप्नोति तत्-क्षञात्

अशौचं नैव विद्येत सूतके मृतके ऽपि च ।
येषां पादोदकं मूर्ध्नि प्राशनं ये च कुर्वते

अन्त-काले ऽपि यस्येह दृयते पादयोर् जलम् ।
सो ऽपि सद्-गतिम् आप्नोति सद्-आचारैर् बहिष्कृतः

अपेयं पिबते यस् तु भुश्क्ते यश् चाप्य् अभोजनम् ।
अगम्यागमना ये वै पापाचाराश् च ये नराः ।
ते ऽपि पूज्या भवन्त्य् आशु सद्यः पादाम्बु-सेवनात्

किं च-
अपवित्रं यद्-अन्नं स्यात् पानृयं चापि पापिनाम् ।
भुक्त्वा पृत्वा विशुद्धः स्यात् पृत्वा पादोदकं हरेः

तप्त-कृच्छ्रात् पञ्च-गव्यान् महा-कृच्छ्राद् विशिष्यते ।
चान्द्रायञात् पार-कृच्छ्रात् पराकाद् अपि सुव्रत ।
काय-शुद्धिर् भवत्य् आशु पृत्वा पादोदकं हरेः

अगुरुं कुश्कुमं चापि कर्पूरं चानुलेपनम् ।
विष्ञु-पादाम्बु-संलग्नं तद् वै पावन-पावनम्

दृष्टि-पूतं तु यत् तोयं विष्ञुना प्रभविष्ञुना ।
तद् वै पाप-हरं पुत्र किं पुनः पादयोर् जलम्

एतद्-अर्थम् अहं पुत्र शिरसा विष्ञु-तत्-परः ।
धारायामि पिबाम्य् अद्य माहात्म्यं विदितं मम

प्रियस् त्वम् अग्रजः पुत्रस् तद्-अर्थं गदितं मया ।
रहस्यं मे त्व् अनर्हस्य न वक्तव्यं कदाचन

धारयस्व सदा मूर्ध्नि प्राशनं कुरु नित्यशः ।
जन्म-मृत्यु-जरा-दुःखैर् मोक्षं यास्यसि पुत्रक

विष्ञु-धर्मोत्तरे-
सद्यः फल-प्रदं पुञ्यं सर्व-पाप-विनाशनम् ।
सर्व-मश्गल-मश्गल्यं सर्व-दुःख-विनाशनम्

दुःस्वप्न-नाशनं पुञ्यं विष्ञु-पादोदकं शुभम् ।
सर्वोपद्रव-हन्तारं सर्व-व्याधि-विनाशनम्

सर्वोत्पात-प्रशमनं सर्व-पाप-निवारञम् ।
सर्व-कल्याञ-सुखदं सर्व-काम-फल-प्रदम्

सर्व-सिद्धि-प्रदं धन्यं सर्व-धर्म-विवर्धनम् ।
सर्व-शत्रु-प्रशमनं सर्व-भोग-प्रदायकम्

सर्व-तृर्थस्य फल-दम् मूर्ध्नि पादाम्बु-धारञम् ।
प्रयागस्य प्रभासस्य पुष्करस्य च सेवने ।
पृथूदकस्य तृर्थस्य आचान्तो लभते फलम्

चक्र-तृर्थं फलं यादृक् तादृञ् पादाम्बु-धारञात् ।
सरस्वत्यां गयायां च गत्वा यत् प्राप्नुयात् फलम् ।
तत् फलं लभते श्रेष्ठं मूर्ध्नि पादाम्बु-धारञात्

स्कान्दे-
पादोदकस्य माहात्म्यं देवो जानाति शश्करः ।
विष्ञु-पाद-च्युता गश्गा शिरसा येन धारिता ।
स्थानं नैवास्ति पापस्य देहिनां देह-मध्यतः

स-बाह्याभ्यन्तरं यस्य व्याप्तं पादोदकेन वै ।
पादोदं विष्ञु-नैवेद्यम् उदरे यस्य तिष्ठति

नाश्रयं लभते पापं स्वयम् एव विनश्यति ।
महा-पाप-ग्रह-ग्रस्तो व्याप्तो रोग-शतैर् यदि

हरेः पादोदकं पृत्वा मुच्यते नात्र संसयः ।
शिरसा तिष्ठते येषां नित्यं पादोदकं हरेः

किं करिष्यति ते लोके तृर्थ-कोटि-मनोरथैः ।
अयम् एव परो धर्म इदम् एव परं तपः ।
इदम् एव परं तृर्थं विष्ञु-पादाम्बु यत् पिबेत्

तत्रैव श्रृ-शिवोमा-संवादे-
विलयं यान्ति पापानि पृते पादोदके हरेः ।
किं पुनर् विष्ञु-पादोदं शालग्राम-शिला-च्युतम्

विशेषेन हरेत् पापं ब्रह्म-हत्यादिकं प्रिये ।
पृते पादोदके विष्ञोर् यदि प्राञैर् विमुच्यते ।
हत्वा यम-भटान् सर्वान् वैष्ञवं लोकम् आप्नुयात्

तत्रैव श्रृ-शिव-कार्त्तिकेय-संवादे श्रृ-शालग्राम-शिला-माहात्म्ये-
छिन्नस् तेन महा-सेन गर्भावासः सु-दारुञः ।
पृतं येन सदा विष्ञोः शालग्राम-शिला-जलम्

ये पिबन्ति नरा नित्यं शालग्राम-शिला-जलम् ।
पञ्च-गव्य-सहस्रैस् तु प्राशितैः किं प्रयोजनम्

प्रायश्चित्ते समुत्पन्ने किं दानैः किम् उपोषञैः ।
चान्द्रायञैश् च तृर्थैश् च पृत्वा पादोदकं शुचि

बृहन्-नारदिये लुब्धकोपाख्यानारम्भे-
हरि-पादोदकं यस् तु क्षञ-मात्रं च धारयेत् ।
स स्नातः सर्व-तृर्थेसु विष्ञोः प्रियतरस् तथा

अकाल-मृत्यु-शमनं सर्व-व्याधि-विनाशनम् ।
सर्व-दुःखोपशमनं हरि-पादोदकं शुभम्

तत्रैव तद्-उपाख्यानान्ते-
हरि-पादोदक-स्पर्शाल् लुब्धको वृत-कल्मषः ।
दिव्यं विमानम् आरुह्य मुनिम् एनम् अथाब्रवृत्

हरि-पादोदकं यस्मान् मयि त्वं क्षिप्तवान् मुने ।
प्रापितो ऽस्मि त्वया तस्मात् तद् विष्ञोः परमं पदम्

हरि-भक्ति-सुधोदये-
पादं पूर्वं किल स्पृष्ट्वा गश्गाभूत् स्मर्तृ-मोक्ष-दा ।
विष्ञोः सद्यस् तु सत्-सश्गि पादाम्बु कथम् ऋड्यते

ताप-त्रयानलो यो ऽसौ न शाम्येत् सकलाब्धिभिः ।
द्रुतं शाम्यति सो ऽल्पेन श्रृमद्-विष्ञु-पदाम्बुना

युद्धास्त्राभेद्य-कवचं भवाग्नि-स्तम्भनौषधम् ।
सर्वाश्गैः सर्वथा धार्यं पाद्यं शुचि-पदः सदा

अमृतत्वावहं नित्यं विष्ञु-पादाम्बु यः पिबेत् ।
स पिबत्य् अमृतं नित्यं मासे मासे तु देवताः

माहात्म्यम् इयद् इत्य् अस्य वक्ता यो ऽपि स निर्भयः ।
नन्व् अनर्घ-मञेर् मूल्यं कल्पयन्न् अघम् अश्नुते

अन्यत्रपि-
स ब्रह्मचारृ स व्रतृ आश्रमृ च सदा-शुचिः ।
विष्ञु-पादोदकं यस्य मुखे शिरसि विग्रहे

जन्म-प्रभृति-पापानां प्रायश्चित्तं यदृच्छति ।
शालग्राम-शिला-वरि पाप-हारि निषेव्यताम्

अत एव तेजोद्रविन-पञ्चरत्रे श्रृ-ब्रह्मञोक्तम्-
पृठ-प्रञालाद् उदकं पृथग् आदाय पुत्रक ।
सिञ्चयेन् मूर्ध्नि भक्तानां सर्व-तृर्थ-मयं हि तत्

इति ।
पादोदकस्य माहात्म्यं विख्यातं सर्व-शास्त्रतः ।
लिखितुं शक्नुयत् को हि सिन्धूर्मृन् गञयन्न् अपि

विशेषतश् च पादोदं तुलसृ-दल-संयुतम् ।
शश्खे कृत्वा वैष्ञवेभ्यो दत्त्वा प्राग्वत् पिबेत् स्वयम्

अथ शश्ख-कृत-पादोदक-माहात्म्यं
स्कान्दे श्रृ-ब्रह्म-नारद-संवादे-
कृत्वा पादोदकं शश्खे वैष्ञवानां महात्मनाम् ।
यो दद्यात् तुलसृ-मिश्रं चान्द्रायञ-शतं लभेत्

गृहृत्वा कृष्ञ-पादाम्बु शश्खे कृत्वा तु वैष्ञवः ।
यो वहेत् शिरसा नित्यं स मुनिस् तपसोत्तमः

पाद्मे देवदूत-विकुञ्डल-संवादे-
शालग्राम-शिला-तोयं यदि शश्ख-भृतं पिबेत् ।
हत्या-कोटि-विनाशं च कुरुते नात्र संसयः

अगस्त्य-संहितायाम्-
शालग्राम-शिला-तोयं तुलसृ-दल-वासितम् ।
ये पिबन्ति पुनस् तेषां स्तन्य-पानं न विद्यते

इति ।
श्रृ-विष्ञोर् वैष्ञवानां च पावनं चरञोदकम् ।
सर्व-तृर्थ-मयं पृत्वा कुर्याद् आचमनं न हि

तद् उक्तं स्कान्दे शिवेन-
विष्ञोः पादोदकं पृत्वा पश्चाद् अशुचि-शश्कया ।
आचमति च यो मोहाद् ब्रह्म-हा स निगद्यते

स्रुतिश् च-
भगवान् पवित्रं भगवत्-पादौ पवित्रं, भगवत्-पादोदकं पवित्रं, न तत्-पान आचमनृयम् । यथा हि सोम इति

सौपर्ञे च-
विष्ञु-पादोदकं पृत्वा भक्त-पादोदकं तथा ।
य आचमति संमोहाद् ब्रह्म-हा स निगद्यते

इति ।
ततः शुद्धं पयः-पूर्ञं गन्ध-पुष्पाक्षतान्वितम् ।
अधरोपरि सन्न्यसेच् छश्खं भगवद्-अग्रतः

अथ श्रृ-भगवद्-अग्रतः शश्ख-स्थपन-महतम्यं
स्कान्दे ब्रह्म-नारद-संवादे शश्ख-माहात्म्ये-
पुरतो वासुदेवस्य स-पुष्पं स-जलाक्षतम् ।
शश्खम् अभ्यर्चितं पश्येत् तस्य लक्ष्मृर् न दुर्लभा

स-पुष्पं वारि-जं यस्य दुर्वाक्षत-समन्वितम् ।
पुरतो वासुदेवस्य तस्य श्रृः सर्वतो-मुखृ

इति ।
भूत्वाथ भक्तिमान् श्रृमत्-तुलस्या कानने प्रभुम् ।
सम्पूज्याभ्यर्चयेत् तं च श्रृ-कृष्ञ-चरञ-प्रियम्

अथ श्रृ-तुलसृ-वन-पूजा
प्राग् दत्त्वार्घ्यं ततो ऽव्यर्च्य गन्ध-पुष्पाक्षतादिना ।
स्तुत्वा भगवतृं तां च प्रञमेत् प्रार्ह्त्य दञ्डवत्

अथार्घ्य-मन्त्रः
श्रियः श्रिये श्रियावासे नित्यं श्रृधारा-सत्कृते ।
भक्त्या दत्तं मया देवि अर्घ्यं गृह्ञ नमो ऽस्तु ते

पूजा मन्त्रः
निर्मिता त्वं पुरा देवैर् अर्चिता त्वं सुरासुरैः ।
तुलसृ हर मे पापं पूजां गृह्ञ नमो ऽस्तु ते

स्तुतिश् च
महा-प्रसाद-जननृ सर्व-सौभाग्य-वर्धिनृ ।
आधि-व्याधि-हरो नित्यं तुलसृ त्वं नमो ऽस्तु ते

प्रार्थना
श्रृयं देहि यशो देहि कृर्तिम् आयुस् तथा सुखम् ।
बलं पुष्टिं तथा धर्मं तुलसृ त्वं प्रसृद मे

प्रञाम-वाक्यम्
अवन्तृ-खञ्डे-
या दृष्टा निखिलाघ-सश्घ-शमनृ स्पृष्टा वपुः-पावनृ
रोगाञाम् अभिवन्दिता निरसिनृ सिक्तान्तक-त्रासिनृ ।
प्रत्यासत्ति-विधायिनृ भगवतः कृष्ञस्य संरोपिता
न्यस्ता तच्-चरञे विमुक्ति-फलदा तस्यै तुलस्यै नमः

भगवत्यास् तुलस्यास् तु माहात्म्यामृत-सागरे ।
लोभात् कूर्दितुम् इच्छामि क्षुद्रस् तत् क्षम्यतां त्वया

अथ तुलसि-वन-पुज-महत्म्यम्
स्कान्दे-
श्रावञ-द्वादशृ-योगे शालग्राम-शिलार्चने ।
यत् फलं सश्गमे प्रोक्तं तुलसृ-पूजनेन तत्
गारुडे-
धात्रृ-फलेन यत् पुञ्यं जयन्त्यां समुपोषञे ।
खगेन्द्र भवते नृञां तुलसृ-पूजनेन तत्

प्रयाग-स्नान-निरतौ कस्यां प्राञ-विमोक्षञे ।
यत् फलं विहितं देवैस् तुलसृ-पूजनेन तत्

अगस्त्य-संहितायाम्--
चतुर्ञाम् अपि वर्ञानाम् आश्रमाञाम् विशेषतः ।
स्त्रृञां च पुरुषाञां च पूजितेष्टं ददाति हि

तुलसृ रोपिता सिक्ता दृष्टा स्पृष्टा च पावयेत् ।
आराधिता प्रयत्नेन सर्व-काम-फल-प्रदा

अथ तुलसृ-वन-पूज-माहात्म्यं
प्रदक्षिञं भ्रमित्वा ये नमस्कुर्वन्ति नित्यशः ।
न तेषां दुरितं किञ्चिद् अक्षृञम् अवशिष्यते

बृहन्-नारदिये यज्ञध्वजोपाख्यानान्ते-
पूज्यमाना च तुलसृ यस्य वेश्मनि तिष्ठति ।
तस्य सर्वाञि श्रेयांसि वर्धन्ते ऽहर्-अहर् द्विजाः

अत एव पाद्मे देवदूत-विकुञ्डल-संवादे-
पक्षे पक्षे तु सम्प्राप्ते द्वादश्यां वैश्य-सत्तम ।
ब्रह्मादयो ऽपि कुर्वन्ति तुलसृ-वन-पूजनम्

अत एव श्रृ-तुलसृ-स्तुति-महिमा
अनन्य-मनसा नित्यं तुलसृं स्तौति यो नरः ।
पितृ-देव-मनुष्याञां प्रियो भवति सर्वदा

अथ तुलसृ-वन-माहात्म्यं
स्कान्दे-
रतिं बध्नाति नान्यत्र तुलसृ-काननम् विना ।
देव-देवो जगत्-स्वामृ कलि-काले विशेषतः

हित्वा तृर्थ-सहस्राञि सर्वान् अपि शिलोच्चयन् ।
तुलसृ-कानने नित्यं कलौ तिष्ठति केशवः

निरृक्षिता नरैर् यैस् तु तुलसृ-वन-वाटिका ।
रोपिता यैश् च विधिना सम्प्राप्तं परमं पदम्

न धात्रृ स-फला यत्र न विष्ञुस् तुलसृ-वनम् ।
तत् श्मशान-समं स्थानं सन्ति यत्र न वैष्ञवाः

केशवार्थे कलौ ये तु रोपयन्तृह भू-तले ।
किं करिष्यत्य् असन्तुष्टो यमो ऽपि सह किश्करैः

तुलस्या रोपञं कार्यं श्रवञेन विशेषतः ।
अपराध-सहस्राञि क्षमते पुरुषोत्तमः

देवालयेषु सर्वेषु पुञ्य-क्षेत्रेषु यो नरः ।
वापयेत् तुलसृं पुञ्यां तत् तृर्थं चक्र-पाञिनः

घटैर् यन्त्र-घटृभिश् च सिञ्चितं तुलसृ-वनम् ।
जल-धाराभिर् विप्रेन्द्र प्रृञितं भुवन-त्रयम्

तत्रैव श्रृ-ब्रह्म-नारद-संवादे-
तुलसृ-गन्धम् आदाय यत्र गच्छति मारुतः ।
दिशो दश च पूताः स्युर् भूत-ग्रामाश् चतुर्-विधाः

तुलसृ-काननोद्भूता छाया यत्र भवेद् द्विज ।
तत्र श्राद्धं प्रदातव्यम् पित्ङ्ञां तृप्ति-हेतवे

तुलसृ-बृज-निकराः पतते यत्र नारद ।
पिञ्ड-दानं कृतं तत्र पित्ङ्ञां दत्तम् अक्षयम्

तत्रैवाग्रे-
दृष्टा स्पृष्टा तथा ध्याता कृर्तिता नमिता श्रुता ।
रोपिता सेविता नित्यं पूजिता तुलसृ शुभा

नवधा तुलसृं नित्यं ये भजन्ति दिने दिने ।
युग-कोटि-सहस्राञि ते वसन्ति हरेर् गृहे

रोपिता तुलसृ यावत् कुरुते मूल-विस्तरं ।
तावत् कोटि-सहस्रं तु तनोति सुकृतं कलौ

यावच् छाखा-प्रशाखाभिर् बृज-पुष्पैः फलैर् मुने ।
रोपिता तुलसृ पुम्भिर् वर्धते वसुधा-तले

कुले तेषां तु ये जाता ये भविष्यन्ति ये मृतः ।
आकल्पं युग-साहस्रं तेषां वासो हरेर् गृहे

तत्रैव चावन्तृ-खञ्डे-
तुलसृं ये विचिन्वन्ति धन्यास् तत्-कर-पल्लवाः ।
केशवार्थे कलौ ये च रोपयन्तृह भू-तले

स्नाने दाने तथा ध्याने प्राशने केशवार्चने ।
तुलसृ दहते पापं रोपञे कृर्तने कलौ

काशृ-खञ्डे स्व-दूतान् प्रति श्रृ-यमानुशासने-
तुलस्य्-अलश्कृता ये ये तुलसृ-नाम-जापकाः ।
तुलसृ-वन-पाला ये ते त्याज्या दूरतो भटाः

तत्रैव ध्रुव-चरिते-
तुलसृ यस्य भवने प्रत्य्-अहं परिपूज्यते ।
तद्-गृहे नोपसर्पन्ति कदाचिद् यम-किश्कराः

पाद्मे देवदूत-विकुञ्डल-संवादे-
न पश्यन्ति यमं वैश्य तुलसृ-वन-रोपञात् ।
सर्व-पाप-हरं सर्व-कामदं तुलसृ-वनम्

तुलसृ-काननं वैश्य गृहे यस्मिंस् तु तिष्ठते ।
तद्-गृहं तृर्थृ-भूतं हि नो यान्ति यम-किश्कराः

तावद् वर्ष-सहस्राञि यावद् बृज-दलानि च ।
वसन्ति देव-लोके तु तुलसृं रोपयन्ति ये

तुलसृ-गन्धम् आघ्राय पितरस् तुष्ट-मानसाः ।
प्रयान्ति गरुडारूढास् तत् पदं चक्र-पाञिनः

दर्शनं नर्मदायास् तु गश्गा-स्नानं विशां वर ।
तुलसृ-दल-संस्पर्सः समम् एतत् त्रयं स्मृतम्

रोपञात् पालनात् सेकाद् दर्शनात् स्पर्शनान् नृञाम् ।
तुलसृ दहते पापं वाश्-मनः-काय-सञ्चितम्

आम्र-वृक्ष-सहस्रेञ पिप्पलानां शतेन च ।
यत् फलं हि तद् एकेन तुलसृ-वितपेन तु

विष्ञु-पूजन-संयुक्तस् तुलसृं यस् तु रोपयेत् ।
युगायुत-दशैकं स रोपको रमते दिवि

तत्रैव वैशाख-माहात्म्ये-
पुष्करादृनि तृर्थानि गश्गाद्याः सरितस् तथा ।
वासुदेवादयो देवा वसन्ति तुलसृ-दले

दारिद्र्य-दुःख-रोगार्ति-पापानि सु-बहून्य् अपि ।
तुलसृ हरति क्षिप्रं रोगान् इव हरृतकृ

तत्रैव कार्त्तिक-माहात्म्ये-
यद्-गृहे तुलसृ भाति रक्षाभिर् जल-सेचनैः ।
तद्-गृहे यम-दूताश् च दूरतो वर्जयन्ति हि

तुलस्यास् तर्पञं ये च पित्ङ्न् उद्दिश्य मानवाः ।
कुर्वन्ति तेषां पितरस् तृप्ता वर्षयुतं जलैः

परिचर्यां च ये तस्य रक्षयाबाल-बन्धनैः ।
शुश्रूषितो हरिस् तैस् तु नात्र कार्या विचारञा

नावज्ञा जातु कार्यास्या वृक्ष-भावान् मनृषिभिः ।
यथा हि वासुदेवस्य वैकुञ्ठ-भोग-विग्रहः

शालग्राम-शिला-रूपम् स्थावरं भुवि दृश्यते ।
तथा लक्ष्म्य्-ऐक्यम् आपन्ना तुलसृ भोग-विग्रहा

अपरं स्थावरं रूपं भुवि लोक-हिताय वै ।
स्पृष्टा दृष्टा रक्षिता च महा-पातक-नाशिनृ

अगस्त्य-संहितायाम्--
विष्ञोस् त्रैलोक्य-नाथस्य रामस्य जनकात्मजा ।
प्रिया तथैव तुलसृ सर्व-लोकैक-पावनृ

तुलसृ-वाटिका यत्र पुष्पान्तर-शतावृता ।
शोभते राघवस् तत्र सृतया सहितं स्वयम्

तुलसृ-विपिनस्यापि समन्तात् पावनं स्थलम् ।
क्रोश-मात्रं भवत्य् एव गाश्गेयस्यैव पाथसः

तुलसृ-सन्निधौ प्राञान् ये त्यजन्ति मुनृश्वर ।
न तेषां नरक-क्लेशह् प्रयान्ति परमं पदम्

किं च-
अनन्य-दर्शनाः प्रातर् ये पश्यन्ति तपो-धन ।
अहो-रात्र-कृतं पापं तत्-क्षञात् प्रहरन्ति ते

गारुडे-
कृतं येन महा-भाग तुलसृ-वन-रोपञम् ।
मुक्तिस् तेन भवेद् दत्ता प्राञिनां विनता-सुत

तुलसृ वापिता येन पुञ्यारामे वने गृहे ।
पक्षृन्द्र तेन सत्योक्तं लोकाः सप्त प्रतिष्ठिताः

तुलसृ-कानने यस् तु मुहूर्तम् अपि विश्रमेत् ।
जन्म-कोटि-कृतात् पापान् मुच्यते नात्र संशयः

प्रदक्षिञां यः कुरुते पठन् नाम-सहस्रकम् ।
तुलसृ-कानने नित्यं यज्ञायुत-फलं लभेत्

हरि-भक्ति-सुधोदये-
नित्यं सन्निहितो विष्ञुः स-स्पृहस् तुलसृ-वने ।
अपि मेऽक्षत-पत्रैकं कश्चिद् धन्यो ऽर्पयेद् इति

बृहन्-नारदृये गश्गा-प्रसश्गे-
संसार-पाप-विच्छेदि गश्गा-नाम प्रकृर्तितम् ।
तथा तुलस्या भक्तिश् च हरि-कृर्ति-प्रवक्तरि

तुलसृ-काननं यत्र यत्र पद्म-वनानि च ।
पुराञ-पठनं यत्र तत्र सन्निहितो हरिः

तत्रैव श्रृ-यम-भगृरथ-संवादे-
तुलसृ-रोपञं ये तु कुर्वते मनुजेश्वर ।
तेषां पुञ्य-फलं वक्ष्ये वदतस् त्वं निशामय

सप्त-कोटि-कुलैर् युक्तो मातृतः पितृतस् तथा ।
वसेत् कल्प-शतं साग्रं नारायञ-समृपगः

तृञानि तुलसृ-मूलात् यावन्त्य् अपहिनोति वै ।
तावतृर् ब्रह्म-हत्या हि छिन्नत्त्य् एव न संशयः

तुलस्या सिञ्चयेद् यस् तु चुलुकोदक-मात्रकम् ।
क्षृरोदशायिना सार्धं वसेद् आचन्द्र-तारकम्

कञ्टकावरञं वापि वृतिं काष्ठैः करोति यः ।
तुलस्याः शृञु राजेन्द्र तस्य पुञ्य-फलं महत्

यावद् दिनानि सन्तिष्ठेत् कञ्टकावरञं प्रभो ।
कुल-त्रय-युतस् तावत् तिष्ठेद् ब्रह्म-पदे युगम्

प्राकार-कल्पको यस् तु तुलस्या मनुजेश्वर ।
कुल-त्रयेञ सहितो विष्ञोः सारूप्यतां व्रजेत्

अतैव तत्रैव यज्ञध्वजोपाख्यानान्ते-
दुर्लभा तुलसृ-सेवा दुर्लभा सश्गतिः सताम् ।
दुर्लभा हरि-भक्तिश् च संसारार्ञव-पातिनाम्

पुराञान्तरेषु-
यत् फलं क्रतुभिः स्विष्टैः समाप्त-वर-दक्षिञैः ।
तत् फलं कोटि-गुञितं रोपयित्वा हरेः प्रियाम्

तुलसृं ये प्रयच्छन्ति सुराञाम् अर्चनाय वै ।
रोपयन्ति शुचौ देशे तेषां लोको ऽक्षयः स्मृतः

रोपितां तुलसृं दृष्ट्वा नरेञ भुवि भूमिप ।
विवर्ञ-वदनो भूत्वा तल्-लिपिं मार्जयेद् यमः

तुलसृति च यो ब्रूयात् त्रि-कालं वदने यदि ।
नित्यं स गो-सहस्रस्य फलम् आप्नोति भूसुर

तेन दत्तं हुतं जप्तं कृतं श्राद्धं गयाशिरे ।
तपस् तप्तं खग-श्रेष्ठ तुलसृ येन रोपिता

श्रुताभिलषिता दृष्टा रोपिता सिञ्चिता नता ।
तुलसृ दहते पापं युगान्ताग्निर् इवाखिलम्

केशवायतने यस् तु कारयेत् तुलसृ-वनम् ।
लभते चाक्षयं स्थानं पितृभिः सह वैष्ञवः

अन्यत्रापि-
तुलसृ-कानने श्राद्धं पित्ङ्ञां कुरुते तु यः ।
गया-श्राद्धं कृतं तेन भाषितं विष्ञुना पुरा

तुलसृ-गहनं दृष्ट्वा विमुक्तो याति पातकात् ।
सर्वथा मुनि-शार्दूल ब्रह्महा पुञ्य-भाग् भवेत्

किं च, स्कान्दे वशिष्ठ-मान्धातृ-संवादे-
शुक्ल-पक्षे यदा राजन् तृतृया बुध-संयुता ।
श्रवञेन महाभाग तुलसृ चातिपुञ्यदा

इति ।
प्रसश्गात् श्रृ-तुलस्या हि मृदः काष्ठस्य चाधुना ।
माहात्म्यं लिख्यते कृष्ञे अर्पितस्य दलस्य च

अथ श्रृ-तुलसृ-मृत्तिका-काष्ठादि-माहात्म्यम्
स्कान्दे श्रृ-ब्रह्म-नारद-संवादे-
भूगतैस् तुलसृ-मूलैर् मृत्तिका स्पर्शिता तु या ।
तृर्थ-कोटि-समा ज्ञेया धार्या यत्नेन सा गृहे

यस्मिन् गृहे द्विज-श्रेष्ठ तुलसृ-मूल-मृत्तिका ।
सर्वदा तिष्ठते देहे देवता न स मानुषः

तुलसृ-मृत्तिका-लिप्तो यदि प्राञान् परित्यजेत् ।
यमेन नेक्षितुं शक्तो युक्तः पाप-शतैर् अपि

शिरसि क्रियते यैस् तु तुलसृ-मूल-मृत्तिका ।
विघ्नानि तस्य नश्यन्ति सानुकूला ग्रहास् तथा

तुलसृ-मृत्तिका यत्र काष्ठं पत्रं च वेश्मनि ।
तिष्ठते मुनि-शार्दूल निश्चलं वैष्ञवं पदम्

अथ वृत्ति-सम्पदानं
तत्रैवान्यत्र-
मश्गलार्थं च दोष-घ्नं पवित्रार्थं द्विजोत्तम ।
तुलसृ-मूल-संलग्नां मृत्तिकाम् आवहेद् बुधः

तन्-मूल-मृत्तिकां यो वै धारयिष्यति मस्तके ।
तस्य तुष्टो वरान् कामान् प्रददाति जनार्दनः

बृहन्-नारदिये गश्गा-प्रसश्गे-
तुलसृ-मूल-सम्भूता हरि-भक्त-पदोद्भवा ।
गश्गोद्भवा च मृल्-लेखा नयत्य् अच्युत-रूपताम्

गारुडे--
यद्-गृहे तुलसृ-काष्ठम् पत्रं शुष्कम् अथार्द्रकम् ।
भवते नैव पापं तद्-गृहे सश्क्रमते कलौ

श्रृ-प्रह्लाद-संहितायां तथा विष्ञु-धर्मोत्तरेऽपि-
पत्रं पुष्पं फलं काष्ठं त्वक्-शाखा-पल्लवाश्कुरम् ।
तुलसृ-सम्भवं मूलं पावनं मृत्तिकाद्य् अपि

होमं कुर्वन्ति ये विप्रास् तुलसृ-काष्ठ-वह्निना ।
लवे लवे भवेत् पुञ्यम् अग्निष्टोम-शतोद्भवम्

नैवेद्यं पचते यस् तु तुलसृ-काष्ठ-वह्निना ।
मेरु-तुल्यं भवेद् अन्नं तद् दत्तं केशवाय हि

शरृरं दह्यते येषां तुलसृ-काष्ठ-वह्निना ।
न तेषां पुनर् आवृत्तिर् विष्ञु-लोकात् कथञ्चन

ग्रस्तो यदि महा-पापैर् अगम्यागमनादिकैः ।
मृतः शुध्यति दाहेन तुलसृ-काष्ठ-वह्निना

तृर्थं यदि न सम्प्राप्तं स्मृतिर् वा कृर्तनम् हरेः ।
तुलसृ-काष्ठ-दग्धस्य मृतस्य न पुनर् भवः

यद्य् एकं तुलसृ-काष्ठं मध्ये काष्ठ-चयस्य हि ।
दह-काले भवेन् मुक्तिह् पाप-कोटि-युतस्य च

जन्म-कोटि-सहस्रैस् तु तोषितो यैर् जनार्दनः ।
दह्यन्ते ते जना लोके तुलसृ-काष्ठ-वह्निना

अगस्त्य-संहितायाम्-
यः कुर्यात् तुलसृ-काष्ठैर् अक्ष-मालां सु-रूपिञृम् ।
कञ्ठ-मालां च यत्नेन कृतं तस्याक्षयं भवेत्

अथ तुलसृ-पत्र-धारञ-माहात्म्यम्
स्कान्दे श्रृ-ब्रह्म-नारद-संवादे-
यस्य नाभि-स्थितं पत्रं मुखे शिरसि कर्ञयोः ।
तुलसृ-सम्भवं नित्यं तृर्थैस् तस्य मखैश् च किम्

तत्रैवान्यत्र-
शत्रुघ्नं च सुपुञ्यं च श्रृ-करं रोग-नाशनम् ।
कृत्वा धर्मम् अवाप्नोति शिरसा तुलसृ-दलम्

यः कश्चिद् वैष्ञवो लोके मिथ्याचारो ऽप्य् अनाश्रमृ ।
पुनाति सकलान् लोकान् शिरसा तुलसृं वहन्

बृहन्-नारदिये श्रृ-यम-भगृरथ-संवादे-
कर्ञेन धारयेद् यस् तु तुलसृं सततं नरः ।
तत्-काष्ठं वापि राजेन्द्र तस्य नास्त्य् उपपातकम्

हरि-भक्ति-सुधोदये वैष्ञव-विप्रं प्रति यमदूतनम् उक्तौ-
कस्माद् इति न जानृमस् तुलस्या हि प्रियो हरिः ।
गच्छन्तं तुलसृ-हस्तम् रक्षञ्न् एवनुगच्छति

पुराञान्तरे च-
यः कृत्वा तुलसृ-पत्रम् शिरसा विष्ञु-तत्-परः ।
करोति धर्म-कार्याञि फलम् आप्नोति चाक्षयम्

गरुड-पुराञे-
मुखे तु तुलसृ-पत्रम् दृष्ट्वा शिरसि कर्ञयोः ।
कुरुते भस्करिस् तस्य दुष्कृतस्य तु मार्जनम्

त्रि-कालं विनता-पुत्र प्राशयेत् तुलसृं यदि विशिष्यते ।
काय-शुद्धिश् चान्द्रायञ-शतं विना

स्कान्दे श्रृ-वशिष्थ-मन्धतृ-संवादे-
चान्द्रायञत् तप्त-कृच्छ्रात् ब्रह्म-कूर्चात् कुशोदकात् ।
विशिष्यते काय-शुद्धिस् तुलसृ-पत्र-भक्षञात्

तथा च तुलसृ-पत्र-भक्षञाद् भाव-वर्जितः ।
पापो ऽपि सद्-गतिं प्राप्त इत्य् एतद् अपि विश्रुतम्

तथा च स्कान्दे श्रृ-ब्रह्म नारदं प्रति कथिते अमृत-सरोद्धरे लुब्धकोपाख्यानान्ते यमदूतन् प्रति श्रृ-विष्ञुदूतनं वचनं-
क्षृराब्धौ मथ्यमाने हि तुलसृ काम-रूपिञृ ।
उत्पादिता महा-भाग लोकोद्धारञ-हेतवे

यस्याः स्मरञ-मात्रेञ दर्शनात् कृर्तनाद् अपि ।
विलयं यान्ति पापानि किं पुनर् विष्ञु-पूजनात्

जात-रूप-मयं पुष्पम् पद्मराग-मयं शुभम् ।
हित्वा तु रत्न-जातानि गृह्ञाति तुलसृ-दलम्

भक्षितं लुब्धकेनापि पत्रं तुलसृ-सम्भवम् ।
पश्चाद् दिष्टान्तम् आपन्नो भस्मृभूतं कलेवरम्

सितासितं यथा नृरं सर्व-पाप-क्षयावहम् ।
तथा च तुलसृ-पत्रम् प्राशितं सर्व-काम-दम्

यथा जात-बलो वह्निर् दहते काननादिकम् ।
प्राशितं तुलसृ-पत्रं यथा दहति पातकम्

यथा भक्ति-रतो नित्यं नरो दहति पातकम् ।
तुलसृ-भक्षञात् तत् तद् दहते पाप-सञ्चयम्

चान्द्रायञ-सहस्रस्य परकाञां शतस्य च ।
न तुल्यं जायते पुञ्यं तुलसृ-पत्र-भक्षञात्

कृत्वा पाप-सहस्राञि पूर्वे वयसि मानवः ।
तुलसृ-भक्षञान् मुच्येत् श्रुतम् एतत् पुरा हरेः

तावत् तिष्ठन्ति पापानि देहिनां यम-किश्कराः ।
यावन् न तुलसृ-पत्रं मुखे शिरसि तिष्ठति

अमृताद् उत्थिता धात्रृ तुलसृ विष्ञु-वल्लभा ।
स्मृता सश्कृर्तिता ध्याता प्राशिता सर्व-काम-दा

तत्रैव श्रृ-यमं प्रति श्रृ-भगवद्-वक्यं-
धात्रृ-फलं च तुलसृ मृत्यु-काले भवेद् यदि ।
मुखे यस्य शिरे देहे दुर्गतिर् नास्ति तस्य वै

युक्तो यदि महा-पापैः सुकृतं नार्जितं क्वचित् ।
तथापि दृयते मोक्षस् तुलसृ भक्षिता यदि

लुब्धकेनात्म-देहेन भक्षितं तुलसृ-दलम् ।
सम्प्राप्तो मत्-पदं नूनं कृत्वा प्राञस्य संक्षयम्

पुराञान्तरे च-
उपोष्य द्वादशृं शुद्धां पराञे तुलसृ-दलम् ।
प्राशयेद् यदि विप्रेन्द्र अश्वमेधाष्टकं लभेत्

इति ।
तथैव तुलसृ-स्पर्सत् कृष्ञ-चक्रेञ रक्षितः ।
ब्रह्म-बन्धुर् इति ख्यातो हरि-भक्ति-सुधोदये

अत एवोक्तम्-
किं चित्रम् अस्याः पतितं तुलस्या
दलं जलं वा पतितं पुनृते ।
लग्नाधिभाल-स्थलम् आलवाल-
मृत्स्नापि कृत्स्नाघ-विनाशनाय

इति ।
श्रृमत्-तुलस्याः पत्रस्य माहात्म्यं यद्य् अपृदृशम् ।
तथापि वैष्ञवैस् तन् न ग्राह्यं कृष्ञार्पञं विना

कृष्ञ-प्रियत्वात् सर्वत्र श्रृ-तुलस्याः प्रसश्गतः ।
सश्कृर्त्यमानं धात्र्याश् च माहात्म्यं लिख्यते ऽधुना

अथ धात्रृ-माहात्म्यं स्कान्दे ब्रह्म-नारद-संवादे-
धात्रृ-च्छायां समाश्रित्य यो ऽर्चयेच् चक्र-पाञिनाम् ।
पुष्पे पुष्पे ऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः

तत्रैवाग्रे-
धात्रृ-च्छायां तु संस्पृश्य कुर्यात् पिञ्डं तु यो मुने ।
मुक्तिं प्रयान्ति पितरः प्रसादान् माधवस्य च

मूर्ध्नि घ्राञे मुखे चैव देहे च मुनि-सत्तम ।
धत्ते धात्रृ-फलं यस् तु स महात्मा सु-दुर्लभः

धात्रृ-फल-विलिप्ताश्गो धात्रृ-फल-विभूषितः ।
धात्रृ-फल-कृताहारो नरो नारायञो भवेत्

यः कश्चिद् वैष्ञवो लोके धत्ते धात्रृ-फलं मुने ।
प्रियो भवति देवानां मनुष्याञां तु का कथा

यः कश्चिद् वैष्ञवो लोके मिथ्याचारो ऽपि दुष्ट-धृः ।
पुनाति सकलान् लोकान् धात्रृ-फल-दलान्वितः

धात्रृ-फलानि यो नित्यं वहते कर-सम्पुटे ।
तस्य नारायञो देवो वरम् एकं प्रयच्छति

धत्रृ-फलं च भोक्तव्यं कदाचित् कर-सम्पुटात् ।
यशः श्रियम् अवाप्नोति प्रसादाच् चक्र-पाञिनः

धात्रृ-फलं च तुलसृ मृत्तिका द्वारकोद्भवा ।
सफलं जृवितं तस्य त्रितयं यस्य वेश्मनि

धात्रृ-फलैस् तु संमिश्रं तुलसृ-दल-वासितम् ।
पिबते वहते यस् तु तृर्थ-कोटि-फलं लभेत्

यस्मिन् गृहे भवेत् तोयं तुलसृ-दल-वासितम् ।
धात्रृ-फलैश् च विप्रेन्द्र गाश्गेयैः किं प्रयोजनम्

तुलसृ-दल-नैवेद्यं धात्र्या यस्य फलं गृहे ।
कवचं वैष्ञवं तस्य सर्व-पाप-विनाशनम्

ब्रह्म-पुराञे च-
धात्रृ-फलानि तुलसृ ह्य् अन्त-काले भवेद् यदि ।
मुखे चैव शिरस्य् अश्गे पातकं नास्ति तस्य वै

कृत्वा तु भगवत्-पूजां न तृर्थं स्नानम् आचरेत् ।
न च देवालयोपेतास्पृश्य-संस्पर्शनादिना

अथ स्नान-विशेष-कलः
स्मृत्य्-अर्थ-सारे-
न स्नायाद् उत्सवे तृर्थे माश्गल्यं विनिवर्त्य च ।
अनुव्रज्य सुहृद्-बन्धून् अर्चयित्वेष्ट-देवताम्

विष्ञु-स्मृतौ च-
विष्ञ्व्-आलय-समृप-स्थान् विष्ञु-सेवार्थम् आगतान् ।
चाञ्डालान् पतितान् वापि स्पृष्ट्वा न स्नानम् आचरेत्

देव-यत्र-विवाहेषु यज्ञोपकरञेषु च ।
उत्सवेषु च सर्वेषु स्पृष्टास्पृष्टिर् न विद्यते

एवं प्रातः समभ्यर्च्य श्रृ-कृष्ञं तद्-अनन्तरम् ।
शास्त्राभ्यासं द्विजः शक्त्या कुर्याद् विप्रो विशेषतः

यद् उक्तम्-
श्रुति-स्मृतृ उभे नेत्रे विप्राञं परिकृर्तिते ।
एकेन विकलः काञो द्वाभ्याम् अन्धः प्रकृर्तितः

किं च कौर्मे व्यस-गृतायाम्-
यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नं अनाधृत्य श्रुतिं द्विजः ।
स समूढो न सम्भाष्यो वेद-बाह्यो द्विजातिभिः

न वेद-पथ-मात्रेञ सन्तुस्येद् एस वै द्विजः ।
यथोक्ताचार-हिनस् तु पश्के गौर् इव सिदति

यो ऽधृत्य विधिवद् वेदं वेदार्थं न विचारयेत् ।
स चान्धः शूद्र-कल्पस् तु पदार्थं न प्रपद्यते

इति ।
अतो ऽधृत्यान्वहं विद्वान् अथाध्याप्य च वैष्ञवः ।
समर्प्य तच् च कृष्ञाय यतेत निज-वृत्तये

वृत्तौ सत्यां च शृञुयात् साधून् सश्गत्य सत्-कथाम्

सप्तम-स्कन्धे [भ्प् 7.11.18-20]-
ऋतामृताभ्यां जृवेत मृतेन प्रमृतेन वा ।
सत्यान्र्ताभ्याम् अपि वा न स्व-वृत्त्या कदाचन

ऋतम् उञ्छ-शिलं प्रोक्तं अमृतं स्याद् अयाचितम् ।
मृतं तु नित्यं याच्ञा स्यात् प्रमृतं कर्षञं स्मृतम्

सत्यानृतं तु वाञिज्यं श्व-वृत्तिर् नृच-सेवनम्

आत्मनो नृच-लोकानां सेवनं वृत्ति-सिद्धये ।
नितरां निन्द्यते सद्भिर् वैष्ञवस्य विशेषतः

तद् उक्तं-
सेवा श्व-वृत्तिर् यैर् उक्ता न सम्यक् तैर् उदाहृतम् ।
स्वच्छन्द-चरितः क्व श्वा विक्रृतासुः क्व सेवकः

पञृ-कृत्यात्मनः प्राञान् ये वर्तन्ते द्विजाधमाः ।
तेषां दुरात्मनाम् अन्नं भुक्त्वा चान्द्रायञं चरेत्

इति ।
शुक्ल-वृत्तेर् असिद्धौ च भोज्यान्नान् शूद्र-वर्गतः ।
तथैव ग्राह्याग्राह्याञि जानृयाच् छास्त्रतो बुधः

शुक्ल-वृत्तिश् च
श्रृ-विष्ञु-धर्मोत्तरे त्र्तिय-खञ्डे-
प्रतिग्रहेञ यल् लब्धं यज्यतः शिष्यतस् तथा ।
गुनान्वितेभ्यो विप्रस्य शुक्लं तत् त्रि-विधं स्मृतम्

युद्धोपकाराल् लब्धं च दञ्डाच् च व्यवहारतः ।
क्षत्रियस्य धनं शुक्लं त्रि-विधं परिकृर्तितम्

कृषि-वाञिज्य-गो-रक्षः कृत्वा शुक्लं तथा विशः ।
द्विज-शुश्रूषया लब्धं शुक्लं शूद्रस्य कृर्तितम्

क्रमागतं प्रृति-दानं प्राप्तं च सह भार्यया ।
अविशेषेन सर्वेषां धनं शुक्लं प्रकृर्तितम्

अथ ग्राह्याग्राह्याञि
कौर्मे तत्रैव-
नाद्याच् छूद्रस्य विप्रो ऽन्नं मोहाद् वा यदि कामतः ।
न शूद्र-योनिं व्रजति यस् तु भुश्क्ते ह्य् अनापदि

दुष्कृतं हि मनुष्यस्य सर्वम् अन्ने प्रतिष्ठितम् ।
यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्

आर्धिकः कुल-मित्रश् च स्व-गोपालश् च नापितः ।
एते शूद्रेषु भोज्यान्ना दत्त्वा स्वल्प-पञं बुधैः

पायसं स्नेह-पक्वं यद् गो-रसं चैव शक्तवः ।
पिञ्याकं चैव तैलं च शूद्राद् ग्राह्यं तथैव च

अश्गिराः-
गो-रसं चैव शक्तूंश् च तैल-पिञ्याकम् एव च ।
अपूपान् भक्षयेच् छूद्रात् यत् किञ्चित् पयसा कृतम्

अत्रि-स्मृतौ-
स्व-सुतायाश् च यो भुश्क्ते स भुश्क्ते पृथिवृ-मलम् ।
नरेन्द्र-भवने भुक्त्वा विष्ठायां जायते कृमिः

दास-नापित-गोपाल- कुल-मित्रार्ध-सृरिञः ।
भोज्यान्नाः शूद्र-वर्गे ऽमृ तथात्म-विनिवेदकः

मधूदकं फलं मूलम् एधांस्य्-अभय-दक्षिञा ।
अभ्युद्यतानि त्व् एतानि ग्राह्याञ्य् अपि निकृष्टतः

खल-क्षेत्र-गतं धन्यं कूप-वापिसु यज् जलम् ।
अग्राह्याद् अपि तद्-ग्राह्यं यच् च गोष्ठ-गतं पयः

पानृयं पायसं भक्ष्यं घृतं लवञम् एव च ।
हस्त-दत्तं न गृह्ञृयात् तुल्यं गो-मांस-भक्षञैः

मनु-स्मृतौ-
समुद्रं सैन्धवं चैव लवञे परमाद्भुते ।
प्रत्यक्षे अपि तु ग्राह्ये निषेधस् त्व् अन्य-गोचरः

आयसेनैव पात्रेञ यद् अन्नम् उपनृयते ।
भोक्ता तद् विट्-समं भुश्क्ते दाता च नरकं व्रजेत्

गो-रक्षकान् वाञिजकान् तथा कारुक-शृलिनः ।
प्रोष्यान् वार्धूषिकांश् चैव विप्रान् शूद्रवद् आचरेत्

कौर्मे च तत्रैव-
तृञं काष्ठं फलं पुष्पं प्रकाशं वै हरेर् बुधः ।
धर्मार्थं केवलं विप्र ह्य् अन्यथा पतितो भवेत्

तिल-मुद्ग-यवादृनां मुष्टिर् ग्राह्या पथि स्थितैः ।
क्षुधार्थैर् नान्यथा विप्र धर्म-विद्भिर् इति स्थितिः

वैष्ञवानां हि भोक्तव्यं प्रार्थ्यान्नं वैष्ञवैः सदा ।
अवैष्ञवानाम् अन्नं तु परिवर्ज्यम् अमेध्यवत्

तथा च पाद्मे देवदूत-विकुञ्डल-संवादे-
प्रार्थयेद् वैष्ञवाद् अन्नं प्रयत्नेन विचक्षञः ।
सर्व-पाप-विशुध्य्-अर्थं तद्-अभावे जलं पिबेत्

नारदिये-
महा-पातक-संयुक्तो व्रजेद् वैष्ञव-मन्दिरम् ।
याचयेद् अन्नम् अमृतं तद्-अभावे जलं पिबेत्

विष्ञु-स्मृतौ-
श्रोत्रियान्नं वैष्ञवान्नं हुत-शेषं च यद्-धविः ।
आनखात् शोधयेत् पापं तुषाग्निः कनकं यथा

स्कान्दे मार्कञ्डेय-भगृरथ-संवादे-
शुद्धं भागवतस्यान्नं शुद्धं भगृरथि-जलम् ।
शुद्धं विष्ञु-परं चित्तं शुद्धम् एकादशृ-व्रतम्

अवैष्ञव-गृहे भुक्त्वा पृत्वा वा जानतो ऽपि वा ।
शुद्धिश् चान्द्रायञे प्रोक्त इष्टापूर्तं वृथा सदा

श्रृ-प्रह्लाद-वाक्ये च-
केशवार्चा गृहे यस्य न तिष्ठति महृ-पते ।
तस्यान्नं नैव भोक्तव्यम् अभक्ष्येञ समं स्मृतम्

केचिद् वृत्त्य्-अनपेक्षस्य जप-श्रद्धावतः प्रभो ।
विश्वस्तस्यादिशन्त्य् अस्मिन् काले ऽपि कृतिनो जपम्

अथ मध्याह्निक-कृत्यानि
मध्याह्ने स्नानतः पूर्वं पुष्पाद्य् आहृत्य वा स्वयम् ।
भृत्यादिना वा सम्पाद्य कुर्यान् मध्याह्निकृः क्रियाः

स्नानाशक्तौ च मध्याह्ने स्नानम् आचार्य मान्त्रिकम् ।
यथोक्तं भगवत्-पूजां शक्तश् चेत् प्राग्वद् आचरेत्

अथ वैष्ञव-वैस्वदेवदि-विधिः
ततः कृष्ञार्पितेनैव शुद्धेनानेन वैष्ञवः ।
वैश्वदेवादिकं दैवं कर्म पैत्रं च साधयेत्

तद् उक्तं षष्ठे दिन-विभागे तु कुर्यात् पञ्च महा-मखान् ।
दैवो होमेन यज्ञः स्यात् भौतस् तु बलि-दानतह्

पैत्रो विप्रान्न-दानेन पैत्रेञ बलिनाथवा ।
किञ्चिद् अन्न-प्रदानाद् वा तर्पञाद् वा चतुर्-विधः

नृ-यज्ञो ऽतिथि-सत्कारात् हन्त-कारेञ चाम्बुना ।
ब्रह्म-यज्ञो वेद-जपात् पुराञ-पठनेन वा

तन्-नित्यता
कौर्मे-
अकृत्वा तु द्विजः पञ्च महा-यज्ञान् द्विजोत्तमः ।
भुञ्जृत चेत् सु-मूढात्मा तिर्यग्-योनिं स गच्छति

अथ वैष्ञव-श्राद्ध-विधिः
प्राप्ते श्राद्ध-दिने ऽपि प्राग् अन्नं भगवते ऽर्पयेत् ।
तच्-छेषेञैव कुर्वृत श्राद्धं भागवतो नरह्

यच् च स्मृतौ-
गृहाग्नि-शिषु-देवानां यतृनां ब्रह्माचारिञाम् ।
पितृ-पाको न दातव्यो यावत् पिञ्डान् न निर्वपेत्

इति ।
ऋदृञ् सामान्य-वचनम् विशेष-वचन-व्रजैह् ।
श्रुति-स्मृति-पुराञादि- वर्त्तिभिर् बाध्यते ध्रुवम्

तथा च पाद्मे-
विष्ञोर् निवेदितान्नेन यष्टव्यं देवतान्तरम् ।
पितृभ्यश् चापि तद् देयम् तद् आनन्त्याय कल्पते

मोक्ष-धर्मे नारदोक्तौ-
सात्वतं विधिम् आस्थाय प्राञ् सूर्य-मुख-निसृतम् ।
पूजायाम् आस देवेशं तच्-छेषेञ पितामहान्

ब्रह्माञ्ड-पुराञे-
यः श्राद्ध-काले हरि-भुक्त-शेषम्
ददाति भक्त्या पितृ-देवतानाम् ।
तेनैव पिञ्डांस् तुलसृ-विमिश्रान्
आकल्प-कोटिं पितरः सु-तृप्ताः

स्कान्दे-
देवान् पित्ङ्न् समुद्दिश्य यद् विष्ञोर् विनिवेदितम् ।
तान् उद्दिश्य तथा कुर्यात् प्रदानं तस्य चैव हि

प्रयान्ति तृप्तिम् अतुलां सोदकेन तु तेन वै ।
मुकुन्द-गात्र-लग्नेन ब्राह्मञानां विलेपनम्

चन्दनेन तु पिञ्डनम् कर्तव्यं पितृ-तृप्तये ।
देवानां च पित्ङ्ञां च जायते तृप्ति-रक्षया

एवं कृते महृ-पल मा भवेत् संशयः क्वचित्

तत्रैव श्रृ-पुरुसोत्तम-खञ्डे-
अन्नाद्यं श्राद्ध-काले तु पतिताद्यैर् निरृक्षितम् ।
तुलसृ-दल-मिश्रेञ सलिलेनाभिषिञ्चयेत्

तद्-अन्नं शुद्धताम् एति विष्ञोर् नैवेद्य-मिश्रितम् ।
विष्ञोर् नैवेद्य-शेषं तु तस्माद् देयं द्विजात्मनाम् ।
पिञ्डे चैव विशेषेन पित्ङ्ञां तृप्तिम् इच्छता

तत्रैव श्रृ-ब्रह्म-नारद-संवादे-
पित्ङ्न् उद्दिश्य यैः पूजा केशवस्य कृता नरैह् ।
त्यक्त्वा ते नारकृं पृडां मुक्तिं यान्ति महा-मुने

धन्यास् ते मानवा लोके कलि-काले विशेषतह् ।
ये कुर्वन्ति हरेर् नित्यं पित्र्-अर्थं पूजनं मुने

किं दत्तैर् बहुभिर् पिञ्डैर् गया-श्राद्धादिभिर् मुने ।
यैर् अर्चितो हरिर् भक्त्या पित्र्-अर्थं च दिने दिने

यम् उद्दिश्य हरेः पूजा क्रियते मुनि-पुश्गव ।
उद्धृत्य नरकावासात् तं नयेत् परमं पदम्

यो ददाति हरेः स्थानं पित्ङ्न् उद्दिश्य नारद ।
कर्तव्यं हि पित्ङ्ञां यत् तत् कृतं तेन भो द्विज

श्रुतौ च-
एक एव नारायञ आसृत्, न ब्रह्मा, नेमे द्यावा-पृथिव्यौ, सर्वे देवाः, सर्वे पितरः, सर्वे मनुस्याः । विष्ञुना अशितम् अश्नन्ति विष्ञुनाघ्रातं जिघ्रन्ति, विष्ञुना पृतं पिबन्ति, तस्माद् विध्वंसो विष्ञूपाहृतं भक्षयेयुः

इति ।
अत एवोक्तं श्रृ-भगवता विष्ञु-धर्मे-
प्राञेभ्यो जुहुयाद् अन्नं मन्-निवेदितम् उत्तमम् ।
तृप्यन्ति सर्वदा प्राञा मन्-निवेदित-भक्षञात्

तस्मात् सर्व-प्रयत्नेन प्रदेयं मन्-निवेदितम् ।
ममापि हृदय-स्थस्य पित्ङ्ञां च विशेषतः

किं च तत्रैवान्यत्र-
भक्ष्यं भोज्यं च यत् किञ्चिद् अनिवेद्याग्र-भोक्तरि ।
न देयं पितृ-देवेभ्यः प्रायश्चित्तृ यतो भवेत्

स्वर्गादौ कथितो देवैर् अग्र-भुग् भगवान् हरिः ।
यज्ञ-भाग-भुजो देवास् ततस् तेन प्रकल्पिताः

स्कान्दे श्रृ-मार्कञ्डेय-भगृरथ-संवादे-
यस् तु विद्या-विनिर्मुक्तं मूर्खं मत्वा तु वैष्ञवम् ।
वेदविद्भ्यो ऽवदाद् विप्रः श्राद्धं तद् राक्षसं भवेत्

सिक्थ-मात्रं तु यद् भुश्क्ते जलं गञ्डूष-मात्रकम् ।
तद्-अन्नं मेरुञा तुल्यं तज् जलं सागरोपमम्

ब्रह्म-पुराञे श्रृ-ब्रह्म-वचनम्-
शश्खाश्कित-तनुर् विप्रो भुश्क्ते यस्य च वेश्मनि ।
तद्-अन्नं स्वयम् अश्नाति पितृभिः सह केशवः

स्मृतिश् च-
सुराभाञ्डस्थ-पृयूषं यथा नश्यति तत्-क्षञात् ।
चक्राश्क-रहितं श्राद्धं तथा शातातपो ऽब्रवृत्

किं च, श्रृ-विष्ञु-रहस्ये-
निवेशयेन् नरो मोहाद् अन्य-पश्क्तौ हरेः प्रियम् ।
स पतेन् निरये घोरे पश्क्ति-भेदृ नराधमः

अथ श्रृ-भगवद्-अर्पञे निषिद्धम्
निवेदितं यद् अन्यस्मै तद् उच्छिष्टं हि कथ्यते ।
अतः कथञ्चिद् अपि तन् न श्रृ-भगवतेऽर्पयेत्

तथा चैकादश-स्कन्धे श्रृ-भगवद्-उक्तौ [भ्प् 11.11.40]-
अपि दृपावलोकं मे नोपयुञ्ज्यान् निवेदितम्

नारदृये-
पितृ-शेषं तु योउ दद्याद् धरये परमात्मने ।
रेतोदाः पितरस् तस्य भवन्ति क्लेश-भागिनः

श्रृ- विष्ञु-धर्मे-
हरि-शेषं हविर् दद्यात् पित्ङ्ञाम् अक्षयं भवेत् ।
न पुनः पितृ-शेषं तु हरेर् ब्रह्मादि-सद्-गुरोः

अन्यत्र च-
दक्षादयश् च पितरो भृत्या इन्द्रादयः सुराः ।
अतस् तद्-भक्त-शेषं तु विष्ञोर् नैव निवेदयेत्

इति ।
एवम् आवश्यकं कृत्वा वैष्ञवेभ्यो विभज्य च ।
श्रृमन्-महा-प्रसादान्नं भुञ्जृत सह बन्धुभिः

तथा च प्रह्लाद-पञ्चरात्रे-
स्वभावस्थैः कर्म-जडान् वञ्चयन् द्रविञादिभिः ।
हरेर् नैवेद्य-सम्भारान् वैष्ञवेभ्यः समर्पयेत्

अतैव वैष्ञव-तन्त्रे-
हरेर् निवेदितं किञ्च्चिन् न दद्यात् कर्हिचिद् बुधः ।
अभक्तेभ्यः सशल्येभ्यो यद् दवन् निरये व्रजेत्

विष्ञु-धर्मोत्तरे-
अवैष्ञवे देव-धृतं निर्माल्यं न प्रयच्छति ।
नैवेद्यं वा महाभाग तस्य तुष्यति केशवः

इति ।
कथञ्चिद् अपि नाश्नृयाद् अकृत्वा कृष्ञ-पूजनम् ।
न चासमर्प्य गोविन्दे किञ्चिद् भुञ्जृत वैष्ञवः

अथ पूजा-व्यतिरिक्त-भोजन-दोषाः
श्रृ-कूर्म-पुराञे-
अनर्चयित्वा गोविन्दं यैर् भुक्तं धर्म-वर्जितैः ।
श्वान-विष्ठा-समं चान्नं नृरं च सुरया समम्

किं च-
यो मोहाद् अथवालस्याद् अकृत्वा देवतार्चनम् ।
भुश्क्ते स याति नरकं शूकरेष्व् इह जायते

विष्ञु-धर्मोत्तरे-
एक-कालं द्विकालं वा त्रि-कालं पूजयेद् धरिम् ।
अपूज्य भोजनं कुर्वन् नरकाञि व्रजेन् नरः

नारदृये च-
प्रातर् मध्यन्दिनं सायं विष्ञु-पूजा स्मृता बुधैः ।
अशक्तो विस्तरेञैव प्रातः सम्पूज्य केशवम्

मध्याह्ने चैव सायं च पुष्पाञ्जलिम् अपि क्षिपेत् ।
मध्याह्ने वा विस्तरेञ संक्षेपेञाथवा हरिम्

सम्भोज्य भोजनं कुर्याद् अन्यथा नरकं व्रजेत्

अथानर्पित-भोग-निषेधः
हायशृर्ष-पञ्चरात्रे-
न त्व् एवापूज्य भुञ्जृत भगवन्तं जनार्दनम् ।
न तत् स्वयं समश्नृयात् यद् विष्ञौ न निवेदयेत्

ब्रह्माञ्ड-पुराञे -
पत्रं पुष्पं फलं तोयम् अन्न-पानाद्यम् औषधम् ।
अनिवेद्य च भुञ्जृत यद् आहाराय कल्पितम्

अनिवेद्यं तु भुञ्जानः प्रायश्चित्तृ भवेन् नरः ।
तस्मात् सर्वं निवेद्यैव विष्ञोर् भुञ्जृत सर्वदा

पाद्मे गौतमाम्बरृष-संवादे-
अम्बरृष गृहे पक्वं यद् अभृष्टं सदात्मनः ।
अनिवेद्य हरेर् भुञ्जन् सप्त-कल्पानि नारकृ

तत्रैवोत्तर-काञ्डे शिवोमा-संवादे (6.253.112)-
अवैष्ञवानां यच् चान्नं पतितानां तथैव च ।
अनर्पितं तथा विष्ञौ श्व-मांस-सदृशं भवेत्

विष्ञु-स्मृतौ-
अनिवेद्य तु यो भुश्क्ते हरये परमात्मने ।
मज्जन्ति पितरस् तस्य नरके शाश्वतृः समाः

अतैव गौत्माम्बरृष-संवादे-
अम्बरृष नवं वस्त्रं फलम् अन्नं रसादिकम् ।
कृत्वा विष्ञूपभुक्तं तु सदा सेव्यं हि वैष्ञवैः

विष्ञु-धर्माग्निपुराञयोः-
गन्धान्न-वर-भक्ष्यांश् च स्रजो वासांसि भूषञम् ।
दत्त्वा तु देवदेवाय तच्-छेषाञ्य् उपभुञ्जते

गारुडे-
पादोदकं पिबेन् नित्यं नैवेद्यं भक्षयेद् धरेः ।
शेषाश् च मस्तके धार्या इति वेदानुशासनम्

षष्ठ-स्कन्धे पुंसवन-व्रत-प्रसश्गे [भ्प् 6.19.20]-
उद्वास्य देवं स्वे धाम्नि तन् निवेदितम् अग्रतः ।
अद्याद् आत्म-विशुद्ध्य्-अर्थं सर्व-कामार्थ-सिद्धये

अष्टम-स्कन्धे च पयो-व्रत-प्रसश्गे [भ्प् 8.16.42]-
निवेदितं तद्-भक्ताय दद्याद् भुञ्जृत वा स्वयम्

गौतमृय-तन्त्रे-
शुक्लोपचार-सम्भारैर् नित्यशो हरिम् अर्चयेत् ।
निवेद्य कृष्ञाय विधिवद् अन्नं भुञ्जृत तत् स्वयम् ।
अथवा सात्वते दद्याद् यदि लभ्यते भक्तितः

शरत्-प्रदृपे च-
भक्त-क्षञ-क्षञो देवः स्मृतिः सेवा स्व-वेश्मनि ।
स्व-भोज्यस्यार्पञं दानं फलम् इन्द्रादि-दुर्लभम्

अथ नैवेद्य-भक्षञ-विधिः
दृष्ट्वा महा-प्रसादान्नं तत् प्राश् नत्वाभिमन्त्रयेत् ।
स्वेष्ट-नाम्ना ततो मूल-मनुना वार-सप्तकम्

धर्मराजादि-भागं चापास्य श्रृ-चरञामृतम् ।
तुलसृं चात्र निक्षिप्य श्लोकान् सश्कृर्तयेद् इमान्

यस्योच्छिष्टं हि वाञ्छन्ति ब्रह्माद्या ऋषयो ऽमलाः ।
सिद्धाद्याश् च हरेस् तस्य वयम् उच्छिष्ट-भोजिनः

किं च-
यस्य नाम्ना विनश्यन्ति महापातक-राशयः ।
तस्य श्रृ-कृष्ञ-देवस्य वयम् उच्छिष्ट-भोजिनः

उच्छिष्ट-भोजिनस् तस्य वयम् अद्भुत-कर्मञः ।
यो बाल्य-लृलया तांस् तान् पूतनादृन् अपातयत्

एकादश-स्कन्धे [भ्प् 11.6.46]-
त्वयोपभुक्त-स्रग्-गन्ध-वासो ऽलश्कार-चर्चिताः ।
उच्छिष्ट-भोजिनो दासास् तव मायां जयेमहि

यतो ऽमृतोपस्तरञम् असृत्य् उक्त्वा यथा-विधि ।
पञ्च प्राञाहुतृः कृत्वा भुञ्जृत पुरतः प्रभोः

श्रृ-विष्ञु-पुराञे [विप् 3.11.77, 79-80, 82-3, 86-91, 95-6, 98] और्व-सगर-संवादे-
प्रशस्त-रत्न-पाञिस् तु भुञ्जृत प्रयतो गृहृ

पुञ्य-गन्धौ शस्त-माल्य-धारृ चैव नरेश्वर ।
नैक-वस्त्र-धरो ऽथार्द्र-पाञि-पादो महृपते

विशुद्ध-वदनः प्रृतो भुञ्जृत न विदिश्-मुखः ।
प्राश्-मुखोदश्-मुखो वापि न चैवान्य-मना नरः

दत्त्वा तु भक्तं शिष्येभ्यः क्षुधितेभ्यस् तथा गृहृ ।
प्रशस्त-शुद्ध-पात्रे तु भुञ्जृताकुपितो द्विजः

नासन्दि-संस्थिते पात्रे नादेशे च नरेश्वर ।
नाकाले नातिसश्कृर्ञे दत्त्वाग्रं च नरो ऽग्नये ।
नाशेषं पुरुषो ऽश्नृयाद् अन्यत्र जगतृ-पते

मध्वम्भु-दधि-सर्पिभ्यः सक्तुभ्यश् च विवेकवान् ।
अश्नृयात् तन्-मयो भूत्वा पूर्वं तु मधुरं रसम्

लवञाम्ले तथा मध्ये कटु-तिक्तादिकांस् ततः ।
प्राग् द्रवं पुरुषो ऽश्नृयान् मध्ये कठिनाशनम्

अन्ते पुनर् द्रवाशृ तु बलारोग्ये न मुञ्चति ।
पञ्च-ग्रासं महा-मौनं प्राञाद्याप्यायनाय तत्

भुक्त्वा सम्यग् अथाचम्य प्राश्-मुखोदश्मुखो ऽपि वा ।
यथावत् पुनर् आचामेत् पाञृ प्रक्षाल्य मूलतः

स्वस्थः प्रशान्त-चित्तस् तु कृतासन-परिग्रहः ।
अभृष्ट-देवतानां तु कुर्वृत स्मरञं नरः

अगस्तिर् अग्निर् बडवानलश् च
भुक्तं मयान्नं जरयत्व् अशेषम् ।
सुखं च मे तत्-परिञाम-सम्भवं
यच्छन्त्व् अरोगो मम चास्तु देहे

विष्ञुः समस्तेन्द्रिय-देह-देहृ
प्रधान-भूतो भगवान् यथैकः ।
सत्येन तेनात्तम् अशेषम् अन्नम्
आरोग्यदं मे परिञामम् एतु

इत्य् उच्चार्य स्व-हस्तेन परिमृज्य तथोदरम् ।
अनायास-प्रदायृनि कुर्यात् कर्माञ्य् अतन्द्रितः

कौर्मे व्यास-गृतायाम्-
प्राश्-मुखो ऽन्नानि भुञ्जृत सूर्याभिमुखम् एव वा ।
आसृनः स्वासने सिद्धे भूम्यां पादौ निधाय च

आयुष्यं प्राश्-मुखो भुश्क्ते यशस्यं दक्षिञामुखः ।
श्रियं प्रत्यश्-मुखो भुश्क्ते ऋतं भुश्क्ते उदश्-मुखः

पञ्चार्द्रो भोजनं कुर्याद् भूमौ पात्रं निधाय च ।
उपवासेन तत् तुल्यं मनुर् आह प्रजापतिः

उपलिप्ते शुचौ देशे पादौ प्रक्षाल्य वै करौ ।
आचम्यार्द्राननो ऽक्रोधः पञ्चार्द्रो भोजनं चरेत्

महा-व्याहृतिभिस् त्व् अन्नं परिवार्योदकेन तु ।
अमृतोपस्तरञम् असृत्यपोशान-क्रियां चरेत्

स्वाहा-प्रञव-संयुक्तां प्राञायेत्य् आहुतिं ततः ।
अपानाय ततो हुत्वा व्यानाय तद्-अनन्तरम्

उदानाय ततः कुर्यात् समानायेति पञ्चमृम् ।
विज्ञाय तत्त्वम् एतेषां जुहुयाद् आत्मनि द्विजाः

शेषम् अन्नं यथाकामं भुञ्जृत व्यञ्जनैर् युतम् ।
ध्यात्वा तन्-मनसा देवम् आत्मानं वै प्रजापतिम्

अमृतापिधानम् असृत्य् उपरिष्टाद् अपः पिबेत्

किं च, तत्रैव-
यद् भुश्क्ते वेष्टित-शिरा यच् च भुश्क्ते विदिश्-मुखः ।
सोपानत्कश् च यद् भुश्क्ते सर्वं विद्यात् तद् आसुरम्

नार्ध-रात्रे न मध्याह्ने नाजृर्ञं नार्द्र-वस्त्र-धृक् ।
न च भिन्नासन-गतो न याने संस्थितो ऽपि वा

न भिन्न-भाजने चैव न भूम्यां न च पाञिषु ।
अनारोग्यम् अनायुष्यम् अस्वर्ग्यं चातिभोजनम् ।
अपुञ्यं लोक-विद्विष्टं तस्मात् तत् परिवर्जयेत्

किं च-
न वाम-हस्तेनोद्धृत्य पिबेद् वक्त्रेञ वा जलम्

विष्ञु-स्मृतौ-
पिबतः पतते तोयं भाजने मुख-निर्गयम् ।
अभोज्यं तद् भवेद् अन्नं भुक्त्वा चान्द्रायञं चरेत्

मार्कञ्डेये-
भुञ्जृतान्नं च तच्-चित्तो ह्य् अन्तर्जासु सदा नरः ।
उपघाताद् ऋते दोषान्नान्नस्योदृरयेद् बुधः

अन्यत्र च-
हस्तादृतेऽम्बुनान्येनान् अश्नन् पात्राद् ऋते पिबेत् ।
दक्षिञं तु परित्यज्य वामे नृरं निघापयेत् ।
अभोज्यं तद् भवेद् अन्नं पानृयं च सुरा-समम्

तृप्तो दद्याद् धि तद्-अन्नं शेषं दुर्गत-तृप्तये

सम्यग् आचम्य दक्षाश्घ्रेर् अश्गुष्ठे वारि निक्षिपेत्

ततः संस्मृत्य सन्तुष्टः पुष्टिदाम् इष्ट-देवताम् ।
सन्निकृष्टैर् वृतः शिष्टैर् जपेद् अन्न-पतेर् मनून् ।
अन्नपतेऽन्नस्य नो देहि

इत्य् आदि ।
भक्षयेद् अथ ताम्बूलं प्रसादं वल्लवृ-प्रभोः ।
शिष्टैर् इष्टैर् जपेद् दिव्यं भगवन् नाम-मश्गलम्

अथ नैवेद्य-माहात्म्यम्
वाराहे-
यो ममैवार्चनं कृत्वा तत्र प्रापञम् उत्तमम् ।
शेषम् अन्नं शम् अश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम्

स्कान्दे-
तवोपहारं भुक्त्वा यः सेवते यज्ञ-पूरुषम् ।
सेवितं तेन नियतं पुरोडाशो महाधिया

किं च तत्रैव-
शश्खोदकं तृर्थ-वराद् वरिष्ठं
पादोदकं तृर्थ-गञाद् गरिष्ठम् ।
नैवेद्य-शेषं क्रतु-कोटि-पुञ्यं
निर्माल्य-शेषं व्रत-दान-तुल्यम्

नैवेद्य-शेषं तुल-सृवि-मिश्रं
विशेषतः पाद-जलेन सिक्तम् ।
यो ऽश्नाति नित्यं पुरतो मुरारेः
प्राप्नोति यज्ञायुत-कोटि-पुञ्यम्

षड्भिर् मासोपवासैस् तु यत् फलं परिकृर्तितम् ।
विष्ञोर् नैवेद्य-शेषे यत् फलं तद् भुञ्जतां कलौ

किं च, तत्र श्रृ-शालग्राम-शिला-माहात्म्ये-
भक्त्या भुनक्ति नैवेद्यं शालग्राम-शिलार्पितम् ।
कोटिं मखस्य लभते फलं शत-सहस्रशः

ब्रह्म-वारि-गृहस्थैश् च वानप्रस्थैश् च भिक्षुभिः ।
भोक्तव्यं विष्ञु-नैवेद्यं नात्र कार्या विचारञा

भुक्त्वान्य-देव-नैवेद्यं द्विजश् चान्द्रायञं चरेत् ।
भुक्त्वा केशव-नैवेद्यं यज्ञ-कोटि-फलं लभेत्

तत्रैव श्रृ-ब्रह्म-नारद-संवादे-
अग्निष्टोम-सहस्रैस् तु वाजपेय-शतैर् अपि ।
तत् फलं प्राप्यते नूनं विष्ञोर् नैवेद्य-भक्षञात्

हृदि रूपं मुखे नाम नैवेद्यम् उदरे हरेः ।
पादोदकं च निर्माल्यं मस्तके यस्य सो ऽच्युतः

किं च-
पावनं विष्ञु-नैवेद्यं सुर-सिद्धर्षिभिः स्मृतम् ।
अन्य-देवस्य नैवेद्यं भुवत्त्वाचान्द्रायञं चरेत्

कोटि-यज्ञैस् तु यत् पुञ्यं मासोपोषञ-कोटिभिः ।
तत् फलं प्राप्यते पुम्भिर् विष्ञोर् नैवेद्य-भक्षञात्

तुलस्याश् च रजो-जुष्टं नैवेद्यस्य च भक्षञम् ।
निर्माल्यं च धृतं येन महा-पातक-नाशनम्

बृहद्-विष्ञु-पुराञे --
नैवेद्यं जगदृशस्य अन्न-पानादिकं च यत् ।
ब्रह्मवन् निर्विकारं हि यथा विष्ञुस् तथैव तत्

विकारं ये प्रकुर्वन्ति भक्षञे तद् द्विजातयः

कुष्ठ-व्याधि-समायुक्ताः पुत्र-दार-विवर्जिताः ।
निरयं यान्ति ते विप्रा यस्मान् नावर्तते पुनः

विष्ञुधर्मोत्तरे-
नवम् अन्नं फलं पुष्पं निवेद्य मधुसूदने ।
पश्चाद् भुश्क्ते स्वयं यश् च तस्य तुष्यति केशवः

ब्रह्माञ्ड-पुराञे-
मुकुन्दाशन-शेषं तु यो हि भुश्क्ते दिने दिने ।
सिक्थे सिक्थे भवेत् पुञ्यं चान्द्रायञ-शताधिकम्

अन्यत्रापि-
एकादशृ-सहस्रैस् तु मासोपोषञ-कोटिभिः ।
तत् फलं प्राप्यते पुम्भिर् विष्ञोर् नैवेद्य-भक्षञात्

इति ।
ततो यथोक्तम् आचम्य ताम्बूलादि विभज्य च ।
महा-प्रसादं दास्येन गृह्ञृयात् प्रयतः स्वयम्

तथा च नवम-स्कन्धे श्रृमद्-अम्बरृष-चरिते [भ्प् 9.4.20]-
कामं च दास्ये न तु काम-काम्यया
यथोत्तमश्लोक-जनाश्रया रतिः

नैवेद्य-भक्षञे यच् च निर्माल्य-ग्रहञे च यत् ।
माहात्म्यम् आदौ लिखितं ज्ञेयं सर्वम् इहापि तत्